Mashq va tiklanish uchun metilen ko‘ki: aslida nimalar o‘lchangan

2022-yil mart oyida yuqori darajadagi marafonchi metilen ko‘ki pastilkasini homiylik asosida tavsiya qilib, u "diqqatni, chidamlilikni va uyquni yaxshilashga yordam berishi mumkin"ligini hamda uni og‘ir mashg‘ulotlardan oldin ishlatishini aytdi. O‘sha haftaning o‘zida milliy matbuotda fikri keltirilgan shifokorlar bu kengroq tendensiyani influenserlarning akvarium tozalash vositasini iste’mol qilishi deb ta’rifladilar. Har ikki qarash ham yuguruvchini aslida qiziqtiradigan savolga javob bermaydi.

Kimdir odamlarga metilen ko‘ki berib, ular qancha masofani bosib o‘tganini, qanchalik tez harakatlanganini yoki qay darajada tiklanganini o‘lchaganmi? Ushbu maqola uchun olib borilgan qidiruvlarda mashqdagi natija yoki tiklanish ko‘rsatkichi o‘lchangan birorta ham nazoratli inson tadqiqoti topilmadi. Keltirilgan manbalar zanjirida uch turdagi hayvon, bir nechta laboratoriya preparati va umuman metilen ko‘ki bo‘lmagan bitta birikma bor.

Chidamlilik, tiklanish va mexanizm — turli da’volar

Ko‘rsatkich sport natijasiga teskari yo‘nalishda o‘zgarishi yoki natija umuman o‘zgarmasa ham siljishi mumkin. Bu shunchaki texnik tafsilot emas: metilen ko‘kining mashqqa ta’siri haqidagi eng ko‘p iqtibos keltiriladigan tadqiqotda aynan shunday holat kuzatilgan.

Itlar ustidagi tadqiqotda boshqa bo‘yoq ishlatilgan

Metilen ko‘ki va mashq haqida eng ko‘p keltiriladigan maqola — Imai va hamkasblarining 1986-yilda hushyor itlarda yugurish yo‘lakchasida o‘tkazgan tadqiqoti. Unda mashq paytida yurakning minutlik hajmi oshishi to‘qimalarning oksidlanish-qaytarilish holatiga bog‘liqmi, degan savol tekshirilgan. Buning uchun usullar bo‘limida "4 mg/kg yangi metilen ko‘ki 3,7-bis(etilamino)-2,8-dimetilfenazotoniy xlorid, Eastman Kodak Company" deb ta’riflangan modda ishlatilgan. Yangi metilen ko‘ki alohida tiazin bo‘yog‘i bo‘lib, metilen ko‘kidagi ikkita dimetilamino guruhi o‘rnida ikkita etilamino guruhiga ega; u asosan retikulotsitlarni bo‘yash vositasi sifatida tanilgan. U bilan olingan natija metilen ko‘ki bilan olingan natija emas.

Shunga qaramay, bu tadqiqot muhim, chunki u ko‘rsatkich va fiziologiya bir-biridan mustaqil o‘zgarishi mumkinligini eng aniq namoyish etadi. Itlar 6 foizlik qiyalikda avval 2.5, keyin 5.0 mph tezlikda ikkita 20 daqiqalik bosqichda yugurgan. Mashq har ikki guruhda yurakning minutlik hajmini ikki baravar, butun tananing kislorod iste’molini esa uch-to‘rt baravar oshirgan. Fiziologik eritma olgan guruhda arterial qondagi laktatning piruvatga nisbati 6.0 dan 9.97 gacha oshgan. Bo‘yoq berilgan guruhda esa bu nisbat oshmagan.

Barcha funksional ko‘rsatkichlarda guruhlar o‘rtasida farq bo‘lmagan. Yurak urish tezligi, arterial bosim, chap qorinchaning qisqaruvchanligi va plazmadagi katexolaminlar har ikki guruhda bir xil oshgan; yurakning minutlik hajmi bilan butun tananing kislorod iste’moli o‘rtasidagi bog‘liqlik ham statistik jihatdan farqlanmagan. Mualliflar nisbatdagi o‘zgarishlar "yengil va o‘rtacha mashq paytida yuz beradigan qon aylanishi faollashuvi bilan sababiy bog‘liq emas", degan xulosaga kelganlar.

Bu nisbat ko‘ringanidan kuchsizroq dalildir. U piruvat 0.14 dan 0.38 mmol/litr gacha oshgani uchun pasaygan, laktat esa shu paytda 1.05 dan 2.85 mmol/litr gacha oshgan. Tinch holatda bo‘yoq berilgan itlarda kislorod iste’moli biroz oshgan, arterial qon pH qiymati ko‘tarilgan va karbonat angidrid kamaygan. Mualliflar bu o‘zgarishlarni mitoxondriyalarda nafas olish va fosforlanishni bir-biridan ajratuvchi 2,4-dinitrofenol ta’siriga "o‘xshash" deb ta’riflaganlar. Tezlik protokol bilan belgilangan, shu sababli hech bir it holdan toyguncha yugurtirilmagan.

Kalamushlarning suzish tadqiqoti va undagi doza

Hayvonlarning jismoniy natijalariga oid eng kuchli topilma Frontiers in Behavioral Neuroscience jurnalida chop etilgan Peng va hamkasblarining 2025-yildagi tajribasidir. Kalamushlar ketma-ket o‘n kecha dumlariga tana vaznining 3 foiziga teng yuk bog‘langan holda, har kecha kamida ikki soat, baholanadigan holdan toyish mezoniga yetguncha suzgan. Har bir mashg‘ulotdan keyin bir guruhga burun orqali metilen ko‘ki, boshqasiga esa shu yo‘l bilan fiziologik eritma berilgan. Metilen ko‘ki olgan kalamushlar holdan toyish mezonlariga yetguncha uzoqroq suzgan, ertasi kuni ochiq maydon sinovida ko‘proq harakatlangan, xavotirga o‘xshash xatti-harakatlari kamroq bo‘lgan, shuningdek, gippokamp va striatumda neyron yo‘qotilishi, miyelin buzilishi va mitoxondriyalarning parchalanishi kamroq kuzatilgan.

Bu tadqiqot qayta bayon qilinganda doza odatda tushirib qoldiriladi. 1 foizlik eritma 10 mg/mL ga teng; har bir burun teshigiga o‘n mikrolitr yuborilgan, ya’ni har bir kalamushga bir mashg‘ulotda jami taxminan 20 mikrolitr yoki 0.2 mg berilgan. Burun orqali yuborish hid bilish va uch shoxli nerv yo‘llari orqali miyaga yetib borish uchun tanlangan. Mualliflar o‘z tadqiqoti "miya va plazmadagi oksidlanish reaksiyalari, yallig‘lanish yoki gormon darajalarini o‘lchamagan"ini aytadilar. Ular keyingi qadam sifatida "mashqdan oldin MB qo‘shimchasini qabul qilishning kompleks ta’sirlarini" o‘rganishni tavsiya qiladilar.

Yuguruvchi aynan shuni tekshirtirishni istagan bo‘lardi. Bu protokolda birikma shikastlanishni cheklash uchun mashqdan keyin berilgan. Holdan toygan kalamush modelida ertasi kuni uzoqroq suzish — tiklanishga oid topilma; u mashg‘ulotdan oldin doza qabul qilgan chiniqqan inson haqidagi topilma emas.

"Chidamlilik" so‘zi qayerdan kelgan

Odatda chidamlilik yaxshilanganini ko‘rsatgan deb ta’riflanadigan sichqon tadqiqoti Neuroscience Research jurnalidagi Gureev va hamkasblarining 2016-yildagi ishidir. Sichqonlar 60 kun davomida kuniga 15 mg/kg metilen ko‘ki mavjud bo‘lgan suv ichgan. "Jismoniy chidamlilik" deb atalgan ko‘rsatkich arqon yoki gorizontal tayoqchalar sinovi bo‘lib, unda ushlash kuchi, harakat muvofiqlashuvi va muvozanat birgalikda baholanadi. Metilen ko‘ki berilmagan o‘rta yoshli sichqonlar 1.17 ball olgan; berilgan sichqonlar esa katta yoshli sichqonlar darajasiga yaqin bo‘lgan 2.23 ball olgan. Katta yoshli sichqonlarda hech bir ko‘rsatkich yaxshilanmagan.

Tinch holatdagi kislorod iste’moli taxminan 15 foizga oshgan. Miya mitoxondriyalarida vodorod peroksid ishlab chiqarilishi bir milligramm oqsil hisobiga daqiqasiga 94.9 dan 176.7 pmol gacha oshgan. Mitoxondrial DNK 2.3 baravar ko‘paygan. Bu qarib borayotgan hayvonlarda mitoxondriyalarning yangilanishi va uni boshqaruvchi oksidlanish signallari kuchayganini ko‘rsatadi. Bu sog‘lom sportchi tezroq harakatlanishini namoyish etmaydi.

Hujayra tajribalari va ularning chegarasi

Louters va hamkasblari 2005-yilda metilen ko‘ki L929 fibroblast hujayralarida GLUT1 orqali glyukoza tashilishini faollashtirishini, 50 mikromolyar konsentratsiyada bu faollashuv 800 foizgacha yetishini bildirganlar. 2008-yildagi keyingi tadqiqot metil-beta-siklodekstrin metilen ko‘ki bilan bevosita bog‘lanib, bu ta’sirni to‘sishini ko‘rsatgan. Bu hujayra liniyasiga oid topilma bo‘lib, skelet mushaklarida hech qachon ko‘rsatilmagan.

Mexanizmning o‘zi ham bahsli

Tretter va hamkasblarining 2014-yilda dengiz cho‘chqasi miyasidan ajratilgan mitoxondriyalar ustidagi tadqiqotida 100 nanomolyardan 1 mikromolyargacha bo‘lgan metilen ko‘ki tinch holatdagi kislorod iste’molini oshirgan, I kompleks yoki III kompleks ingibitsiya qilinganda membrana potensiali va ATP ishlab chiqarilishini tiklagan hamda vodorod peroksid ishlab chiqarilishini oshirgan. Muhim jihati shuki, tekshirilgan "substratlarning hech birida MB ADP bilan rag‘batlantirilgan nafas olishga ta’sir qilmagan". Mashqqa oid da’vo tayanadigan ko‘rsatkich — fosforlanish bilan bog‘langan maksimal nafas olish — oshmagan.

Gureev va hamkasblarining 2019-yildagi keyingi tadqiqotida sichqonlarda avvalgi natijani olgan laboratoriyaning o‘zi metilen ko‘ki sichqon miyasi mitoxondriyalarida "antimitsin bilan ingibitsiya qilingan membrana potensiali va nafas olishni tiklay olmasligi"ni aniqlagan. Ular elektron qabul qiluvchi nuqta zanjirning undan keyingi biror qismi emas, balki III kompleksning Qo markazi, degan xulosaga kelganlar. Bo‘yoq elektronlarni to‘silgan nafas olish zanjiridan aylanib o‘tkazadi, degan sodda tasavvur barcha preparatlarda tasdiqlanmaydi.

Bularning hech biri insonda ta’sir bo‘lishini inkor etmaydi. Ammo bu faqat mexanizmga asoslangan, ya’ni mantiqan mumkin bo‘lgan mitoxondrial kimyoni natija deb qabul qiladigan dalillashda mexanizmning o‘ziga oid muammolar borligini anglatadi.

Inson tadqiqoti hal qilishi kerak bo‘lgan ikkita dizayn muammosi

Metilen ko‘ki bilan tadqiqotni ko‘r usulda o‘tkazish qiyin. U siydikni ko‘k-yashil rangga bo‘yaydi va odamlar buni sezadi. Bipolyar buzilish bo‘yicha 2017-yildagi krossover tadqiqot buni bevosita aytgan: "Biz bu dizaynni tanladik, chunki metilen ko‘ki siydik rangini o‘zgartiradi va shu sababli an’anaviy platsebodan foydalana olmadik." Bu tadqiqotda past doza inert tabletka bilan emas, yuqori doza bilan taqqoslangan.

Bu muammo mashq tadqiqotlarida deyarli barcha boshqa sohalardagidan jiddiyroq, chunki seziladigan zo‘riqish va vaqtga sinov natijalariga kutish kuchli ta’sir qiladi. Ishtirokchilar qaysi modda olayotganini bilmaydigan sharoit yarata olmaydigan tadqiqot dori ta’siri qatori ishonchni ham o‘lchaydi.

Hujjatlashtirilgan yechim mavjud. 26 nafar sog‘lom katta yoshli ishtirokchida o‘tkazilgan 2016-yildagi randomizatsiyalangan tasvirlash tadqiqotida bir xil, ichi ko‘rinmaydigan kapsulalarda 280 mg USP darajasidagi metilen ko‘ki, ya’ni taxminan 4 mg/kg, yoki FD&C blue no. 2 oziq-ovqat bo‘yog‘idan iborat platsebo berilgan. Ishtirokchilardan dozani qabul qilishdan oldin siyish, ammo keyin qayta siymaslik so‘ralgan — "siydikning har qanday rang o‘zgarishi tufayli ko‘r usul buzilishining oldini olish uchun".

Ikkinchi muammo — doza va yuborish yo‘li. Og‘iz orqali qabul qilingan metilen ko‘ki qisman siydik bilan chiqariladi; og‘iz orqali qabul qilingandan keyin miyaga yetib boradigan miqdor vena ichiga yuborilgandagining taxminan yarmiga teng. Gureev guruhi Peter va hamkasblarining farmakokinetik ishiga havola berib, buni qayd etadi. Kalamushga burun orqali yuborish natijasini kapsulaga ko‘chirish mumkin emas. Nashr etilgan ishlarda insonlar uchun doza oralig‘i 0.5 dan 4 mg/kg gacha bo‘lgan; 2016-yildagi tasvirlash tadqiqotida esa 10 mg/kg dan yuqorida teskari ta’sir qayd etilgan.

Inson tadqiqotlari boshqa narsani o‘lchaydi

Bu mavzu qayta bayon qilinganda odamlarda o‘tkazilgan ikkita nazoratli tajriba tilga olinadi va ularning hech birida mashq o‘lchanmagan. 2016-yildagi tasvirlash tadqiqotida hushyorlikka oid reaksiya vaqti bo‘yicha dori va vaqtning o‘zaro ta’siri statistik ahamiyatga ega bo‘lmagan: platsebo guruhida avval 230, keyin 220 millisekund; metilen ko‘ki guruhida avval 230, keyin 230 millisekund, P = .43. Sakkiz nafar sog‘lom ayolda 2023-yilda o‘tkazilgan vena ichiga yuborish tadqiqotida miya qon oqimi ham, miyada kislorodning metabolik sarflanish tezligi ham oshish o‘rniga kamaygan. Quvvat va charchoqqa oid dalillar qo‘llanmasida ikkala tadqiqot ham ko‘rib chiqilgan.

Shunga qaramay, sinab ko‘rishga qaror qilsangiz

O‘zingizda tajriba o‘tkazish samaradorlikni isbotlamaydi, ammo o‘zingizni chalg‘itmaslik uchun uni yetarlicha puxta qayd etish mumkin. Mahsulot va partiyani, qabul qilish yo‘lini, mashg‘ulotdan qancha oldin qabul qilinganini, masofa yoki yuk ko‘rsatilgan aniq mashg‘ulotni, raqamli shkalada sezilgan zo‘riqishni, uyquni, kofein va har qanday dorini, shuningdek, ertasi kungi mushak og‘rig‘i va 48 soatdan keyin xuddi shu turdagi mashg‘ulot natijasini yozib boring. Keyin ayni mashg‘ulotlarni uni qabul qilmasdan takrorlang.

Bitta odamning bitta o‘zgaruvchini kuzatishi dori ta’sirini jismoniy tayyorgarlik, motivatsiya, ob-havo va mashg‘ulotdagi odatiy tasodifiy tebranishlardan ajrata olmaydi. Subyektiv qism chalg‘itishga eng moyil qismdir.

Metilen ko‘ki sport natijasiga aloqasi bo‘lmagan xavflarni ham keltirib chiqaradi. U monoaminoksidaza A ni ingibitsiya qiladi, shu sababli retsept bilan beriladigan antidepressantlar va boshqa serotonergik dorilar bilan o‘zaro ta’sir masalasi yuzaga keladi. G6PD yetishmovchiligida esa gemolitik anemiya xavfi tufayli uni qo‘llash mumkin emas. Xavfsizlik qo‘llanmasi ikkala masalani ham yoritadi; dorilar bilan o‘zaro ta’sir qo‘llanmasi esa dorilarga oid savollarni sinflar bo‘yicha tartiblaydi. Agar antidoping qoidalari amal qiladigan musobaqalarda qatnashsangiz, sotuvchining da’vosiga tayanish o‘rniga qoidalarni tekshiring.

Yuqoridagi har bir tadqiqotda moddaning o‘zi ham o‘zgaruvchi omil

Bu yerda ta’riflangan har bir doza aniq ko‘rsatilgan birikmaning o‘lchangan miqdori bo‘lgan. Tekshirilmagan sotuvchidan olingan shisha bunday emas. Xaridor tekshirishi mumkin bo‘lgan standart — USP monografiyasiga muvofiqlik. Unga mos kelmaydigan modda ehtimol to‘qimachilik darajasida bo‘lib, unda Azure B kabi organik aralashmalar, qoldiq erituvchilar va og‘ir metallar farmatsevtik spetsifikatsiya cheklaydigan miqdorlarda bo‘lishi mumkin. USP belgisi nimani tasdiqlaydi va nimani tasdiqlamaydi maqolasida sifat darajasi, aralashmalarni tekshirish usullari maqolasida esa laboratoriya nimalarni izlashiga oid ma’lumot berilgan.

Mahsulotni uchinchi tomon tekshirgan deb ta’riflaydigan sotuvchilarning aksariyati faqat og‘ir metallarni tekshiradi, keyin shu bitta tekshiruv to‘plamini to‘liq spetsifikatsiyaga moslikni tasdiqlagandek ko‘rsatadi. Blupreme to‘liq USP spetsifikatsiyasi bo‘yicha tekshiradi: moddaning aynanligi, tozaligi, organik aralashmalar, qoldiq erituvchilar, element aralashmalari, kuydirishdan qolgan qoldiq, mikrobiologik chegaralar va bakterial endotoksinlar. Har bir partiya tahlil sertifikati bilan jo‘natiladi; uni to‘g‘ri o‘qish qo‘lingizdagi shisha bilan partiya raqami va laboratoriya ma’lumotlarini moslashtirishni anglatadi.

Xulosa

Hech bir nazoratli inson tadqiqotida metilen ko‘kining chidamlilik, tezlik, kuch yoki tiklanishga ta’siri o‘lchanmagan. Laktatga ta’sir uchun keltiriladigan itlar tadqiqotida boshqa bo‘yoq ishlatilgan va jismoniy natijalarda farq topilmagan. Kalamushlarning suzish tadqiqotida mashqdan keyin burun orqali 0.2 mg berilgan. "Chidamlilik" so‘zining manbai bo‘lgan sichqon tadqiqotida qarib borayotgan hayvonlarda ushlash va harakat muvofiqlashuvi sinovi qo‘llangan; mitoxondriyalarga oid adabiyotlarda esa mexanizm bahsli.

Demak, hozircha mantiqan mumkin bo‘lgan mexanizm, hayvonlardagi bir qator kichik tadqiqot natijalari, hujjatlashtirilgan yechimi bor bitta tadqiqot dizayni muammosi mavjud, ammo insonlarning sport natijalariga oid ma’lumotlar yo‘q. Insondagi foydaga oid dalillar sharhi mashqqa oid da’volarni odamlarda o‘tkazilgan boshqa tadqiqotlar bilan bir qatorda ko‘rib chiqadi; tadqiqotlar kutubxonasi esa har bir da’vo ortidagi tadqiqotlarni ro‘yxatlaydi.

Agar biror maqsad uchun mashq qilayotgan bo‘lsangiz, eng kuchli dalillarga ega o‘zgaruvchi — mashg‘ulotning o‘zi.