व्यायाम आणि पुनर्प्राप्तीसाठी मेथिलीन ब्लू: प्रत्यक्षात काय मोजले गेले आहे

मार्च 2022 मध्ये एका अव्वल महिला मॅरेथॉन धावपटूने मेथिलीन ब्लूच्या चोखण्याच्या गोळीची प्रायोजित शिफारस प्रसिद्ध केली. तिच्या मते ती गोळी "एकाग्रता, सहनशक्ती आणि झोप सुधारण्यास मदत करू शकते" आणि ती कठीण सरावापूर्वी तिचा वापर करत होती. त्याच आठवड्यात राष्ट्रीय वृत्तपत्रांत उद्धृत केलेल्या डॉक्टरांनी या व्यापक प्रवाहाचे वर्णन प्रभावक माशांच्या टाक्या स्वच्छ करण्याचे द्रव्य सेवन करत असल्याचे केले. यापैकी कोणतीही भूमिका धावपटूच्या खऱ्या प्रश्नाचे उत्तर देत नाही.

कोणी लोकांना मेथिलीन ब्लू देऊन ते किती अंतर धावले, किती वेगाने धावले किंवा व्यायामानंतर किती चांगले पूर्वस्थितीत आले हे मोजले आहे का? या लेखासाठी केलेल्या शोधांत व्यायामातील कामगिरी किंवा पुनर्प्राप्तीचा परिणाम मोजणारा एकही नियंत्रित मानवी अभ्यास आढळला नाही. संदर्भांचा मागोवा घेतल्यास प्राण्यांच्या तीन प्रजाती, प्रयोगशाळेतील अनेक नमुने आणि मेथिलीन ब्लू नसलेले एक संयुग आढळते.

सहनशक्ती, पुनर्प्राप्ती आणि कार्ययंत्रणा हे वेगवेगळे दावे आहेत

एखादा निर्देशक कामगिरीच्या विरुद्ध दिशेने बदलू शकतो किंवा कामगिरी अजिबात न बदलताही बदलू शकतो. ही केवळ तांत्रिक बाब नाही: मेथिलीन ब्लूच्या सर्वाधिक उद्धृत व्यायामविषयक अभ्यासात नेमके हेच दिसते.

कुत्र्यांवरील अभ्यासात वेगळे रंगद्रव्य वापरले होते

मेथिलीन ब्लू आणि व्यायामासाठी सर्वाधिक उद्धृत केला जाणारा शोधनिबंध म्हणजे इमाई आणि सहकाऱ्यांचा शुद्धीवर असलेल्या कुत्र्यांवरील 1986 मधील ट्रेडमिल अभ्यास. व्यायामादरम्यान हृदयातून पंप होणाऱ्या रक्ताच्या प्रमाणातील वाढ ऊतींच्या रेडॉक्स स्थितीवर अवलंबून असते का, हे त्यात तपासले होते. त्यासाठी पद्धतींच्या वर्णनात नमूद केलेले "4 mg/kg न्यू मेथिलीन ब्लू 3,7-bis(ethylamino)-2,8-dimethylphenazothonium chloride, Eastman Kodak Company" वापरले होते. न्यू मेथिलीन ब्लू हे वेगळे थायाझीन रंगद्रव्य आहे. मेथिलीन ब्लूमध्ये दोन डायमिथिलअमिनो गट असतात, तर यात त्यांच्या जागी दोन एथिलअमिनो गट असतात. ते प्रामुख्याने रेटिक्युलोसाइट रंगवण्यासाठी वापरले जाणारे रंगद्रव्य म्हणून ओळखले जाते. त्याच्या वापरातून मिळालेला निष्कर्ष म्हणजे मेथिलीन ब्लूच्या वापरातून मिळालेला निष्कर्ष नाही.

तरीही हा अभ्यास महत्त्वाचा आहे, कारण एखादा निर्देशक आणि शारीरिक कार्ये स्वतंत्रपणे बदलू शकतात, याचे तो सर्वात स्पष्ट उदाहरण आहे. कुत्रे 6 टक्के चढावर प्रथम 2.5 आणि नंतर 5.0 mph वेगाने प्रत्येकी 20 मिनिटांच्या दोन टप्प्यांत धावले. दोन्ही गटांत व्यायामामुळे हृदयातून पंप होणारे रक्त दुप्पट झाले आणि संपूर्ण शरीराचा ऑक्सिजन वापर तीन ते चार पट वाढला. सलाईन गटात धमनीतील लॅक्टेट-ते-पायरुवेट गुणोत्तर 6.0 वरून 9.97 पर्यंत वाढले. रंगद्रव्य दिलेल्या गटात ते वाढले नाही.

कार्याशी संबंधित प्रत्येक मापनात गटांदरम्यान फरक नव्हता. हृदयगती, धमनीतील दाब, डाव्या निलयाची आकुंचनक्षमता आणि प्लाझ्मातील कॅटेकोलामाइन्स दोन्ही गटांत सारख्याच प्रमाणात वाढले. तसेच हृदयातून पंप होणारे रक्त आणि संपूर्ण शरीराचा ऑक्सिजन वापर यांतील संबंधात सांख्यिकीयदृष्ट्या फरक नव्हता. लेखकांचा निष्कर्ष असा होता की गुणोत्तरातील बदलांचा "सौम्य ते मध्यम व्यायामादरम्यान होणाऱ्या रक्ताभिसरणातील उत्तेजनाशी कारणात्मक संबंध नाही."

हे गुणोत्तर दिसते तितका ठोस पुरावा नाही. पायरुवेट 0.14 वरून 0.38 mmol प्रति लिटरपर्यंत वाढल्यामुळे ते कमी झाले, तर लॅक्टेटही 1.05 वरून 2.85 mmol प्रति लिटरपर्यंत वाढले. विश्रांतीत असताना रंगद्रव्य दिलेल्या कुत्र्यांमध्ये ऑक्सिजन वापर किंचित वाढला, धमनीतील pH वाढला आणि कार्बन डायऑक्साइड कमी झाला. लेखकांनी हे बदल मायटोकॉन्ड्रियल अनकपलर असलेल्या 2,4-dinitrophenol मुळे होणाऱ्या बदलांसारखे "समान" म्हटले आहेत. अभ्यासाच्या पद्धतीनुसार वेग निश्चित होता, त्यामुळे कोणत्याही कुत्र्याला थकव्यामुळे पुढे धावता येईनासे होईपर्यंत धाववले नव्हते.

घुशींच्या पोहण्याचा अभ्यास आणि त्यातील मात्रा

प्राण्यांच्या कामगिरीबाबतचा सर्वात ठोस निष्कर्ष म्हणजे Frontiers in Behavioral Neuroscience मधील पेंग आणि सहकाऱ्यांचा 2025 मधील प्रयोग. घुशींच्या शेपट्यांना त्यांच्या शरीराच्या वजनाच्या 3 टक्के वजन बांधून सलग दहा रात्री त्यांना पोहायला लावले. प्रत्येक रात्री किमान दोन तास, गुणांकनावर आधारित थकव्याचा अंतिम निकष गाठेपर्यंत त्या पोहल्या. प्रत्येक सत्रानंतर एका गटाला नाकावाटे मेथिलीन ब्लू आणि दुसऱ्याला त्याच मार्गाने सलाईन दिले. मेथिलीन ब्लू दिलेल्या घुशी थकव्याचे निकष गाठण्यापूर्वी अधिक वेळ पोहल्या, दुसऱ्या दिवशी मोकळ्या जागेत अधिक हालचाल केली, त्यांच्यात चिंतेसदृश वर्तन कमी दिसले आणि हिप्पोकॅम्पस व स्ट्रायटममध्ये मज्जापेशींचा ऱ्हास, मायेलिनमधील बिघाड आणि मायटोकॉन्ड्रियांचे तुकडे होणे कमी होते.

या अभ्यासाचे वर्णन करताना मात्रा अनेकदा वगळली जाते. 1 टक्के द्रावण म्हणजे 10 mg/mL; प्रत्येक नाकपुडीत दहा मायक्रोलिटर दिले गेले, त्यामुळे एकूण मात्रा सुमारे 20 मायक्रोलिटर किंवा प्रत्येक सत्रात प्रति घुशी 0.2 mg होती. घ्राण आणि त्रिशाखी मज्जामार्गांद्वारे मेंदूपर्यंत पोहोचण्यासाठी नाकावाटे देण्याची पद्धत निवडली जाते. लेखक स्पष्ट करतात की त्यांच्या अभ्यासात "मेंदू आणि प्लाझ्मातील ऑक्सिडेटिव्ह अभिक्रिया, दाह किंवा संप्रेरकांची पातळी मोजली नाही." पुढील टप्पा म्हणून ते "व्यायामापूर्वी MB पूरक म्हणून दिल्याचे सर्वसमावेशक परिणाम" अभ्यासण्याची शिफारस करतात.

धावपटूला नेमके हेच तपासले जावे असे वाटेल. या पद्धतीत इजा मर्यादित ठेवण्यासाठी व्यायामानंतर संयुग दिले गेले. थकलेल्या घुशींच्या मॉडेलमध्ये दुसऱ्या दिवशी अधिक वेळ पोहणे हा पुनर्प्राप्तीचा निष्कर्ष आहे; सत्रापूर्वी मात्रा घेणाऱ्या प्रशिक्षित माणसाबद्दलचा निष्कर्ष नाही.

"सहनशक्ती" हा शब्द कुठून आला

सहनशक्ती सुधारल्याचे दाखवणारा म्हणून सामान्यतः वर्णन केला जाणारा उंदरांवरील अभ्यास म्हणजे Neuroscience Research मधील गुरीव आणि सहकाऱ्यांचे 2016 मधील संशोधन. उंदरांनी 60 दिवस दररोज 15 mg/kg मेथिलीन ब्लू असलेले पाणी प्यायले. येथे "शारीरिक सहनशक्ती" म्हणजे दोरीची किंवा आडव्या दांड्यांची चाचणी होती, ज्यात पकडीची ताकद, हालचालींचा समन्वय आणि संतुलन यांचे एकत्रित गुणांकन केले जाते. मेथिलीन ब्लू न दिलेल्या मध्यमवयीन उंदरांना 1.17 गुण मिळाले; ते दिलेल्या उंदरांना 2.23 गुण मिळाले, जे प्रौढ उंदरांच्या पातळीच्या जवळ होते. प्रौढ उंदरांमध्ये कोणत्याही मापनात सुधारणा झाली नाही.

विश्रांतीतील ऑक्सिजन वापर सुमारे 15 टक्क्यांनी वाढला. मेंदूतील मायटोकॉन्ड्रियामध्ये हायड्रोजन पेरॉक्साइडचे उत्पादन प्रति मिनिट प्रति मिलिग्रॅम प्रथिनामागे 94.9 वरून 176.7 pmol पर्यंत वाढले. मायटोकॉन्ड्रियल DNA 2.3 पट वाढला. हे वृद्ध होत असलेल्या प्राण्यांमध्ये मायटोकॉन्ड्रियांची निर्मिती आणि विघटन यांची उलाढाल वाढल्याचे आणि त्याला चालना देणाऱ्या ऑक्सिडेटिव्ह संकेतांचे निदर्शक आहे. निरोगी खेळाडू अधिक वेगाने जाईल, हे यातून सिद्ध होत नाही.

पेशींवरील प्रयोग आणि त्यांच्या मर्यादा

लाउटर्स आणि सहकाऱ्यांनी 2005 मध्ये नोंदवले की मेथिलीन ब्लू L929 फायब्रोब्लास्ट पेशींमध्ये GLUT1 द्वारे होणाऱ्या ग्लुकोज वाहतुकीला सक्रिय करते; 50 मायक्रोमोलरवर ही वाढ 800 टक्क्यांपर्यंत होती. 2008 मधील पुढील अभ्यासाने दाखवले की मिथिल-बीटा-सायक्लोडेक्स्ट्रिन थेट मेथिलीन ब्लूला बांधते आणि हा परिणाम रोखते. हा एका पेशीवंशाबद्दलचा निष्कर्ष आहे; कंकाल स्नायूंमध्ये तो कधीही दाखवलेला नाही.

कार्ययंत्रणेबाबतही मतभेद आहेत

ट्रेटर आणि सहकाऱ्यांच्या 2014 मधील गिनी पिगच्या मेंदूतून वेगळे केलेल्या मायटोकॉन्ड्रियांच्या अभ्यासात, 100 नॅनोमोलर ते 1 मायक्रोमोलर मेथिलीन ब्लूमुळे विश्रांतीतील ऑक्सिजन वापर वाढला, Complex I किंवा Complex III अवरोधित असताना झिल्ली विभव आणि ATP उत्पादन पूर्ववत झाले आणि हायड्रोजन पेरॉक्साइडचे उत्पादन वाढले. महत्त्वाचे म्हणजे, तपासलेल्या "कोणत्याही सब्स्ट्रेटसोबत ADP-उत्तेजित श्वसनावर MB चा परिणाम झाला नाही." व्यायामविषयक दावा ज्या कमाल संलग्न श्वसनावर आधारित असतो, ते वाढले नाही.

गुरीव आणि सहकाऱ्यांच्या 2019 मधील पुढील अभ्यासात, उंदरांवरील आधीचा निष्कर्ष देणाऱ्या त्याच प्रयोगशाळेला आढळले की उंदरांच्या मेंदूतील मायटोकॉन्ड्रियामध्ये मेथिलीन ब्लू "अँटिमायसिनमुळे अवरोधित झालेले झिल्ली विभव आणि श्वसन पूर्ववत करण्यात अपयशी ठरते." इलेक्ट्रॉन स्वीकारणारे स्थान हे Complex III मधील Qo स्थळ आहे, त्यापुढील कोणतेही स्थान नाही, असा त्यांचा निष्कर्ष होता. हे रंगद्रव्य अवरोधित श्वसनसाखळीला वळसा घालून इलेक्ट्रॉन वाहून नेते, ही साधी कल्पना प्रत्येक प्रयोगशाळीय नमुन्यात लागू पडत नाही.

यापैकी कशामुळेही माणसांमध्ये परिणाम होण्याची शक्यता नाकारली जात नाही. मात्र, संभाव्य मायटोकॉन्ड्रियल रसायनशास्त्रालाच निष्कर्ष मानणाऱ्या, केवळ कार्ययंत्रणेवर आधारित युक्तिवादात कार्ययंत्रणेच्या पातळीवरच समस्या आहेत.

मानवी चाचणीच्या रचनेतील दोन समस्या सोडवाव्या लागतील

मेथिलीन ब्लूच्या चाचणीत सहभागींना काय दिले आहे हे लपवणे कठीण असते. त्यामुळे लघवी निळसर-हिरवी होते आणि लोकांच्या ते लक्षात येते. द्विध्रुवीय विकारातील 2017 च्या क्रॉसओव्हर चाचणीत हे थेट सांगितले होते: "मेथिलीन ब्लूमुळे लघवीचा रंग बदलतो, म्हणून आम्ही ही रचना निवडली; त्यामुळे पारंपरिक प्लासिबो वापरता आला नाही." त्या चाचणीत निष्क्रिय गोळीशी तुलना करण्याऐवजी कमी मात्रेची जास्त मात्रेशी तुलना केली होती.

व्यायामविषयक संशोधनात ही समस्या जवळजवळ इतर कोणत्याही क्षेत्रापेक्षा अधिक गंभीर आहे, कारण जाणवलेले श्रम आणि वेळाधारित चाचणीतील कामगिरी यांवर अपेक्षांचा मोठा प्रभाव पडतो. सहभागींना काय दिले आहे हे लपवू न शकणारी चाचणी औषधाइतकीच त्यांची धारणा मोजते.

यावर एक दस्तऐवजीकृत उपाय आहे. 26 निरोगी प्रौढांमधील 2016 च्या यादृच्छिक प्रतिमांकन चाचणीत एकसारख्या अपारदर्शक कॅप्सूलमध्ये 280 mg USP-दर्जाचे मेथिलीन ब्लू, म्हणजे सुमारे 4 mg/kg, किंवा FD&C blue no. 2 खाद्यरंगाचा प्लासिबो दिला गेला. सहभागींना मात्रा घेण्यापूर्वी लघवी करण्यास, पण त्यानंतर पुन्हा न करण्यास सांगितले गेले, "जेणेकरून लघवीच्या रंगबदलामुळे काय दिले आहे हे लपवण्याची व्यवस्था उघड होणार नाही."

दुसरी समस्या म्हणजे मात्रा आणि देण्याचा मार्ग. तोंडावाटे घेतलेले मेथिलीन ब्लू काही प्रमाणात लघवीतून बाहेर पडते. शिरेतून दिल्यानंतरच्या तुलनेत तोंडावाटे दिल्यानंतर मेंदूपर्यंत पोहोचणारे प्रमाण साधारण निम्मे असते, असे गुरीव गटाने नमूद केले आहे, पीटर आणि सहकाऱ्यांच्या औषधगतिकीविषयक संशोधनाचा संदर्भ देताना. घुशीला नाकावाटे देण्याची पद्धत कॅप्सूलशी समकक्ष मानता येत नाही. प्रकाशित संशोधनात माणसांसाठी मात्रेची मर्यादा 0.5 ते 4 mg/kg आहे, तर 2016 च्या प्रतिमांकन चाचणीत 10 mg/kg पेक्षा जास्त मात्रेवर उलट परिणाम नोंदवला आहे.

मानवी अभ्यास काहीतरी वेगळे मोजतात

या विषयाच्या वर्णनांत दोन नियंत्रित मानवी प्रयोगांचा उल्लेख येतो, पण दोन्हींपैकी कोणत्याही प्रयोगात व्यायाम मोजला नव्हता. 2016 च्या प्रतिमांकन चाचणीत सतर्कतेशी संबंधित प्रतिक्रिया वेळेवर औषध आणि वेळ यांच्या परस्परसंवादाचा लक्षणीय परिणाम दिसला नाही. प्लासिबो गटात वेळ 230 आणि नंतर 220 मिलिसेकंद होता, तर मेथिलीन ब्लू गटात 230 आणि नंतर 230 मिलिसेकंद होता, P = .43. आठ निरोगी महिलांमधील 2023 च्या शिरेतून औषध देण्याच्या अभ्यासात, मेंदूतील रक्तप्रवाह आणि मेंदूचा ऑक्सिजन चयापचय दर हे दोन्ही वाढण्याऐवजी कमी झाले. ऊर्जा आणि थकव्यावरील पुराव्यांचे मार्गदर्शक या दोन्ही अभ्यासांचा आढावा घेते.

तरीही तुम्ही ते वापरून पाहायचे ठरवल्यास

स्वतःवर केलेला प्रयोग परिणामकारकता सिद्ध करणार नाही, पण स्वतःची दिशाभूल टाळता येईल इतक्या व्यवस्थित नोंदी ठेवता येतात. उत्पादन आणि लॉट, देण्याचा मार्ग, सरावापूर्वीची वेळ, अंतर किंवा भारासह नेमके सत्र, संख्यात्मक मापनपट्टीवरील जाणवलेले श्रम, झोप, कॅफीन आणि कोणतीही औषधे, तसेच दुसऱ्या दिवशी स्नायू दुखणे आणि 48 तासांनी त्याच प्रकारच्या सत्रातील कामगिरी यांची नोंद करा. मग ते न घेता तीच सत्रे पुन्हा करा.

एका व्यक्तीने एका चलाचा मागोवा घेतल्याने औषधाचा परिणाम हा तंदुरुस्ती, प्रेरणा, हवामान आणि सरावातील नेहमीच्या चढउतारांपासून वेगळा करता येत नाही. व्यक्तिनिष्ठ भागच दिशाभूल करण्याची सर्वाधिक शक्यता असलेला भाग आहे.

मेथिलीन ब्लूचे काही धोके कामगिरीशी अजिबात संबंधित नाहीत. ते मोनोअमाइन ऑक्सिडेज A अवरोधित करते, त्यामुळे डॉक्टरांनी दिलेली नैराश्यविरोधी औषधे आणि इतर सेरोटोनिनवर परिणाम करणारी औषधे यांच्यासोबत त्याच्या वापराबाबत चिंता निर्माण होते. तसेच हिमोलिटिक अॅनिमियाच्या धोक्यामुळे G6PD कमतरता असताना त्याचा वापर निषिद्ध आहे. सुरक्षितता मार्गदर्शक या दोन्ही बाबी स्पष्ट करते आणि औषधांच्या परस्परक्रियांचे मार्गदर्शक औषधांविषयीचे प्रश्न वर्गानुसार मांडते. तुम्ही डोपिंगविरोधी नियमांनुसार स्पर्धेत सहभागी होत असाल, तर विक्रेत्याच्या दाव्यावर विसंबण्याऐवजी नियम तपासा.

वरील प्रत्येक अभ्यासात वापरलेला पदार्थ हा एक चल आहे

येथे वर्णन केलेली प्रत्येक मात्रा ही विशिष्ट संयुगाची मोजलेली मात्रा होती. पडताळणी न झालेल्या विक्रेत्याकडून आलेली बाटली तशी नसते. USP मोनोग्राफशी अनुरूपता हे खरेदीदार तपासू शकणारे मानक आहे. अनुरूप नसलेला पदार्थ वस्त्रोद्योग-दर्जाचा असण्याची शक्यता असते. त्यात Azure B सारखी सेंद्रिय अशुद्ध द्रव्ये, अवशिष्ट विद्रावके आणि जड धातू असू शकतात, ज्यांच्या पातळीवर औषधनिर्मितीसाठीच्या विनिर्देशात मर्यादा असतात. USP दर्जाचे नामांकन काय सिद्ध करते आणि काय करत नाही हा लेख दर्जाबद्दल माहिती देतो आणि अशुद्धता तपासण्याच्या पद्धती प्रयोगशाळा काय शोधते हे स्पष्ट करतात.

एखादे उत्पादन तृतीय पक्षाकडून तपासलेले असल्याचे सांगणारे बहुतेक विक्रेते फक्त जड धातूंची तपासणी करतात. मग त्या एकाच चाचणी संचाला संपूर्ण विनिर्देश पूर्ण झाल्याप्रमाणे सादर करतात. Blupreme संपूर्ण USP विनिर्देश तपासते: ओळख, शुद्धता, सेंद्रिय अशुद्ध द्रव्ये, अवशिष्ट विद्रावके, मूलद्रव्यीय अशुद्धता, प्रज्वलनानंतरचा अवशेष, सूक्ष्मजीव मर्यादा आणि जीवाणूजन्य एंडोटॉक्सिन्स. प्रत्येक लॉटसोबत विश्लेषण प्रमाणपत्र पाठवले जाते आणि ते योग्य रीतीने वाचणे म्हणजे त्यातील लॉट क्रमांक आणि प्रयोगशाळेचा तपशील तुमच्याकडील बाटलीशी जुळवणे.

थोडक्यात निष्कर्ष

कोणत्याही नियंत्रित मानवी अभ्यासाने मेथिलीन ब्लूचा सहनशक्ती, वेग, ताकद किंवा पुनर्प्राप्तीवर होणारा परिणाम मोजलेला नाही. लॅक्टेटवरील परिणामासाठी उद्धृत केलेल्या कुत्र्यांवरील अभ्यासात वेगळे रंगद्रव्य वापरले होते आणि कामगिरीत कोणताही फरक आढळला नाही. घुशींच्या पोहण्याच्या अभ्यासात व्यायामानंतर नाकावाटे 0.2 mg दिले गेले. "सहनशक्ती" या शब्दामागील उंदरांवरील अभ्यासात वृद्ध होत असलेल्या प्राण्यांची पकड आणि समन्वय यांची चाचणी वापरली होती. तसेच मायटोकॉन्ड्रियावरील संशोधन साहित्यात कार्ययंत्रणेबाबत मतभेद आहेत.

त्यामुळे आपल्याकडे एक संभाव्य कार्ययंत्रणा, प्राण्यांवरील काही लहान अभ्यासांचे निष्कर्ष, दस्तऐवजीकृत उपाय असलेली अभ्यासरचनेतील एक समस्या आणि मानवी कामगिरीचा कोणताही डेटा नाही. मानवी लाभांच्या पुराव्यांचा आढावा व्यायामविषयक दावे इतर मानवी संशोधनाच्या संदर्भात मांडतो आणि संशोधन संग्रह प्रत्येक दाव्यामागील अभ्यासांची सूची देतो.

तुम्ही एखाद्या उद्दिष्टासाठी सराव करत असाल, तर सर्वात ठोस पुरावा असलेला घटक म्हणजे तो सराव स्वतःच.