Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu maal? Fayyadama, seenaa fi garaagarummaa ijoo
Meetiiliin buluu halluu cuquliisa namtolchee ta’ee, akka wanta oksideeshinii-ridakshinii keessatti hirmaatutti illee hojjeta. Qorichoota tokko tokko, halluu dibuu saamuda baayoloojii, mala xiinxalaa fi oomishaalee kuusaa qurxummii keessatti fayyada. Qorattoonni dhiibbaa inni sammuu fi sirnoota baayoloojii biroo irratti qabu illee qoratu. Fayyadamni kun maqaa keemikaalaa tokko qabaatus, qophii, kaayyoo yookaan ulaagaa ragaa tokko hin qabu.
Kanaaf gaaffiin jalqabaa baay’ee barbaachisaan: meetiiliin buluu maaliif fayyada? Halluun maaykirooskooppiif dibamu nama tokko saamuda akka argu gargaara. Qorichi haala murtaa’e yaala yookaan adda baasuuf gargaara. Giddu-seenni qorannoo yaada tilmaamaa tokko qormaata. Waa’ee haala kamii dubbisaa akka jirtan hubachuun dogoggora baramaa hedduu ittisa.
Maqaan kun maal adda baasa?
Meetiiliin buluu meetiiltaayoniniyeem kiloorayidii jedhamees ni waamama. Galmeen eenyummaa keemikaalaa IARC maatii halluu feenootaayaziniyeem keessa isa ramada; foormulaa bishaan hin qabne immoo C₁₆H₁₈ClN₃S jechuun tarreessa. “Bishaan hin qabne” jechuun bishaan bifa jabaa isaa keessatti hin hammanne jechuudha. Wantichi bifa daldalaatiin dhiyaatu bishaan haayidireeshinii qabaachuu waan danda’uuf, ragaa mirkaneessaa hiikuu yookaan hamma shallaguu keessatti bifa isaa sirriitti beekuun barbaachisaadha.
Wantichi gogaan cuquliisa ifaa fakkaachuun dirqama miti: magariisa dukkanaa’aa calaqqee biraanzii qabu fakkaachuu danda’a; furmaanni isaa bishaan keessatti qophaa’e garuu cuquliisa gadi fagoo ta’a. Bifti mul’atu qofti eenyummaa, cunqina yookaan qulqullina hin mirkaneessu. Suuraan qaruuraa cuquliisaa gaaffilee kanaaf deebii kennuu hin danda’u.
Maqaaleen intarneetii irratti itti fayyadaman hedduun wantoota gosa adda addaa ibsu:
| Maqaa | Meetiiliin buluu ni ibsaa? | Garaagarummaan kun maal jechuudha? |
|---|---|---|
| Halluu | Eeyyee | Kun dandeettii halluu kennuu isaa fi fayyadama isaa halluu dibuu keessatti ibsa. Gocha qorichummaa qabaachuu isaa hin haalu. |
| Qoricha | Fayyadama yaalaa keessatti | Oomishni murtaa’aan qophii, karaa itti kennamu, haala yaalaaf itti fayyadamuu fi haala to’annoo seeraa qaba. Maqaan keemikaalaa qofti bal’ina kana hin mirkaneessu. |
| Vitaaminii | Lakki | Vitaaminiiwwan barbaachisoo NIH adda baase keessaa tokko miti. |
| Peptaayidii | Lakki | Funca asidiiwwan amiinoo hidhoota peptaayidiiwwan ibsan tiin walitti hidhaman miti. |
| Isterooyidii | Lakki | Caasaa addaa moggaasa isterooyidii IUPAC keessatti ibsame hin qabu. |
“Peptaayidii meetiiliin buluu” yookaan “vitaaminii meetiiliin buluu” jedhanii waamuun ramaddii keemikaalaa haaraa hin uumu. Makaa peptaayidiiwwan yookaan vitaaminiiwwan waliin keessatti yoo dabalame, wanti makaa sana keessa jiru tokkoon tokkoon isaa eenyummaa ofii isaa eega. Keemistiriin meetiiliin buluu caasaa fi jechoota isaa bal’inaan ibsa.
Halluun akkamitti qoricha ta’e?
Meetiiliin buluu huccuu halluu dibuuf bara 1876 namtolcheen qophaa’e. Saayintistoonni Robert Koch fi Paul Ehrlich dabalatee faayidaa inni maaykirooskooppii keessatti qabu hubatan. Akkuma ibsa IARC waa’ee fayyadama isaa jalqabaa keessatti ibsametti, bara 1891 Guttmann fi Ehrlich fayyadama isaa busaa irratti gabaasanii turan.
Seenaan kun gaaffilee lama walitti hidha: wanti tokko eessa deema, achi ga’ee hoo maal hojjeta? Halluu filannoon dibuun caasaalee baayoloojii adda baasuu salphise. Dhiibbaa baayoloojii qorachuun immoo kallattii hojii biraa bane. Gabaasni yaalaa seenaa keessaa yookaan halluu tokko yeroo dheeraaf beekuun himannaan ammayyaa waa’ee fayyaa waliigalaa dhugaa ta’uu isaa hin mirkaneessu. Seenaan meetiiliin buluu guddina kana bal’inaan hordofa.
Kaartaa fayyadamaa gaaffii keessaniif
Kaartaan kun gaaffii dubbisaan deebii argachuu barbaadu irratti hundaa’uun fayyadama gareetti qooda. Fakkiiwwan isaa fayyadama bakka bu’u malee, waan yaalii keessatti mul’ate miti. Karaa gaaffii keessan waliin walsimu armaan gadii hordofaa.
| Karaa kaartaa | Gaaffii kanaan jalqabaa | Itti aansuun dubbisaa |
|---|---|---|
| 1. Dhukkubsattootaa fi kunuunsitoota | Haalli fayyaa fi oomishni qorichaa dhimmi kun ilaallatu maal? | Fayyadama yaalaa meetiiliin buluu |
| 2. Barattootaa fi dubbistoota laaboraatorii | Saamudni fi malli halluu dibuu dhimmi kun ilaallatu maal? | Meetiiliin buluu halluu dibuu laaboraatorii keessatti |
| 3. Warra qurxummii kunuunsan | Gosti qurxummii, rakkoon fi qophiin yaalaa dhimmi kun ilaallatu maal? | Meetiiliin buluu qurxummii kuusaatiif |
| 4. Xiinxaltoota | Maaltu safaramaa jira, to’annoowwan bu’aa mirkaneessan hoo maal? | Qormaata xiinxalaa fi qorannoo naannoo |
| 5. Dubbistoota himannoowwan fayyaa madaalan | Qorannoon nama irratti gaggeeffame dhugumaan maal qore? | Ragaa faayidaalee meetiiliin buluu yaadamaniif dhiyaate |
Meetiiliin buluu yaala keessatti maaliif fayyada?
Fayyadama mirkanaa’e keessaa tokko methemoogiloobineemiyaa kan booda argamu yaaluudha. Haala kana keessatti, sibiilli heemoogiloobiinii tokko tokko oksideeffamee bifa oksijiinii haala idileetiin hidhuu hin dandeenyeetti jijjiirama. Meetiiliin buluu adeemsa ridakshinii heemoogiloobiinii hojii isaa raawwatu deebisuuf gargaaru keessatti hirmaata. Kun rakkoo keemikaalaa addaa ti malee, himannaa waliigalaa waa’ee oksijiinii yookaan anniisaa dabaluu miti.
Odeeffannoon qoricha ajajuuf US keessatti kennamu waa’ee ProvayBlue qoricha hidda dhiigaatiin kennamu, methemoogiloobineemiyaa kan booda argamu ga’eessotaa fi daa’imman keessatti yaalu adda baasa. Akkasumas akeekkachiisa sanduuqa keessatti dhiyaate, waa’ee sindiroomee serootoniinii cimaa yookaan du’a fiduu danda’u qorichoota serootoniinii irratti hojjetanii fi oopiyooyidiiwwan waliin uumamuu danda’u qaba. Sababa balaa anaamiyaa heemoolaayitikii irraa kan ka’es, hanqina G6PD keessatti itti fayyadamuun dhorkaa ta’uu ibsa. Namni itti fayyadama namaaf yaadu ogeessa yaalaa yookaan farmasistii oomisha dhugaa, tarree qorichootaa fi haalota dhimmi kun ilaallatu madaalu barbaada. Ibsi waliigalaa nageenya meetiiliin buluu garaagarummaa kana ibsa.
Fayyadamni biraa dandeettii halluun kun mul’achuu isaa irratti hundaa’a. Ejensiin Qorichootaa Awurooppaa Lumeblue ibsa: qoricha adda baasuu dhukkubaaf tajaajilu, yeroo kolonosk ooppii miidhaawwan mar’imaan guddaa fi reektamii caalaatti akka mul’atan godhudha. Kiniiniin isaa halluu sana mar’imaan guddaa keessatti gadi lakkisuuf qophaa’e. Kun qophii qoricha farra summii hidda dhiigaatiin kennamu miti; furmaanni afaaniin fudhatamu idileen bu’aa adda baasuu dhukkubaa wal fakkaatu kennuu isaa kan mirkaneessus miti.
Fayyadamni laaboraatorii fi kuusaa qurxummii gaaffilee adda addaatiif deebii kenna
Laaboraatorii keessatti meetiiliin buluu saamuda baayoloojii keessatti garaagarummaa mul’atu uumuu fi adeemsa xiinxalaa keessatti hirmaachuu danda’a. Ibsi waliigalaa fayyadamaa IARC halluu dibuu baayoloojii, agarsiistota reedooksii fi safara suurfaaktaantota aniyoonikii hammata. Kun maloota qophii fi seera hiikaa murtaa’e qabaniidha. Mallattoon cuquliisaa hiika malichi akka inni qabu mirkaneesse qofa qaba.
Kuusaa qurxummiitiif, odeeffannoon asxaa oomisha Kordon fayyadama hanqaaquu qurxummii fi infekshinii fangasii gubbaa qaamaa ilaallatu ibsa. Akkasumas calallii baayoloojii irratti gufuu uumuu akka danda’u akeekkachiisa; oomishichi namaan fudhatamuuf kan yaadame akka hin taane ibsa. Qajeelfamni kunuunsa qurxummii nama irratti hojiirra ooluu hin danda’u; qorichi haala yaalaa tokkoof fayyaduunis yaalli kuusaa qurxummii qurxummii dhukkubsate hundaaf mijataa ta’uu hin mirkaneessu.
Qorannoon maal mirkaneessa, maal immoo hin mirkaneessu?
Qorannoon bara 2016 Rodriguez fi hiriyoota isaatiin ramaddii carraa irratti hundaa’uun gaggeeffame ga’eessota fayya qabeessa 26 hirmaachisee, haala gareen kennames ta’e hirmaataan waan fudhatame hin beekne keessatti meetiiliin buluu afaaniin fudhatamu qoricha fakkeessaa waliin wal bira qabee ilaale. Hirmaattonni yaala dura fi sa’aatii tokko booda, yeroo MRI hojii sammuu irratti xiyyeeffatu gaggeeffamu, hojiiwwan xiyyeeffannoo fi yaadannoo yeroo gabaabaa raawwatan. Qorattoonni garee meetiiliin buluu keessatti jijjiirama sochii sammuu hojiiwwan sana waliin walqabatuu fi fooyya’iinsa yaadannoo deebisanii yaadachuu gabaasan; garuu jijjiirama raawwii kana qoricha fakkeessaa waliin wal bira qabuun garaagarummaa istaatistiksii hiika qabu hin agarsiisne (P = .09).
Qorannoon kun seelota yookaan bineensota qofa osoo hin taane namoota irratti waan yaalee ta’eef barbaachisaadha. Daangaawwan isaas akkuma kana barbaachisu: yaaliin xiqqaan yeroo gabaabaa fooyya’iinsa dandeettii hubannoo itti fufaa, ittisa deementiyaa yookaan nageenya itti fayyadama guyyaa guyyaa hin mirkaneessu. Sochiin fakkii sammuu keessatti mul’atus, hojii irratti caalaatti hojjechuu yookaan umurii dabalaa deemuun of danda’anii jiraachuu irraa bu’aa safaramu addaati. Qajeelfamni qorannoo meetiiliin buluu bu’aawwan safaraman kana akkamitti wal bira qabanii ilaaluun akka danda’amu ibsa.
Himannaan tokko “meetiiliin buluu” yeroo jedhu, bal’ina itti aanu barbaadaa: oomisha, karaa itti kennamu, garee namootaa, kaayyoo fi bu’aa safarame. Bal’inni kun ibsi lama giddu-seensa tokko ilaallachuu fi dhiisuu isaanii murteessa. Isaan malee, tarreen fayyadamaa yaada yaalii keessa jiru salphaatti fayyadama yaalaa mirkanaa’e waliin walqixa fakkeessuu danda’a.