Uyqu apnoesi va xurrak uchun metilen ko‘ki: da’voni tekshirish

Uyquga oid forumlarda taxminan quyidagi mazmundagi da’vo tarqaladi. Odamlarning aytishicha, metilen ko‘ki hujayralarda kisloroddan foydalanishni yaxshilaydi va uni bir necha kun qabul qilgach, ular xurrak otmay qo‘ygan, nafas yetishmay uyg‘onishdan qutulgan hamda niqobsiz tun bo‘yi nafas ola boshlagan. Bu da’voga bog‘langan farmakologik asos uydirma emas. Metilen ko‘ki haqiqatan ham mitoxondriyalardagi elektron uzatish jarayoniga ta’sir qiladi. Ammo bu dalillash bir bosqichni chetlab o‘tadi: uyqu apnoesi yuqori nafas yo‘lining mexanik buzilishidir va hujayraning kisloroddan foydalanish usulini o‘zgartirish tomoqning ochiq qolish-qolmasligini o‘zgartirmaydi.

Bu bo‘shliq ko‘pincha bitta narsa sifatida tilga olinadigan uch tushunchani ajratib turadi: kasallikning o‘zi, uni belgilaydigan o‘lchovlar va yaxshiroq uxlangan tun haqidagi shaxsiy taassurot.

Bu holat quvur tizimidagi muammoga o‘xshaydi

Uyqu paytida tomoqni ochiq tutadigan mushaklar bo‘shashadi. Ayrim odamlarda nafas yo‘li shu darajada torayadiki, undan o‘tayotgan havo yumshoq to‘qimalarni tebratadi; shu tebranish xurrakdir. Boshqalarda nafas yo‘li o‘n soniya yoki undan ko‘proq vaqtga butunlay yopiladi — bu apnoe; yoki havo oqimi kamayib, kislorod darajasi tushadigan darajada torayadi — bu gipopnoe. Kislorodning pasayishi va karbonat angidridning ko‘payishi qisqa uyg‘onishni keltirib chiqarganda hodisa tugaydi: mushak tonusi tiklanadi, nafas yo‘li ochiladi va odam yana uyquga ketadi.

Bunga ta’sir qiluvchi omillar anatomik va xulq-atvorga oid. Jag‘ shakli, til ildizi, bo‘yin aylanasi, burun yo‘lining ochiqligi, tana holati, alkogol, tinchlantiruvchi dorilar va uyqu chuqurligi nafas yo‘lining qanchalik tez-tez yopilishini o‘zgartiradi. Hujayraning kisloroddan foydalanishini o‘zgartiradigan dori bu ro‘yxatga kirmaydi. Shu sababli mexanizm haqidagi izohning alohida qismlari qanchalik to‘g‘ri bo‘lmasin, u bu holatga tatbiq etilmaydi. U boshqa tizimni tasvirlaydi.

Uyqu tekshiruvi nimani hisoblaydi va nimani hisoblamaydi

Polisomnogramma burun va og‘izdagi havo oqimini, ko‘krak qafasi va qorin atrofidagi tasmalardan nafas olish harakatini, barmoq datchigidan kislorod bilan to‘yinganlikni, xurrak tovushini, tana holatini hamda miyaning elektr faolligini qayd etadi. Ko‘z va iyak mushaklari signallari ham yozib olinadi, bu esa uyqu bosqichlari va qisqa uyg‘onishlarni baholash imkonini beradi. Uy sharoitidagi uyqu apnoesi tekshiruvi soddaroq bo‘lib, odatda havo oqimi, nafas olish harakati, oksimetriya va tana holati bilan cheklanadi.

Ushbu signallardan sonli ko‘rsatkichlar olinadi. Apnoe-gipopnoe indeksi uyquning har bir soatidagi apnoe va gipopnoelar sonidir. Kislorod desaturatsiyasi indeksi bir soatda kislorod bilan to‘yinganlik necha marta pasayganini hisoblaydi. Qisqa uyg‘onishlar indeksi uyquning bir soatda necha marta uzilganini hisoblaydi. Bundan tashqari, tekshiruvda umumiy uyqu vaqti, uyqu samaradorligi, uxlab qolgandan keyin uyg‘oq o‘tkazilgan vaqt va har bir uyqu bosqichidagi vaqt ko‘rsatiladi.

Har qanday davolash da’vosini baholashda muhim jihat shu. Bu sonlarning har biri muayyan tunda sodir bo‘lgan narsani o‘lchaydi. Ularning hech biri nafas yo‘lining yopilib qolishga moyilligini o‘lchamaydi. Bu moyillik o‘sha tun natijalaridan kelib chiqib taxmin qilinadi va xulosaning ishonchliligi o‘sha tun odatiy holatni qanchalik aks ettirishiga bog‘liq.

Hodisalar soni ham barqaror emas. Tunning ko‘proq qismini yonboshlab o‘tkazgan odamda kamroq hodisa qayd etiladi. Tana holati, uyqu bosqichi, burun bitishi, yaqinda alkogol iste’mol qilish, vazn o‘zgarishi, havo oqimi datchigining turi va baholash qoidalari natijani o‘zgartiradi; laboratoriyadagi birinchi tun esa ko‘pincha ikkinchisidan yomonroq kechadi. Davolash haqidagi da’vo yana nimalarni talab qilishidan qat’i nazar, sinov tuzilishi davolanmagan bir odamning ketma-ket ikki tundagi natijalari bir-biriga mos kelmasligi mumkinligini hisobga olishi kerak.

Yaxshiroq uxlash o‘lchangan o‘zgarish degani emas

Odamlar chora ko‘rishiga sabab bo‘ladigan alomatlar taassurotlardir: xurrak kamaydi, nafas yetishmay uyg‘onish to‘xtadi, yaxshiroq uxladim, quvvatim oshdi. Bular haqiqiy kechinmalar, ammo nafas yo‘li to‘silishining aniq o‘lchovi emas.

Epworth uyquchanlik shkalasi odamdan kundalik sakkiz vaziyatda mudrab qolish ehtimolini baholashni so‘raydi. Pittsburgh uyqu sifati indeksi esa o‘tgan oy haqida so‘raydi. Ikkalasi ham odamning o‘zi haqidagi bayoniga asoslanadi; shu sababli ularni to‘ldirish oson va asosiy muammo o‘zgarmagan holda natijalari ham oson o‘zgaradi. Odamlar o‘zini eng yomon his qilgan paytda davolanishga murojaat qiladi, shuning uchun dastlabki o‘lchovning o‘ziyoq yomonroq natija tomon og‘gan bo‘ladi, keyingisi esa faqat shu sababning o‘zi bilan yaxshiroq ko‘rinishi mumkin. Davolash vositasini qabul qilganini bilgan har bir kishi yaxshilanishni kutadi.

Nafas yo‘lida hech qanday o‘zgarish bo‘lmasa ham, tunning yaxshiroq o‘tishiga olib keladigan aniq yo‘llar bor. Uyquni bo‘lib yuboradigan qisqa uyg‘onish kislorod bilan to‘yinganlik uncha pasaymasdan ham yuz berishi mumkin; chuqur uyquli tunda esa bunday uyg‘onishlar kamroq bo‘ladi. Tasodifan tunni yonboshlab o‘tkazgan odamda kamroq hodisa qayd etiladi. Bularning hech biri aldov emas; subyektiv xabarlar bilan baholangan tekshiruv natijalari mos kelmasligining odatiy sababi shu.

Metilen ko‘ki aslida qayerda ta’sir qiladi

Metilen ko‘ki oksidlanish-qaytarilish xususiyatiga ega bo‘yoqdir. U elektronlarni qabul qiladi va beradi hamda ularni elektron tashish zanjirining ayrim qismlaridan sitoxrom c ga olib o‘tishi mumkin. Ajratib olingan miya mitoxondriyalarida kompleks I yoki kompleks III tormozlanganda u ATP ishlab chiqarilishini oshirgan va membrana potensialini tiklagan. Sichqon gepatotsitlarida elektron tashilishi ikkita dori bilan to‘sib qo‘yilgan hujayralarni himoya qilgan; glyukoza ham, kislorod ham berilmagan astrotsitlarda esa hujayraviy nafas olishni yaxshilagan.

Tafsilotlarni o‘qisangiz, manzara o‘zgaradi. O‘sha miya mitoxondriyalarida metilen ko‘ki vodorod peroksid hosil bo‘lishini oshirgan va ADP bilan rag‘batlantirilgan nafas olishni o‘zgartirmagan holda tinch holatdagi kislorod iste’molini ko‘paytirgan. Mitoxondriya faol ishlamayotganda ko‘proq kislorod sarflashi ko‘proq energiya ishlab chiqarilgani degani emas. Ajratib olingan kalamush jigari mitoxondriyalarida konsentratsiya oshishi nafas olish nazorati nisbatlarini pasaytirgan va shishishga sabab bo‘lgan; mualliflar buni oksidlovchi fosforlanishning uzilishi deb ta’riflagan. Metilen ko‘ki nafas olishni shunchaki samaraliroq qilmaydi; u kislorod iste’moli bilan ATP ishlab chiqarilishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni konsentratsiyaga qarab turli yo‘nalishda o‘zgartiradi.

Metilen ko‘ki azot oksidi signal uzatilishini tormozlaydi degan odatiy izoh ham ko‘pincha aytilganidek bir ma’noli emas. Kulturada o‘stirilgan o‘pka arteriyasi silliq mushak hujayralarida nitrovazodilatatorlar va endoteliydan ajraladigan bo‘shashtiruvchi omil ta’sirida yuz beradigan siklik GMP to‘planishining tormozlanishi superoksid hosil qilish orqali ham takrorlangan; metilen ko‘kining o‘zi ham superoksid hosil qilgan. Glyukoza bo‘lmagan sharoitda kulturada o‘stirilgan endoteliy hujayralarida taxminan 5 micromolar dan yuqori konsentratsiyalar hujayra ichidagi oksidlovchi stressni oshirgan. Doza va ta’sir munosabatiga oid adabiyotlar sharhida bu qonuniyat gormetik deb ta’riflanadi: o‘rtacha dozalar sitoxrom oksidaza faolligini oshiradi, yuqoriroq dozalar esa uni pasaytiradi. Doza oshgani sari ta’sir yo‘nalishi teskarisiga o‘zgaradi.

Yana ikkita o‘lchov ham shu fikrni tasdiqlaydi. Itlarda metilen ko‘ki to‘qimalarning oksidlanish-qaytarilish holati belgisi bo‘lgan arterial laktat-piruvat nisbatini o‘zgartirgan, ammo yurakning daqiqalik qon hajmi, yurak urish tezligi va arterial bosimni deyarli o‘zgartirmagan. Metilen ko‘ki vena ichiga yuborilgan ko‘ngillilarda miyaning umumiy qon oqimi oshish o‘rniga pasaygan; buni dori miyaga ko‘proq kislorod yetkazadi degan fikr bilan moslashtirish qiyin.

Mos funksional o‘zgarishsiz o‘lchanadigan biokimyoviy o‘zgarish — da’vo yengib o‘tishi kerak bo‘lgan holat, da’vo allaqachon isbotlanganining dalili emas.

Bo‘shliqni yopmaydigan uchta dalil

Birinchisi burunga oid. Burun bitishi odamni og‘izdan nafas olishga undaydi, og‘izdan nafas olish esa xurrakni kuchaytiradi. Shu bois burun alomatlarini davolab, butun muammo yaxshilanishini kutish jozibali ko‘rinadi. Burun yo‘lining ochiqligi uyqudagi nafas buzilishlariga ta’sir qiluvchi omillardan biridir. Ammo bu nafas yo‘lining yopilib qolishi bilan bir narsa emas. Uyqu apnoesidagi to‘silish yumshoq tanglay ortida va til ildizida, havo yo‘lining burundan keyingi qismida sodir bo‘ladi; metilen ko‘ki haqidagi e’lon qilingan tadqiqotlarning hech biri uning bu tuzilmalarni ochishini ko‘rsatmaydi.

Ikkinchisi mitoxondriyaga oid, eng ko‘p keltiriladigan dalildir. Hujayralarning kisloroddan samaraliroq foydalanishi to‘qimalar metabolizmi haqidagi fikrdir. Apnoe esa oqimga oid hodisa. Obstruktiv hodisa paytida arterial kislorod hujayralar undan foydalanmay qo‘ygani uchun emas, havo harakati to‘xtagani uchun pasayadi. Mitoxondriya ichida elektronlarni yaxshiroq tashish yopilgan halqumni qayta ochmaydi. Agar metilen ko‘ki ATP hosil bo‘lishi bilan bog‘langan nafas olishni o‘zgartirmagan holda tinch holatdagi kislorod iste’molini oshirsa, kislorod kam bo‘lgan tunda bu ta’minot haqida emas, ehtiyoj haqida savol tug‘diradi.

Uchinchisi shaxsiy tajriba haqidagi hikoya. Metilen ko‘kini sinab ko‘rgan odam o‘zida ko‘r usuldagi sinov o‘tkaza olmaydi; bu dorida muammo ayniqsa jiddiy, chunki u yorqin bo‘yoqdir. Siydik ko‘karadi, ter va ko‘z yoshi ham ko‘karishi mumkin. Metilen ko‘ki, shuningdek, monoaminoksidaza A ning kuchli, qaytar ingibitori bo‘lib, og‘iz orqali qabul qilinganda ichakning ovqatdagi aminlarni qayta ishlashini o‘zgartiradi va serotonergik dorilar bilan hujjatlashtirilgan o‘zaro ta’sir xavflarini tug‘diradi. Bunday rag‘batlantiruvchi ta’sir nafas yo‘li o‘zgarmagan bo‘lsa ham, osongina yaxshiroq uxlayotgandek talqin qilinishi mumkin.

Bularning hech biri odam o‘z tunlari haqida yanglishyapti degani emas. Bular yaxshiroq uxlangan tun haqidagi xabar apnoe haqidagi da’voga aylanishidan oldin uning yonida o‘lchov bo‘lishi kerakligini anglatadi.

Da’vo nimani ko‘rsatishi kerak

Oddiy qilib aytganda, ishonchli da’vo quyidagicha ko‘rinadi.

Davolash boshlanishidan oldin baholangan uyqu tekshiruvi bilan tasdiqlangan tashxis va ko‘rsatilgan og‘irlik darajasi: shunda solishtirish uchun asos bo‘ladi.
Shu vaqtning o‘zida kuzatiladigan, tasodifiy taqsimlash asosidagi nazorat guruhi. Hodisalar soni o‘z-o‘zidan o‘zgarib turishi sababli, nazoratsiz davolashdan oldingi va keyingi kuzatuvlar qatori davolash ta’sirini shu o‘zgarishdan ajrata olmaydi. Ishtirokchilar davolash va nazorat davrlarini navbat bilan o‘taydigan kesishma sinov tuzilishi jozibali, ammo uning ham o‘z muammolari bor: siydik rangi ishtirokchi qaysi davrda ekanini yaqqol bildirib turadi.
Ko‘r usul qanday ta’minlangani haqida ochiq bayon. Ko‘zga ko‘rinadigan rangli birikma sinovi ishtirokchilar qaysi guruhda ekanini ko‘ra olishini qanday hisobga olganini aytishi kerak; rangi moslashtirilgan platsebo buning bir yo‘lidir.
Obyektiv birlamchi natija mezoni: boshlang‘ich holatga nisbatan soatiga hodisalar sonidagi yoki desaturatsiya indeksidagi o‘zgarish. So‘rovnoma ballari ikkilamchi natijalar ro‘yxatiga kiradi; u yerda ular da’voning asosiy tayanchi bo‘lmasdan, xolis bayon qilinishi mumkin.
Tunlar orasidagi farqni hisobga olish uchun yetarlicha qayd etilgan tunlar; bu odatda har bir sharoitda bittadan ko‘proq tun degani.
Davolash tartibiga rioya qilishni taxmin qilish emas, o‘lchash.
Tekshirilayotgan guruhga mos xavfsizlik hisoboti; bu guruhga serotonergik dori qabul qiladigan odamlar ham kiradi.
Ma’lumotlar yig‘ilishidan oldin belgilangan natija mezonlari va tahlil rejasi.

Istalgan muayyan da’voni tekshirishda to‘ldirishingiz mumkin bo‘lgan ish varag‘i ushbu maqolaga ilova qilingan: natijalarni solishtirish ish varag‘i. Alohida ishlaydigan HTML faylni saqlab, brauzerda ochsangiz, u internetsiz ham ishlaydi.

Agar sinov tashxisi tasdiqlangan odamlarda soatiga hodisalar sonining sezilarli kamayishini ko‘rsatsa, bu e’tiborga molik natija bo‘lardi va elektron uzatishga ta’sir qiluvchi birikma halqumga qanday ta’sir yetkazganini tushuntirishni talab qilardi.

Ushbu turkumdagi qo‘shimcha mutolaa: uyqusizlik va dozani qabul qilish vaqtini yoritadigan metilen ko‘ki va uyqu haqidagi dalillar hamda shunga o‘xshash surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi va kislorod pastligida metilen ko‘ki tahlili. Agar buni amaliyotda qo‘llayotgan bo‘lsangiz, ikki sahifa muhim: metilen ko‘kining pulsoksimetriya va laboratoriya tekshiruvlariga ta’siri, chunki qondagi bo‘yoq ayrim asboblar ko‘rsatadigan natijalarni o‘zgartiradi, hamda metilen ko‘ki haqida shifokorga beriladigan savollar ro‘yxati.

Buning o‘rniga nima qilish va tekshirishga arziydigan bir jihat

Yuqoridagilarning hech biri nafas yo‘llarida musbat bosim bilan davolashni to‘xtatish yoki diagnostik uyqu tekshiruvidan voz kechish uchun sabab emas. Ular asosiy etalon bo‘lib qoladi; apparat bilan o‘tkazilgan tun oziq-ovqat qo‘shimchasi bera olmaydigan o‘lchovlarni beradi.

Agar metilen ko‘kini boshqa sabab bilan qabul qilayotgan bo‘lsangiz va yomon uxlayotgan bo‘lsangiz, uyqu holatini taxmin qilmang, uni o‘lchating. Raqamlarni so‘rang: soatiga nechta hodisa, desaturatsiya indeksi, kislorod bilan to‘yinganlik to‘qson foizdan past bo‘lgan vaqt va qisqa uyg‘onishlar indeksi. Davolash aynan shu ko‘rsatkichlarni o‘zgartirishi kerak.

Xaridor amalda tekshira oladigan yagona omil — mahsulot tarkibi. Tozalik farmakopeya talablariga mos keladigan material bilan mos kelmaydigan material o‘rtasidagi farqdir; mavjud eng yuqori tozalikka erishishning amaliy yo‘li esa metilen ko‘ki uchun Amerika Qo‘shma Shtatlari farmakopeyasi monografiyasiga muvofiqlikdir. Bunday muvofiqlikni da’vo qiladigan ko‘plab sotuvchilar faqat og‘ir metallarni tekshiradi va shu bilan cheklanadi. Blupreme farmatsevtik ishlab chiqaruvchi bilan ishlaydi, barcha talablar bo‘yicha tekshiradi: moddaning aynanligini tasdiqlash, tozalik, organik aralashmalar, qoldiq erituvchilar, element aralashmalari, kuydirishdan qolgan qoldiq, mikrobiologik me’yorlar va bakterial endotoksinlar. Shuningdek, har bir partiya uchun to‘liq tahlil sertifikatini e’lon qiladi. Bu hujjat material tarkibida nima borligini aytadi. U material uyqu apnoesini davolashini aytmaydi.