Makala
Metilen gögi bilen fotodinamiki terapiýa: bejergi nähili öwrenilýär
Metilen gögi bilen fotodinamiki terapiýa iki ädimden ybarat ýaly görünýär. Gök boýagy çalmaly, gyzyl ýagtylyk düşürmeli. Bu düşünje nädogrudyr we bu bejergi baradaky bulaşyklygyň köpüsiniň çeşmesidir. Öwrenilýän amalyň şol bir ýerde, şol bir wagtda gabat gelmeli üç bölegi bar: ýagtylygy siňdirýän görnüşindäki fotosensibilizator, ölçenen dozada degişli tolkun uzynlygyndaky fotonlar we geçirilýän energiýany kabul etmek üçin molekulýar kislorod. Şol bölekleriň haýsy-da bolsa birini aýyrsaňyz, öňe sürülýän täsiriň mehanizmi galmaýar.
Bu makala barlagçylaryň şol üç bölekli ulgamy nähili beýan edýändigini, haýsy parametrlere gözegçilik edýändigini we näme üçin neşir edilen tolkun uzynlygyny hem-de energiýa bahasyny öý şertlerindäki amala öwrüp bolmaýandygyny düşündirýär. Rak bilen bagly netijeler aýratyn metilen gögi we rak barlaglaryna syna degişlidir, diş lukmançylygyndaky ulanyşlar bolsa agyz we diş boýunça fotodinamiki barlaglarda jemlenýär. Olaryň hiç biri bu ýerde gaýtalanmaýar.
Boýag diňe reňkleýji däl, fotosensibilizatordyr
Metilen gögi gyzyl ýagtylygy güýçli siňdirýär; monomeriň siňdiriş maksimumy 664 bilen 666 nm aralygynyň golaýynda bolup, molýar siňdiriş ukyby örän ýokarydyr. Şol siňdiriş zolagy sebäpli metilen gögi bilen fotodinamiki terapiýa barlaglarynda, adatça, takmynan 630 bilen 680 nm aralygyndaky gyzyl ýagtylyk çeşmeleri ulanylýar. Şol zolakdan daşardaky lampa ýagty görünip biler, ýöne peýdaly oýandyryjy täsiri tas hiç hili bermezligi mümkin. Bu saýlawyň aňyrsyndaky tolkun uzynlygy düzgünleri metilen gögi gyzyl ýagtylygy nähili siňdirýär diýen makalada düşündirilýär.
Siňdiriş diňe ilkinji ädimdir. Oýandyrylan boýag has uzak dowam edýän triplet ýagdaýa geçýär we şol ýerden iki fotohimiki ýol mümkin bolýar. I görnüşli himiýada oýandyrylan boýag ýakyndaky substratlar bilen elektronlary ýa-da wodorod atomlaryny alyşýar we radikallary döredýär; soňky tapgyrlarda superoksid bilen bagly reaksiýalar hem ýüze çykýar. II görnüşli himiýada triplet ýagdaýdaky boýag energiýany gönüden-göni esasy ýagdaýdaky kisloroda geçirýär we singlet kislorody döredýär. Kislorodly şertlerde metilen gögi esasan singlet kislorodyň sensibilizatory hökmünde hereket edýär; suwda onuň kwant çykymynyň 0.5 töweregidigi habar berilýär, I görnüşli reaksiýalaryň paýy bolsa ýerli gurşawa görä ýokarlanýar ýa-da peselýär. Biologik substratlar bilen metilen gögüniň fotohimiýasyna 1993-nji ýyldaky syn iki ýoly hem beýan edýär we olaryň arasyndaky deňagramlylygy boýagyň etiketkasyndan bilip bolmaýandygyny görkezýär.
Şol syn nuklein kislotalaryndaky esasy nyşanany hem görkezýär. Guanin DNK esaslarynyň arasynda iň pes oksidlenme potensialyna eýedir, şonuň üçin singlet kislorod ilkinji nobatda ony oksidlendirip, 8-okso-dezoksiguanozin ýaly önümleri emele getirýär. Şeýle zeper üçin DNK-nyň arasyna interkalýasiýa zerur däldir. Ýöne syn DNK-ny ähli hadysany düşündirýän ýeke-täk zat hökmünde kabul etmekden hem saklandyrýar. Metilen gögi beloklary, lipidleri we membranalary oksidlendirýär; islendik belli bir synagda ölüm howply zeperiň nyşanasy boýagyň nirede ýerleşýändigine baglydyr. Şonuň üçin öýjükleri gurşap alýan ergindäki konsentrasiýa nyşanadaky dozanyň gowşak görkezijisidir. Ýagtylygyň herekete getirýän bu himiýasyny boýagyň garaňkylykda ýerine ýetirýän oksidlenme-gaýtarylma rollary bilen deňeşdirýän okyjylar, metilen gögüniň öýjüklerde nähili işleýändigi baradaky düşündirişde görkezilişi ýaly, bulary biri-birinden aýry saklamalydyrlar.
Kämilleşdirilen derman däl-de, başlangyç birleşme
Ikinji esasy çeşme fenotiazin fotosensibilizatorlarynyň işlenip taýýarlanyşyna 2005-nji ýyldaky syn bolup, ol metilen gögüni taýýar fotosensibilizator däl-de, belli gowşak taraplary bolan başlangyç gurluş hökmünde seredýär. Gurluşdaky kiçi üýtgeşmeler lipofilligi, öýjükler tarapyndan kabul edilmegini, öýjügiň içindäki ýerleşişini, singlet kislorodyň öndürilişini, garaňkylykdaky zäherliligini we gaýtarylmaga garşy durnuklylygyny üýtgedýär. Mysal üçin, hromoforyň metilleşdirilmegi lipofilligi we singlet kislorodyň emele gelmegini ýokarlandyrýar hem-de işjeň däl leýko görnüşine gaýtarylmagyny haýalladýar; esasy barlag işinde metilleşdirilen analoglar her inedördül cm üçin takmynan 7.2 J derejesinde has ýokary fototoksikligi görkezdi. Has ýokary lipofillik şonda-da awtomatik ýagdaýda has gowy diýmek däldir, sebäbi aşa gidrofoblyk ereýjiligi peseldýär, agregasiýany güýçlendirýär we fotohimiýa üçin zerur bolan geometriýany bozup biler.
Leýko görnüşi bilen bagly mesele aýratyn nygtalmaga mynasypdyr, sebäbi ol göze görünmeýär. Oksidlenen metilen gögi gök reňklidir we gyzyl ýagtylygy siňdirýär. Gaýtarylan leýko-metilen gögi diýen ýaly reňksizdir we şol zolakda ýagtylygy gowşak siňdirýär. Şonuň üçin öýjükleriň içinde ýa-da kislorod bilen ýeterlik üpjün edilmeýän dokumada gaýtarylan boýag täzeden oksidlenýänçä fotoişjeň bölekden wagtlaýyn çykýar. Şeýlelikde, dokumanyň oksidlenme-gaýtarylma ýagdaýy ulanylýan konsentrasiýa üýtgemese-de, fotosensibilizatoryň täsirli konsentrasiýasyny üýtgedýär. Formulýasiýalaryň taryhy, şol sanda bu boýaglar maşgalasynyň irki kliniki we laboratoriýa ulanyşlary metilen gögüniň lukmançylykdaky taryhy diýen makalada beýan edilýär.
Barlag tablisasy: näme üýtgeýär we bu nämäni aňladýar
Aşakdaky tablisa bu makala üçin taýýarlanan özboluşly deňeşdirme materialydyr. Her setir barlaglarda habar berilmeli bir bejeriş üýtgeýjisidir. Bir sazlamany üýtgetmegiň beýlekileriň ählisiniň manysyny näme üçin üýtgedýändigine düşünmek üçin setirleri kese okaň.
| Üýtgeýji | Barlaglarda näme habar berilýär | Netijäni näme üçin üýtgedýär |
|---|---|---|
| Fotosensibilizatoryň formulýasiýasy | Suwdaky, duzly ergindäki ýa-da buferdäki erkin boýag; haýwanlar bilen geçirilen işlerde etanol we Cremophor esaslary; tejribe işlerinde liposomalar, polimer bölejikleri ýa-da siklodekstrin göterijileri | Esas we göteriji kabul edilişi, ýerleşişi we biofilm matriksi ýa-da çiş dokumasy ýaly päsgelçiliklerden geçişi üýtgedýär |
| Ulanylýan konsentrasiýa | Adamdaky mikroblara garşy barlaglarda serişdäniň ulanylmagy bilen ýagtylygyň berilmeginiň arasynda 1 bilen 5 minutlyk aralyk bilen takmynan 0.0003 bilen 0.06 M habar berilýär; haýwanlardaky çiş barlaglarynda çişiň içine her mL üçin 500 mikrogram töweregi ulanylýan mysallar bar | Umumy erginiň has ýokary konsentrasiýasy 590 nm golaýyndaky dimerleşmäni artdyryp, monomeriň netijeli fotohimiýasyny azaldyp biler, şonuň üçin konsentrasiýany iki esse artdyrmak täsiri hökman iki esse artdyrmaýar |
| Serişde bilen ýagtylygyň arasyndaky wagt | Ýerli mikroblara garşy tejribe gurnamalarynda birnäçe minut; çiş modellerinde has uzak we ulanylýan esasa bagly | Bu aralyk ýagtylyk düşende boýagyň nirede ýerleşýändigini kesgitleýär, bu bolsa esasy biologik nyşanany kesgitleýär |
| Tolkun uzynlygy | Adatça takmynan 630 bilen 680 nm aralygynda | Monomeriň siňdiriş zolagy bilen gabat gelmeli; dimere baý erginler täsirli siňdirişi süýşürýär |
| Şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygy | Adamdaky mikroblara garşy barlaglarda her inedördül cm üçin takmynan 50 bilen 750 mW aralygynda; haýwanlardaky ýara barlaglarynda köplenç her inedördül cm üçin 100 mW ýa-da ondan pes | Ýokary şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygy ýerli kislorody perfuziýanyň ony dikeldişinden has çalt sarp edip biler, bu bolsa şol bir nominal energiýa dykyzlygynda netijeliligi peseldýär |
| Energiýa dykyzlygy | Adamdaky mikroblara garşy barlaglarda 8 sekuntdan 10 minuta çenli wagtyň dowamynda her inedördül cm üçin takmynan 6 bilen 18 J aralygynda; haýwanlardaky ýara barlaglarynda her inedördül cm üçin takmynan 12 bilen 360 J aralygynda | Şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygy, wagt we geometriýa görkezilmese, umumy energiýa dozany doly beýan etmeýär |
| Kislorod bilen üpjünçilik | Göni gözegçilik seýrek edilýär; dokumanyň görnüşinden, energiýa dykyzlygynyň berliş tizliginden we böleklere bölünmeginden çak edilýär | II görnüşli himiýa kislorody sarp edýär, şonuň üçin şol bir ýagtylyk sazlamalary gan bilen gowy üpjün edilýän we gipoksiki nyşanalarda dürli täsirleri berip biler |
| Nyşana we şertler | Deri we ýara ýokançlygynyň modelleri, agyz biofilminiň modelleri, ösdürilip ýetişdirilen karsinoma we melanoma ulgamlary, syçanlardaky çişler, deri çişleri baradaky taryhy hasabatlar | Geometriýa, çuňluk, optika we organizmiň çydap bilýän zeper derejesi şeýle bir tapawutlanýar welin, mikroblara garşy işleriň san bahalaryny çiş barlaglaryna hiç wagt mukdar taýdan geçirip bolmaýar |
Ýokardaky aralyklar maslahat berilýän protokol däl-de, barlaglarda gözegçilik edilen aralyklardyr. Tablisanyň maksady hut şu tapawudy görkezmekdir. Habar berlen ýagtylyk dozalarynyň giň aralygy metilen gögi üçin dürli şertlere geçirilip bilinýän ýagtylyk dozasynyň ýokdugynyň özbaşdak subutnamasydyr. Ýagtylyk bilen işjeňleşdirilen biofilm işleriniň degişli laboratoriýa maglumatlary metilen gögi biofilmlere garşy diýen makalada berilýär; deri we ýagtylyk terapiýasy baradaky has giň maglumatlar bolsa deriniň ýagtylyga duýgurlygy we ýagtylyk dozasynyň esaslary baradaky materialda ýerleşýär.
Näme üçin birmeňzeş energiýa bahalary dürli biologik netijeleri berip biler
Neşir edilen parametrler öz degişli kontekstinden aýry getirilende dört sany düşünmezlik gaýtalanýar.
Birinjiden, energiýa dykyzlygy doza däldir. Şol bir tolkun uzynlygynda we her inedördül cm üçin şol bir J bilen iki gezek ýagtylyk berilse-de, olaryň biri çalt, beýlekisi haýal berilse, netijeleri tapawutlanýar. Sebäbi kislorodyň tükenmegi, şöhlelenme döwründäki dikeldiş we boýagyň fotoreňksizlenmegi tizlige hem-de wagta baglydyr. Şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygyny we täsir wagtyny görkezmezden energiýany habar bermek synagy doly beýan etmeýär.
Ikinjiden, dokumanyň optikasy lampanyň sazlamasyny täzeden kesgitleýär. Siňdiriş, dargama, üstüň geometriýasy we yzyna dargama sebäpli dokumanyň içindäki energiýa dykyzlygy lampanyň çykalgasynda ölçenen bahadan ep-esli tapawutlanyp biler; kliniki dozimetriýa edebiýatyna görä, käbir ýagdaýlarda tapawut iki essä golaýlap biler. Makaladan göçürilen san ähli geometriýalary däl-de, şol makaladaky geometriýany beýan edýär.
Üçünjiden, ýerleşiş nyşanany kesgitleýär. Kationly boýag formulýasiýa, zarýad, lipofillik, wagt aralygy we dokuma baglylykda membranalara, mitohondriýalara, lizosomalara, bakteriýa örtüklerine ýa-da öýjükden daşary matrikse paýlanýar. Fotohimiýa baradaky 1993-nji ýyldaky syn nuklein kislotalaryna, beloklara, lipidlere, membranalara, organellalara, wiruslara, bakteriýalara, süýdemdirijileriň öýjüklerine we çiş ulgamlaryna ýetýän zeperi resmileşdirýär. Hut şonuň üçin şol bir boýag bilen ýagtylygyň utgaşmasy dürli tejribe gurnamalarynda dürli ýollar arkaly ölüm döredip biler.
Dördünjiden, kislorod sarp edilýän maddadyr. Energiýa dykyzlygynyň ýokary berliş tizligi diffuziýa we perfuziýa arkaly kislorodyň gaýtadan üpjün edilişinden öňe geçip, şöhlelenmäniň ortasynda wagtlaýyn gipoksiýany döredip biler. Şeýle bolanda, has köp ýagtylyk goşmak goşmaça II görnüşli täsiri örän az artdyrýar ýa-da asla artdyrmaýar. Böleklere bölüp şöhlelendirmek we has pes şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygy bu çäklendirmä jogap hökmünde hem öwrenilýär. Şonuň üçin howpsuzlyk çäkleri we dokumanyň kislorod üpjünçiligi lampa gollanmasynda däl-de, kliniki howpsuzlyk we gözegçilik standartlarynda ýer almalydyr.
Öý resepti däl-de, klinisistiň ýolbaşçylygyndaky amal
Öwrenilýän bejergi diagnoz goýmagyň, dozimetriýanyň we gözegçiligiň bilelikde üpjün edilýän ýerinde geçirilýär. Bir hünärmen zeperlenmäniň nämedigini we näçe çuňluga ýetýändigini tassyklamaly, şol nyşana laýyk formulýasiýany we serişde bilen ýagtylygyň arasyndaky wagty saýlamaly, belli geometriýaly kesgitlenen meýdanda çeşmäni kalibrlemeli hem-de derä, gözlere, agyra we ýerli dokumanyň jogabyna gözegçilik etmeli. Esas bolup hyzmat edýän fenotiazin birleşmeleriniň işlenip taýýarlanyşyna syn tutuş ugry boýag bilen islendik gyzyl ýagtylygyň birleşmesi hökmünde däl-de, gözegçilik edilýän şertlerde gurluş bilen işjeňligiň gatnaşygyny kämilleşdirmek hökmünde häsiýetlendirýär.
Öýde öýkünilende gözegçilik edilýän üýtgeýjileriň ählisi birbada näbelli galýar. Sarp edijiler üçin lampalarda bejergi aralygyndaky kalibrlenen spektral şöhlelenme kuwwatynyň dykyzlygy seýrek görkezilýär. Ulanylýan boýagyň konsentrasiýasy monomeriň paýy ýa-da öýjügiň içindäki ýerleşişi barada hiç zat aýtmaýar. Dokumanyň kislorod üpjünçiligi näbelli bolup, şöhlelenme wagtynda üýtgeýär. Görkezilen aralyklaryň hiç biri öý protokolyny esaslandyrmaýar we bu makalada bilgeşleýin ulanyp boljak resept berilmeýär. Subutnamalaryň umumy hiline baha berýän okyjylar islendik bir makaladan netije çykarmazdan öň metilen gögi baradaky barlagy nähili okamaly diýen materialdan peýdalanmalydyrlar. Fotosensibilizatorsyz, diňe ýagtylyga esaslanýan çemeleşmeler bilen gyzyklanýan okyjylar bolsa fotosensibilizatorsyz gyzyl ýagtylyk terapiýasy diýen makaladan başlamalydyrlar.
Bu makala nämäni subut etmeýär
Bu makala metilen gögi bilen fotodinamiki terapiýanyň haýsydyr bir deri keselini doly bejerýändigini, haýsydyr bir ýokançlygy ýok edýändigini ýa-da haýsydyr bir çişi bejerýändigini subut etmeýär. Bu ýerde salgylanylan mehanizmler baradaky synlar fotohimiýany ölçedi we boýaglaryň gurluşlaryny deňeşdirdi; olar hiç hili kliniki konsentrasiýany ýa-da energiýa dykyzlygyny bellemedi. Ýokarda getirilen parametr aralyklary nyşanalary, çuňluklary, formulýasiýalary we ahyrky görkezijileri tapawutly bolan dürli adam hasabatlaryndan we haýwan modellerinden gelip çykýar; olary ortalaşdyryp görkezmä öwrüp bolmaýar. Çişe mahsus subutnamalar, şol sanda bazal öýjükli karsinoma, Kaposi sarkomasy we melanoma baradaky irki kliniki hasabatlaryň çäklendirmeleri rak barlaglarynyň toplumynda aýratyn bahalandyrylýar. Laboratoriýa derejesindäki materialyň arassalygy we nireden alynýandygy baradaky meseleler bejergiden aýry bolup, metilen gögi önümini nähili saýlamaly diýen makalada ara alnyp maslahatlaşylýar.