Metiliin buluu madaa afaanii fi dhukkubbii qoonqoof: ragaa

Qorannoon metiliin buluu madaa afaanii idilee ykn dhukkubbii qoonqoof yaala yeroo hunda mana keessatti fayyadaman ta'uu isaa hin mirkaneessu. Qorannoowwan dhukkubbii yaala kaansariin dhufuuf qorichoota afaan lulluuqqachuuf ajajamanii fi qorannoowwan halluu kana meeshaalee ifaa yaala ilkaanii waliin walitti makanii fayyadaman rakkoolee fi mala yaalaa adda addaa ilaalu. Isaan kun dhangala'aa gabaarraa bitameen madaa maaltu akka ta'e hin beekamne dibuu sirrii ta'uu isaa mirkaneessuu hin danda'an.

Gaaffiin jalqabaa faayidaa qabu dhukkubbicha maaltu akka fidu dha. Madaan maddii keessaa gadi hin fagaanne, toonsiliin infeleemeeshinii qabu fi infekshiniin fangasii hundi nyaachuun akka nama rakkisu gochuu danda'u. Mallattoo kana waliin qabaachuun isaanii yaalli isaanii wal bakka bu'uu danda'a jechuu miti.

“Madaa afaanii” jechuun maal jechuudha?

Madaan afaanii aftaasii jedhamu haguuggii keessaa afaanii irratti iddoo murtaa'etti uumamu dha. Kun infekshinii baakteeriyaa ykn fangasii ta'uu qaba jechuu miti. Madaan ilkaan qaramaa ykn maddii of ciniinuun uumamus carraa biraati. Qajeelfamni NHS waa'ee madaa afaanii madaa kana madaa herpesii naannoo funyaan afaanii irraa adda baasa; miidhaa fi rakkoolee fayyaa bu'uuraa dabalatee sababoota hedduus ibsa.

“Stomatitis” jechuun infeleemeeshinii afaanii jechuudha. Ibsa bal'aa malee maqaa jarmii tokkoo miti. Qorannoon stomatitis jalatti galmaa'e madaa aftaasii deddeebi'u, infeleemeeshinii ilkaan namtolchee jalaa ykn miidhaa yaala kaansariin dhufu ilaalu ta'uu danda'a. Jecha ijoo sana qofa dubbisuun gorsa yaalaa dogoggorsaa fiduu danda'a.

Infeleemeeshiniin toonsilii toonsilii cinaacha qoonqoo jiru miidha; infekshinii vaayirasii ykn baakteeriyaatiin dhufuu danda'a. Tuqaaleen adiin jiraachuun infekshinii fangasii afaanii wajjin tokko isa hin godhu. Infekshiniin fangasii afaanii tuqaalee adii ykn afaan diimatee dhukkubu fiduu danda'a; qoricha fangasii ittisuun yaalama. Bifa isaa qofa ilaaluun rakkoon maal akka ta'e murteessuun hin danda'amu ta'a.

Gabatee walitti dhufeenya mallattoo fi ragaa

Gabatee kana ogeessa ilkaanii, ogeessa qorichaa ykn doktora waliin mari'achuuf fayyadamaa. Tarjaan jalqabaa wantoota ta'uu danda'an adda baasa malee suuraa irraa dhukkuba ofii murteessuuf hin gargaaru.

Mallattoo fi rakkoo shakkamu	Qophii metiliin buluu ykn mala yaalaa	Haala itti qorame fi ragaa barbaachisu	Gaaffii gara ogeessaatti dhihaatu
Madaa xiqqaa dhukkubu maddii ykn funyaan afaanii keessaa: madaa aftaasii ykn madaa miidhaan dhufe	Mana keessatti qophii qabiyyeen isaa hin beekamneen dibuu ykn afaan lulluuqqachuu	Madaa idilee adda baafame irratti yaalii kallattii ta'e barbaachisa. Bu'aan dhukkubbii mukoosaayitisii kaansarii irratti argame asitti madaa fayyisuu ykn ittisuu hin mirkaneessu.	Kun madaa aftaasii deddeebi'uu dha moo ilkaan, meeshaa afaan keessaa, qoricha ykn rakkoo biraatu isa fida?
Liqimsuun dhukkubuu fi toonsiliin infeleemeeshinii qabaachuu: infeleemeeshinii toonsilii ykn qoonqoo	Metiliin buluu laaboraatorii keessatti ifaan kakaafamu, yeroo tokko tokko naanoopaartikiloota meetii waliin qoramu	Baakteeriyaa saamuda qoonqoo irraa fudhatame keessaa guddifame qorachuun ragaa laaboraatorii ti. Kun yaalii qoonqoo dhukkubsattootaa yaaluu miti.	Qorannoon qaamaa infekshinii baakteeriyaa agarsiisaa, qorannoo dabalataa ykn yaalli addaa barbaachisaa?
Tuqaalee adii ykn afaan bal'inaan diimachuu: infekshinii Candida ta'uu danda'u	Wantoota ifaan kakaafaman qophii murtaa'e qaban fi meeshaalee ifaa kilinikaa	Yaaliiwwan ilkaanii keessatti infekshinii Candida adda baafame irratti jijjiirama madaa fi lakkoofsa maaykiroobii safaru. Mana keessatti dhangala'aa ifaan hin kakaafamneen afaan lulluuqqachuun mala biraati.	Sababni isaa Candida dhaa, qorichi fangasii ittisu ykn tarkaanfiin yaalaa biraa kamtu mijataa dha?
Yeroo yaala keemooteraapii ykn raadiyooteraapii haguuggii keessaa afaanii bal'inaan dhukkubuu: mukoosaayitisii	Qophii metiliin buluu afaan lulluuqqachuuf qorame, kunuunsa deeggarsaa irratti dabalamu	Yaaliiwwan kaansarii irra caalaa dhukkubbii fi hojii afaanii qoratu. Isaan infekshinii qoonqoo idilee yaaluu hin mirkaneessan.	Kun mukoosaayitisii yaalaan dhufe, infekshinii moo lamaan ta'uu danda'aa; deeggarsi dhangala'aa qaamaa ykn dhukkubbii to'achuu barbaachisaa?
Madaa turu, haala hin baratamne qabu ykn irra deddeebi'ee deebi'u, bifa adii akka saaphanaatti wal keessa seenu dabalatee	Ibsa kana irraa qophii tokko filachuun hin danda'amu	Ragaan dhukkuba adda baafameef ta'u barbaachisa. Qorannoon lichen planus afaanii madaa hundaaf dabarfamee fayyadamuu hin danda'u.	Yaala dura madaalliin ogeessa fayyaa afaanii ykn qorannoon barbaachisaa?

Qorannoon qophii afaan lulluuqqachuu kaansarii maal akka agarsiise

Yaalii bara 2022 marsaa 2 keessatti hirmaattota carraan gareetti ramade keessatti, ga'eessonni 60 mukoosaayitisii afaanii yaala kaansariin dhufe qaban yaala xumuran. Gareewwan sadii kunuunsa idilee waliin qophiiwwan metiliin buluu afaan lulluuqqachuuf ta'an cimina adda addaa qaban argatan; gareen wal bira qabamu immoo kunuunsa idilee qofa argate. Bu'aan ijoo safarame jijjiirama dhukkubbii guyyoota lama keessatti ture; hojii afaaniis safaran.

Gareewwan metiliin buluu argatan keessatti hir'inni dhukkubbii giddugaleessaan caalaa guddaa ture; ta'us, wal bira qabamuun cimina qophii tokkoo daangaa istaatistiksii baratame irratti murteessaa ta'uu fi ta'uu dhiisuu gidduu ture. Hirmaattonni saddeet jalqaba miira gubaa akka qaban himan; tokko immoo yaala dhaabe. Kun yaalii xiqqaa fi yeroo gabaabaa dhukkubbii kaansarii wajjin walqabatu rakkisaa ta'e irratti gaggeeffame ture. Qophiin afaan lulluuqqachuu kun infekshinii balleesse, madaa deebi'ee uumamuu ittise ykn daa'imman madaa idilee qaban yaale jechuu hin mirkaneessine.

Qorannoon bara 2026 yaala kennamu ifatti beeksisee, hirmaattota carraan gareetti hin ramadne haala kana hubachuuf odeeffannoo dabalataa kenna. Dhukkubsattoota 43 bu'aan isaanii madaalamuu danda'e keessaa, namoonni metiliin buluu ykn qophii afaan lulluuqqachuu idilee filatan. Gareewwan lamaan erga fayyadamanii booda fooyya'an; hir'ina dhukkubbii gareewwan gidduu jiru keessatti garaagarummaan akka istaatistiksiitti hiika qabu hin turre. Filannoon dhukkubsattootaa fi ramaddiin carraa dhabamuun wal bira qabanii sababaa fi bu'aa murteessuu daangessu. Ragaan bal'aan qophii afaan lulluuqqachuu mukoosaayitisii kaansarii rakkoo kunuunsa deeggarsaa murtaa'e ilaala.

Qorannoowwan ifaan kakaafaman maaliif mana keessatti dibuu hin deeggaran

Yaalli footoodaayinaamikii wanta ifaan kakaafamu ifa hammi isaa murtaa'e waliin walitti maka. Malli yaalaa qorame akkaataa ifni itti kennamuu fi adeemsa kilinikaa dabalata malee maqaa halluu sanaa qofa miti.

Yaaliin carraan ramadamuun Candida afaan diimatu irratti gaggeeffame dhukkubsattoota 41 qophii nystatin dhangala'aa ykn yaala footoodaayinaamikii metiliin buluu akka argatan ramadaman xiinxale. Madaa qorannoo kilinikaa irratti mul'atu fi maaykiroobota guddifaman madaale. Bu'aawwan kun infekshinii Candida adda baafame haala yaala ilkaanii keessatti ilaalu. Laaboraatorii keessatti lakkoofsi tuuta maaykiroobii hir'achuunis ta'e madaan fooyya'uun dhangala'aan gabaarraa bitame qabiyyeen isaa hin ibsamne qophii afaan lulluuqqachuu waliigalaa ta'ee akka hojjetu hin mirkaneessu. Sakatta'iinsi ragaa Candida afaanii jijjiirama kilinikaa irratti mul'atu maaykiroobota dhabamsiisuu irraa adda baasa.

Rakkoon walfakkaataan himannoowwan qoonqoo irrattis mul'ata. Qorannoon metiliin buluu leezariin kakaafamuu fi naanoopaartikiloota meetii daa'imman 20 irraa saamuda qoonqoo fudhate; sana booda dhiibbaa baakteeriyaa ittisuu qaama ala, laaboraatorii keessatti qorate. Daa'imman saamuda kennan malee mala yaalaa yaalii sanaan hin yaalamne. Barreessitoonni isaa daa'imman irratti yaaluuf yaaduu dura hojii qorannoo dabalataa akka barbaachisu ifatti ibsan.

Isaan kun fakkeenyota qorannoon maaykiroobota ittisuu adda baafamuu dhukkubaa, qophii, karaa itti fayyadamanii fi bu'aa safarame waliin dubbifamuu maaliif akka qabu agarsiisani dha. Bu'aan gaariin haala tokko keessatti argame gaaffii kilinikaa biraaf deebii hin kennu.

Qophiin isaa fi liqimsuun barbaachisoo dha

Qaruuraa irratti “metiliin buluu” jedhamee barreeffamuun qoricha afaanii ta'uu isaa hin agarsiisu. Ciminni isaa, wanti keessatti bulbulame, wantoonni biroo itti dabalaman, ulaagaaleen oomishaa fi karaan itti fayyadamuuf yaadame hundi barbaachisoo dha. Bulbulli bishaanii, qophiin gogaa, halluun laaboraatorii, oomishni kuusaa qurxummii fi qophiin afaan lulluuqqachuu mana qorichaatti qophaa'e halluu tokko qabaachuu isaanii qofaan wal bakka hin bu'an. Himannoon qulqullinaa qajeelfama afaan keessatti fayyadamuu ykn ragaa faayidaa hin kennu.

“Iddoo murtaa'etti dibamu” jechuunis homaa hin liqimfamu jechuu hin mirkaneessu. Qaruuraa sana ykn mallattoo isaa ogeessa qorichaa ykn ogeessa qoricha ajajeef fidaa. Odeeffannoon ajaja qorichaa metiliin buluu ujummoo dhiigaatiin kennamuu rakkoolee cimaa qorichoota seerotooniin irratti hojjetan, hanqina G6PD fi ulfa wajjin walqabatan ibsa. Mallattoon qoricha lilmeen kennamuu kun balaa itti fayyadama afaanii murtaa'e tokkoo hammaan hin ibsu; itti fayyadamni iddoo murtaa'e miidhaa hin qabu jedhanii tilmaamuun madaallii karaa itti fayyadamaa irratti hundaa'e bakka bu'uu maaliif akka hin dandeenye ibsa.

Qophii ykn hamma hin beekamne akka tasaa yoo liqimsan, odeeffannoo oomishaa, hamma tilmaamame, yeroo fi umurii nama sanaa qabachuun tajaajila odeeffannoo summii ykn tajaajila yaalaa hatattamaa qunnamaa. Of haqqisiisuu hin yaalinaa. Qajeelfamni NHS waa'ee summii wanta miidhaa qabuuf saaxilamuun shakkamu mallattoon osoo hin mul'atin illee gorsa ariifataa maaliif akka barbaadu ibsa.

Gaaffilee waa'ee daa'imman xixiqqoo fi ijoollee

Ajajni qorichaa ykn yaadannoon harkaan barreeffame ifa yoo hin taane, itti fayyadamuu dura ogeessa ajaje ykn ogeessa qorichaa kennu akka adda baafamuu dhukkubaa, qophii sirrii, karaa itti fayyadamuuf yaadamee fi qajeelfama mirkaneessu gaafadhaa. Barreeffama ga'eessota irratti hojjetame ykn muuxannoo maatii biraa irraa sagantaa itti fayyadamaa ofii hin qindeessinaa. Daa'imni xiqqaan afaan lulluuqqatee amanamummaan tufuu hin danda'u ta'a; rakkoon daa'ima reefu dhalatee harma hodhuu ykn nyaachuu immoo madaallii jijjiira.

Qajeelfamni ragaa daa'immanii hanqinoota umurii wajjin walqabatan kana ilaala. Gaaffileen ulfaa fi harma hoosisuu illee madaallii mataa isaanii barbaadu. Haalota kana keessaa kamiyyuu keessatti, jalqabni qabatamaan oomisha dhugumaan jiru fi rakkoo kilinikaa dha; kunis gaaffilee waa'ee metiliin buluu ogeessa fayyaa gaafachuun barbaachisu keessatti ibsameera.

Yoom madaalliin dursa argachuu qaba?

Hafuura baafachuun yoo rakkise, liqimsuun yoo hin danda'amne, liqimsuun waan rakkiseef hancufni afaan keessaa yoo dhangala'e, hafuura baafachuun sagalee qara qabu yoo dhageessise ykn mallattooleen cimaan saffisaan yoo hammaatan gargaarsa hatattamaa barbaadaa. Dhangala'aan qaamaa yoo hir'ate, ho'i qaamaa baay'ee yoo ol ka'e ykn nama dandeettiin ittisa qaamaa isaa laafaa ta'e qoonqoon yoo dhukkube gorsa ariifataa barbaadaa. Isaan kun ulaagaalee NHS dhukkubbii qoonqoof gargaarsa dabalataa barbaaduu ti malee haalota qoricha qoonqoo itti yaalan miti.

Madaa torban sadii caalaa turu, madaa haala hin baratamne qabu ykn dhiigu, yookaan madaa dhukkubbii fi diimni isaa dabalaa jiruuf qorannoo ilkaanii ykn fayyaa qindeessaa. Dhukkubbiin qoonqoo torban tokko booda hin fooyyofnes madaallii barbaada. Madaan adii akka saaphanaatti wal keessa seenee turu karaa adda baafannaa biraa barbaaduu danda'a; kunis rakkoolee qorannoo lichen planus afaanii keessatti ibsaman madaaluu dabalata.

Mallattoolee rakkoo walxaxaa hin qabneef, ogeessi qorichaa filannoo dhukkubbii hir'isu mijataa ta'e filachuuf gargaaruu danda'a. Murtiin kun halluu qoricha aadaa irratti osoo hin taane, sababaa dhukkubbichaa ta'uu malu, umurii nama sanaa fi qorichoota inni fayyadamu irratti hundaa'uu qaba.