মিথিলিন ব্লু আৰু মাইট’কণ্ড্ৰিয়া: ইলেক্ট্ৰন পৰিবহণ আৰু প্ৰমাণ

কাষে কাষে ৰখা দুটা পৰীক্ষামূলক নমুনা কল্পনা কৰক। দুয়োটাতে ৰ’টেননে বিষক্ৰিয়া কৰা মগজুৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়া আছে। ৰ’টেনন হৈছে শ্বাসন শৃংখলৰ কমপ্লেক্স I অৱৰুদ্ধ কৰা এটা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ। পৰীক্ষকে এটা নমুনাত পিপেটেৰে মিথিলিন ব্লুৰ micromolar পৰিমাণ যোগ কৰে। অক্সিজেনৰ ব্যৱহাৰ আংশিকভাৱে ঘূৰি আহে। ঝিল্লীৰ বৈদ্যুতিক বিভৱো আংশিকভাৱে পুনৰুদ্ধাৰ হয়। সামান্য পৰিমাণৰ ATP সংশ্লেষণ পুনৰ আৰম্ভ হয়। কাষৰ কিউভেটটোত এটা পেৰক্সাইড সংবেদকে কাহিনীৰ আনটো দিশ দেখুৱায়: পৰীক্ষা কৰা প্ৰতিটো পৰিমাণতে, ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতিটো ছাবষ্ট্ৰেটতে হাইড্ৰ’জেন পেৰক্সাইডৰ উৎপাদন কেইবাগুণো বাঢ়িছে।

দুয়োটা পৰিমাপেই শুদ্ধ। মিথিলিন ব্লু হৈছে এনে এটা ইলেক্ট্ৰন বাহক, যিয়ে শ্বাসন শৃংখলৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত অংশৰ বিকল্প পথেৰে প্ৰবাহ চলাই ৰাখিব পাৰে; কিন্তু সেই কাম কৰোঁতে একেটা বাহকেই পেৰক্সাইডৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ ৰূপত মূল্য আদায় কৰে। এই দুয়োটা তথ্য একেলগে মনত ৰাখিলে মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ কাৰ্যকলাপত মিথিলিন ব্লুৰ ভূমিকা সম্পৰ্কীয় গৱেষণা-সাহিত্য বুজিব পৰা যায়। কেৱল এটা দিশ মনত ৰাখিলে, প্ৰথমে কোনখন গৱেষণাপত্ৰ পঢ়িছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি, ইয়াক অলৌকিক উপায় বা বিপদ বুলি মনে হয়।

বাহকটোৰ কাম, সহজ ভাষাত

শ্বাসন শৃংখল হৈছে এটা ৰিলে শাৰী। ইলেক্ট্ৰন কমপ্লেক্স I-ত সোমায় (NADH-ৰ পৰা), অথবা কমপ্লেক্স II আৰু সংশ্লিষ্ট ফ্লেভিন এনজাইমত সোমায় (ছাক্সিনেট আৰু অনুৰূপ দাতাৰ পৰা), তাৰ পিছত কমপ্লেক্স III-ৰ মাজেৰে চলমান বাহক ছাইট’ক্ৰ’ম c-লৈ যায়, আৰু শেষত কমপ্লেক্স IV-ৰ মাজেৰে অক্সিজেনলৈ যায়। প্ৰতিটো হস্তান্তৰে অন্তঃঝিল্লীৰ সিপাৰলৈ প্ৰ’টন পাম্প কৰে, আৰু তাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা গ্ৰেডিয়েণ্টে ATP সংশ্লেষণ চলায়। যিকোনো এটা কেন্দ্ৰ অৱৰুদ্ধ কৰিলে তাৰ আগৰ শাৰীটো স্তব্ধ হৈ যায়।

মিথিলিন ব্লুৱে নিজকে সমান্তৰাল বাহক হিচাপে এই ব্যৱস্থাত সুমুৱাই দিয়ে। ইয়াৰ জাৰিত ৰূপে আগৰ বাহকবোৰৰ পৰা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি ৰংহীন বিজাৰিত ৰূপ লিউক’মিথিলিন ব্লুলৈ পৰিণত হয়। সেই ৰূপে তাৰ পিছত ইলেক্ট্ৰনবোৰ পৰৱৰ্তী অংশলৈ হস্তান্তৰ কৰি পুনৰ নীলা হয়। এই দুটা ৰূপৰ বিৱৰণ জাৰণ-বিজাৰণ যুগলৰ আলোচনাত আছে, আৰু বিস্তৃত ৰিলে আচৰণৰ ব্যাখ্যা সাধাৰণ ক্ৰিয়াপদ্ধতিৰ ব্যাখ্যাত আছে। এতিয়াও মুকলি থকা প্ৰশ্নটো হ’ল, বাহকটোৱে শাৰীত পুনৰ ক’ত সোমায়: কমপ্লেক্স III-ৰ Qo স্থান নামে পৰিচিত কুইনল বান্ধনি গহ্বৰত, নে পোনপটীয়াকৈ ছাইট’ক্ৰ’ম c-ত। কোনটো নিৰ্গমন পথ প্ৰধান হয় সেয়া পৰিস্থিতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যিটো কমপ্লেক্স III-ৰ বিকল্প পথৰ বিশ্লেষণত বিশদভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

কৃন্তক প্ৰাণীৰ ওপৰত তিনিটা অধ্যয়নে প্ৰকৃততে কি জুখিছিল

তিনিওটা অধ্যয়নতে পৃথক কৰা মগজুৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, অৰ্থাৎ কোষৰ পৰা উলিয়াই নিৰ্দিষ্ট সংযুতিৰ বাফাৰ দ্ৰৱত নিলম্বিত কৰি ৰখা কোষাংগ। কোনো অক্ষত কোষ নাছিল, কোনো প্ৰাণীক এই পদাৰ্থ দিয়া হোৱা নাছিল, কোনো মানুহো অংশগ্ৰহণকাৰী নাছিল। ঘনত্বই কোষাংগৰ চাৰিওফালে থকা দ্ৰৱটোক বুজায়, মানুহে মুখেৰে গ্ৰহণ কৰা পৰিমাণক নহয়। এই পৰিসৰ মনত ৰাখিলে সংখ্যাবোৰৰ অৰ্থ স্পষ্ট হয়।

প্ৰথম অধ্যয়নটোৱে, 100 nanomolar-ৰ পৰা 2 micromolar ঘনত্বত পৃথক কৰা গিনিপিগৰ মগজুৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত, একেটা নমুনাতে লাভ আৰু মূল্য দুয়োটাৰে মানচিত্ৰ তৈয়াৰ কৰিছিল। সুস্থ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত ৰঞ্জকটোৱে বিশ্ৰাম অৱস্থাৰ অক্সিজেন ব্যৱহাৰ বঢ়াইছিল, কিন্তু ADP-ৰ দ্বাৰা উদ্দীপিত শ্বাসন অপৰিৱৰ্তিত ৰাখিছিল; সেয়ে যুগ্মিত ATP উৎপাদন উন্নত হোৱা নাছিল। কমপ্লেক্স I অৱৰুদ্ধ থাকোঁতে, 2 micromolar-এ ATP সংশ্লেষণ 46-ৰ পৰা 93 nanomoles per minute per milligram-লৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল, য’ত স্বাভাৱিক হাৰ প্ৰায় 1109 আছিল। কমপ্লেক্স III অৱৰুদ্ধ থাকোঁতে একে পৰিমাণে ATP প্ৰায় 46-ৰ পৰা 63-লৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল, য’ত স্বাভাৱিক হাৰ প্ৰায় 910 আছিল। বৈদ্যুতিক বিভৱ আৰু কেলচিয়াম গ্ৰহণ আংশিকভাৱে ঘূৰি আহিছিল। ছায়েনাইডে কমপ্লেক্স IV অৱৰুদ্ধ কৰিলে তাৰ বিকল্প পথেৰে যোৱা সম্ভৱ হোৱা নাছিল; ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে কাৰ্যকৰী ইলেক্ট্ৰন নিৰ্গমন পথটো সক্ৰিয় কমপ্লেক্স IV-ৰ আগত অৱস্থিত। প্ৰতিটো পুনৰুদ্ধাৰ পৰিসংখ্যাগতভাৱে বাস্তৱ আছিল, কিন্তু পৰিমাণত সৰু: স্বাভাৱিক ATP উৎপাদনৰ এক অংকৰ শতাংশহে।

দ্বিতীয় অধ্যয়নটোৱে, প্ৰায় 1 micromolar ঘনত্বত নিগনিৰ মগজুৰ কৰ্টেক্সৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত, কমপ্লেক্স I-ৰ বিকল্প পথ নিশ্চিত কৰিছিল আৰু কমপ্লেক্স III-ত এটা সীমা চিহ্নিত কৰিছিল। ৰ’টেননে শ্বাসনৰ হাৰ প্ৰায় 121-ৰ পৰা 2 nanomoles of oxygen per minute per milligram-ৰ তললৈ নমাইছিল, আৰু ৰঞ্জকটোৱে ইয়াক প্ৰায় 21-লৈ, অৰ্থাৎ স্বাভাৱিক হাৰৰ প্ৰায় এক ষষ্ঠাংশলৈ বঢ়াইছিল। একে সময়তে ঝিল্লীৰ বৈদ্যুতিক বিভৱ প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে ঘূৰি আহিছিল। কিন্তু কমপ্লেক্স III অৱৰুদ্ধ কৰাৰ পিছত 1-ৰ পৰা 5 micromolar ঘনত্বৰ ভিতৰত শ্বাসন বা বৈদ্যুতিক বিভৱ—কোনোটোৱেই পুনৰুদ্ধাৰ হোৱা নাছিল, আৰু এই অৱৰোধে ৰঞ্জকৰ দ্বাৰা চালিত পেৰক্সাইড সংকেত দমন কৰিছিল। লেখকসকলে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল যে বিজাৰিত ৰঞ্জকে কমপ্লেক্স III-ৰ Qo স্থানত ইলেক্ট্ৰন হস্তান্তৰ কৰে: সেই স্থান অধিকৃত থাকিলে বাহকটোৰ ইলেক্ট্ৰন দিয়াৰ কোনো ঠাই নাথাকে।

তৃতীয় অধ্যয়নটোৱে, মূলতঃ 2 micromolar ঘনত্বত নিগনি, এন্দুৰ আৰু গিনিপিগৰ মগজুৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত, এই মতভেদ পোনপটীয়াকৈ পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু কমপ্লেক্স III-ৰ অৱৰোধ পাৰ হ’ব পৰা এটা পথ পাইছিল। Qo স্থানৰ নিৰোধক মাইক্স’থিয়াজ’লে ভিত্তিগত শ্বাসন 88 percent কমোৱাৰ পিছত ৰঞ্জকটোৱে অক্সিজেন ব্যৱহাৰ অৱৰোধ নথকা হাৰৰ প্ৰায় 62 percent-লৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল। এটা প্ৰত্যক্ষ পৰীক্ষাত আধা micromolar ঘনত্বই কমপ্লেক্স III অৱৰুদ্ধ থকা অৱস্থাতো বাহিৰৰ পৰা যোগ কৰা ছাইট’ক্ৰ’ম c-ৰ বিজাৰণ ঘটাইছিল। ইয়াৰ পৰা NADH-ৰ পৰা ৰঞ্জকৰ মাজেৰে ছাইট’ক্ৰ’ম c-লৈ আৰু তাৰ পৰা কমপ্লেক্স IV-লৈ যোৱা পথৰ সমৰ্থন পোৱা যায়। কিন্তু পুনৰুদ্ধাৰ হোৱা শ্বাসনৰ আচৰণ অস্বাভাৱিক আছিল: ADP যোগ কৰিলে অক্সিজেন ব্যৱহাৰ বঢ়াৰ সলনি কমিছিল, আৰু ATP সংশ্লেষণ অৱৰুদ্ধ কৰিলে শ্বাসন উদ্দীপিত হৈছিল। ঝিল্লীৰ বৈদ্যুতিক বিভৱ কেৱল আংশিকভাৱেহে পুনঃস্থাপিত হৈছিল। ওলোটা যুগ্মনৰ সৈতে অধিক অক্সিজেন ব্যৱহাৰ স্বাভাৱিক শক্তি উৎপাদন নহয়।

পৰীক্ষাগাৰবোৰৰ ফলাফল কিয় ভিন্ন, আৰু কিহে ইয়াৰ মীমাংসা কৰে

প্ৰজাতিৰ পাৰ্থক্যৰ ব্যাখ্যাটোৱেই প্ৰথমে টিকি নাথাকে। তৃতীয় দলটোৱে তিনিটা কৃন্তক প্ৰাণীত পৰীক্ষাটো পুনৰ কৰিছিল আৰু সকলোতে গুণগতভাৱে একে বিকল্প পথ পাইছিল, আনকি যি নিগনিৰ বংশত আগতে এই পথ অনুপস্থিত বুলি জনোৱা হৈছিল, সেই বংশতো। তাৰ সলনি পাৰ্থক্যবোৰ হ’ল ঘনত্ব (1 বনাম 2 micromolar), নিৰোধকৰ পৰিমাণ, বাফাৰ, পৃথকীকৰণৰ পদ্ধতি আৰু সৰ্বোপৰি তুলনা কৰা শক্তিগত অৱস্থা: ADP যোগ কৰাৰ আগতেই বিকল্প পথটো আটাইতকৈ স্পষ্ট, আৰু ঠিক সেই অৱস্থাতে ADP-ৰ বিপৰীতধৰ্মী সঁহাৰি দেখা যায়। সেয়ে প্ৰমাণৰ প্ৰতি সৎ চিত্ৰই পৰিস্থিতি-নিৰ্ভৰ দুটা নিৰ্গমন পথ দেখুৱায়—এটা Qo স্থানত আৰু আনটো ছাইট’ক্ৰ’ম c-ত। স্থানীয় ৰাসায়নিক পৰিস্থিতিয়ে য’ত হস্তান্তৰ কৰিবলৈ দিয়ে, বাহকটোৱে তাতেই ইলেক্ট্ৰন দিয়ে।

পেৰক্সাইডৰ মূল্য

পুনৰুদ্ধাৰৰ দিশটোৰ দৰেই মূল্যৰ দিশটোও সামঞ্জস্যপূৰ্ণ। গিনিপিগৰ অধ্যয়নত পৰীক্ষা কৰা প্ৰতিটো অৱস্থাতে—বিশ্ৰামৰত, ATP সংশ্লেষণৰত আৰু ৰাসায়নিকভাৱে ব্যাহত—তিনিওটা ছাবষ্ট্ৰেটৰ ক্ষেত্ৰতে ৰঞ্জকটোৱে পেৰক্সাইডৰ নিৰ্গমন বঢ়াইছিল। ATP সংশ্লেষণৰ সময়ত 1 micromolar ঘনত্বত উৎপাদন প্ৰায় 148-ৰ পৰা 1500 picomoles per minute per milligram-ৰ ওপৰলৈ উঠিছিল, আৰু আনকি 100 nanomolar-এও সংকেত চাৰিগুণতকৈ অধিক বঢ়াইছিল। ৰঞ্জকটোৱে পেৰক্সাইডৰ অপসাৰণো প্ৰায় 2.6 গুণ লেহেমীয়া কৰিছিল; সেয়ে সংকেতটোৱে দ্ৰুত গঠন আৰু ধীৰ অপসাৰণ দুয়োটাকে প্ৰতিফলিত কৰে। প্ৰস্তাৱিত ৰাসায়নিক ব্যাখ্যা অনুসৰি বিজাৰিত ৰঞ্জকে শনাক্ত কৰিব পৰা ছুপাৰঅক্সাইড সৃষ্টি নকৰাকৈ পোনপটীয়াকৈ অক্সিজেনৰ বিজাৰণ ঘটায়। অৱশ্যে ই এতিয়াও এটা ব্যাখ্যাহে, প্ৰমাণিত ধাপ নহয়।

নিগনিৰ অধ্যয়নে ছবিখন উপযোগীভাৱে অধিক জটিল কৰে। পৰিমাণ বঢ়াৰ লগে লগে পেৰক্সাইড তীব্ৰভাৱে বাঢ়িছিল: প্ৰায় 76-ৰ ভিত্তিগত হাৰৰ পৰা 2 micromolar ঘনত্বত প্ৰায় 2000 picomoles per minute per milligram-লৈ। তথাপি কমপ্লেক্স III অৱৰুদ্ধ কৰিলে ৰঞ্জকৰ দ্বাৰা চালিত অংশটো দমিত হৈছিল। যদি পেৰক্সাইড কেৱল বিজাৰিত ৰঞ্জকে অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰাৰ পৰাই আহিলহেঁতেন, তেন্তে শৃংখলটো অৱৰুদ্ধ কৰাটোৱে ইমান প্ৰভাৱ পেলাব নালাগিছিল। কিন্তু প্ৰভাৱ পেলায়; সেয়ে শৃংখলটোও ইয়াত অংশ লয়। এণ্টিঅক্সিডেণ্ট আৰু প্ৰ’-অক্সিডেণ্টৰ পৰ্যালোচনাই এই দ্বৈততাক বৃহত্তৰ প্ৰসংগত ৰাখে, আৰু অক্সিজেন বনাম ATP-ৰ বিশ্লেষণে বুজায় যে কেৱল অক্সিজেনৰ পৰিসংখ্যাই শক্তি সম্পৰ্কীয় দাবীৰ মীমাংসা কিয় কৰিব নোৱাৰে।

কাৰ্যকলাপ উদ্ধাৰ মেৰামতি নহয়

যিটো বাক্যাংশৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰা উচিত, সেয়া হ’ল “মিথিলিন ব্লুৱে মাইট’কণ্ড্ৰিয়া মেৰামতি কৰেনে।” মেৰামতিৰ অৰ্থ হ’ব স্থায়ী সংশোধন: পুনৰ্গঠিত কমপ্লেক্স, ঔষধ আঁতৰি যোৱাৰ পিছতো টিকি থকা যুগ্মন, অক্ষত কোষত পুনৰুদ্ধাৰ, আৰু তাৰ পিছত জীৱিত জীৱত উন্নত কাৰ্যকলাপ। তিনিখন গৱেষণাপত্ৰৰ কোনোটোৱেই সেয়া দেখুওৱা নাই। সেইবোৰে দেখুৱাইছে কৃত্ৰিম ৰাসায়নিক অৱৰোধৰ সময়ত সদ্য পৃথক কৰা কোষাংগত তাৎক্ষণিকভাৱে বিকল্প পথেৰে প্ৰবাহ চলোৱা, য’ত ATP উৎপাদন স্বাভাৱিকৰ সৰু অংশহে আৰু কেতিয়াবা যুগ্মন স্পষ্টভাৱে অস্বাভাৱিক। ৰ’টেনন আৰু এণ্টিমাইচিন পৰীক্ষাগাৰৰ সঁজুলি, বাৰ্ধক্য বা মানুহৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াৰ ৰোগৰ মডেল নহয়। ইয়াৰ একোৱেই সুস্থ মানুহৰ বাবে অধিক শক্তি পোৱাৰ সিদ্ধান্তলৈ ৰূপান্তৰিত নহয়; সেয়া মানুহৰ ওপৰত নিজস্ব গৱেষণা-সাহিত্য থকা এটা পৃথক প্ৰমাণ-সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন।

তিনিটা সীমাই বায়’হেকিং সম্পৰ্কীয় যিকোনো সিদ্ধান্তক প্ৰমাণৰ প্ৰতি সৎ কৰি ৰাখে। প্ৰথমতে, চাৰিওফালৰ দ্ৰৱৰ ঘনত্ব গ্ৰহণৰ মাত্ৰা নহয়: পৃথক কৰা কোষাংগৰ চাৰিওফালে 0.1-ৰ পৰা 2 micromolar ঘনত্বই এই বিষয়ে একো নকয় যে মুখেৰে কিমান পৰিমাণ গ্ৰহণ কৰিলে মানুহৰ মগজুৰ এটা মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত সেই মুক্ত ঘনত্ব সৃষ্টি হ’ব। বিশেষকৈ ৰঞ্জকৰ জমা হোৱা বা মুক্ত হোৱা ঝিল্লীৰ বৈদ্যুতিক বিভৱৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ কৰে। দ্বিতীয়তে, অক্সিজেন শক্তি নহয়: ৰঞ্জকটোৱে উৎপাদনশীল ফছফৰাইলেচনৰ লগতে চক্ৰাকাৰ চলাচল আৰু লীকেজৰ জৰিয়তেও অক্সিজেন ব্যৱহাৰ বঢ়াব পাৰে। সেয়ে ATP আৰু বৈদ্যুতিক বিভৱৰ পৰিমাপ নথকাকৈ কেৱল শ্বাসন পৰিমাপৰ ভিত্তিত শক্তি সম্পৰ্কীয় দাবী কৰা নাযায়। তৃতীয়তে, লাভ আৰু বোজা একেটা বাক্যতে থাকিব লাগিব: বৈদ্যুতিক বিভৱ বা ATP পুনৰুদ্ধাৰৰ কথা কওঁতে একে সময়তে পেৰক্সাইড বঢ়াৰ কথা বাদ দিলে পৰীক্ষাটোৰ ভুল বিৱৰণ দিয়া হয়। সংশ্লিষ্ট সীমা আৰু চৰ্তসমূহৰ ভিতৰত আছে NAD-ৰ জাৰণ-বিজাৰণ সাম্য, পৰিমাণ-সঁহাৰি বক্ৰৰ আকৃতি আৰু পৰীক্ষণ নিৰ্দেশিকা।

এটা ব্যৱহাৰিক পাদটীকা: বাহক হিচাপে এই আচৰণ সুনিৰ্দিষ্ট অণুটোৰ ধৰ্ম। Azure B-ৰ দৰে ডিমিথাইলিত সংশ্লিষ্ট যৌগবোৰো জাৰণ-বিজাৰণত সক্ৰিয়, কিন্তু সিহঁতৰ আচৰণ বেলেগ। সেয়ে আংশিকভাৱে অৱক্ষয় হোৱা দ্ৰৱ ব্যৱহাৰ কৰা পৰীক্ষা অক্ষত ৰঞ্জক ব্যৱহাৰ কৰা পৰীক্ষাৰ সৈতে একে নহয়। কেৱল ধাতুৰ পৰীক্ষাৰ সলনি সম্পূৰ্ণ ফাৰ্মাকোপিয়াৰ নিৰ্দিষ্টতা আৰু প্ৰকাশিত বেচ নথি দাবী কৰাৰ ই এটা কাৰণ। পোহৰৰ সংস্পৰ্শত ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত পোহৰৰ দ্বাৰা চালিত ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াই আন এটা সমান্তৰাল সতৰ্কতা যোগ কৰে, যাৰ আলোচনা ৰঙা পোহৰৰ সৈতে সংমিশ্ৰণত আছে।

এই সকলো বিবেচনাৰ পিছতো সীমিত দাবীটো টিকি থাকে আৰু মনত ৰখাৰ যোগ্য: ক্ষতিগ্ৰস্ত, পৃথক কৰা মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত মিথিলিন ব্লুৱে পৰিস্থিতি-নিৰ্ভৰ ইলেক্ট্ৰন বাহক হিচাপে কাম কৰি পেৰক্সাইড বৃদ্ধিৰ মূল্যত প্ৰবাহ আংশিকভাৱে বজাই ৰাখিব পাৰে। ইয়াৰ বাহিৰৰ সকলো দাবী—শক্তি, দীৰ্ঘায়ু, মেৰামতি—এতিয়াও এনে প্ৰমাণৰ অপেক্ষাত আছে, যি দিয়াৰ উদ্দেশ্যে এই অধ্যয়নবোৰ কেতিয়াও গঢ়া হোৱা নাছিল।