मेथिलिन ब्लू र हर्पिसभाइरससम्बन्धी दाबी: ओठका घाउ, EBV, र भाइरस निष्क्रियकरण

यस बहसमा एउटै शब्दले दुई अवधारणा जनाउँछ, र तिनलाई छुट्टाछुट्टै नाम दिनुपर्छ। पहिलो अवधारणा भाइरस कणको निष्क्रियकरण हो: तरलमा रङद्रव्य, अक्सिजन र प्रकाश भाइरस कणसँग एकै ठाउँमा पुग्छन् र त्यसलाई क्षति पुर्‍याउँछन्, जसले गर्दा त्यसले प्रतिकृति बनाउन सक्दैन। दोस्रो अवधारणा व्यक्तिमा भएको सङ्क्रमणको उपचार हो: ओठको हर्पिस घाउ कम हुनु, छिटो निको हुनु, भाइरस निस्कने मात्रा कम हुनु वा एप्स्टिन–बारको भार घट्नु। पहिलो कुरा प्रयोगशालामा हर्पिस सिम्प्लेक्स भाइरसका लागि बारम्बार देखाइएको छ। दोस्रो कुरा भने मुखबाट लिइने मेथिलिन ब्लूले हर्पिस सिम्प्लेक्स वा एप्स्टिन–बार भाइरसविरुद्ध गर्छ भन्ने देखाइएको छैन। यो भिन्नता स्पष्ट भएपछि अनुसन्धान साहित्य छुट्याउन सजिलो हुन्छ।

यससँगै अर्को भ्रम पनि छ। HSV र EBV एउटै ठूलो भाइरस परिवारका सदस्य हुन्, तर फरक ऊतकमा फरक रोग गराउँछन्। ओठको हर्पिस घाउ सतही घाउ हो, जहाँ स्थानीय रूपमा कोशिका फुटाउने किसिमको भाइरस प्रतिकृति निर्माण हुन्छ: त्यसमा रङद्रव्य लगाउन सकिन्छ र त्यही ठाउँमा प्रकाश पार्न सकिन्छ। EBV भने रगत र लिम्फोइड ऊतकभरि फैलिएका B कोशिकाका भण्डारमा सुप्त अवस्थामा रहन्छ, जहाँ सतहमा लगाइने रङद्रव्य वा रातो बत्तीले पूरै भण्डारसम्म पहुँच पुर्‍याउन सक्दैन। एउटा परिवेशको नतिजा अर्कोमा लागू हुँदैन। यसरी प्रमाण छुट्याउने सामान्य विधि जान्न चाहने पाठकले मेथिलिन ब्लू अनुसन्धान पढ्ने मार्गदर्शिका हेर्न सक्छन्।

प्रयोगशालामा प्रकाशद्वारा निष्क्रियकरण: कोशिकाबाहिरको HSV, प्रकाश आवश्यक

सबैभन्दा पुरानो प्रत्यक्ष परीक्षणले एउटै प्रयोगशाला स्ट्रेनको सट्टा बिरामीबाट ताजा छुट्याइएका भाइरस नमुना प्रयोग गरेको थियो। हर्पिसभाइरस होमिनिसको प्रकाशगतिशील निष्क्रियकरणसम्बन्धी 1975 को अध्ययन मा जननाङ्ग र मुखका घाउबाट छुट्याइएका 37 नमुनालाई 10 micromolar मेथिलिन ब्लूसँग मिसाइयो, एक घण्टा अँध्यारोमा राखियो, त्यसपछि अँध्यारो र प्रकाशमा राखिने दुई भागमा विभाजन गरियो। प्रकाशमा राखिने भागलाई 15 cm दूरीमा रहेका दुईवटा 15 watt फ्लोरोसेन्ट ट्युबको प्रकाशमा पाँच मिनेट राखियो। 37 नमुनामध्ये 27 ले प्रकाशमा मात्र मापन गर्न सकिने सङ्क्रामक क्षमता गुमाए र 4 मा त्यो क्षमता 100 गुणाभन्दा बढी घट्यो। अँध्यारोमा राखिएका नियन्त्रण नमुनामा सङ्क्रामक क्षमता कायम रह्यो: प्रकाशबिना यस सान्द्रताले नमुनालाई सङ्क्रामक भाइरसबाट मुक्त बनाएन।

पछि गरिएको एक अध्ययनले केही अवस्थामा साधारण रङद्रव्य र प्रकाशको प्रभाव कति सीमित हुन सक्छ भन्ने देखायो। HSV-1 र HSV-2 मा मेथिलिन ब्लू, प्रकाश र बिजुलीसम्बन्धी 1979 का प्रयोगहरू मा 10 micromolar रङद्रव्यसँग 180 सेकेन्ड तापदीप्त बत्तीको प्रकाश प्रयोग गर्दा सङ्क्रामक HSV-1 करिब 60 percent, अर्थात् लगभग 0.4 log घट्यो। थोरै प्रत्यक्ष विद्युत् प्रवाह थपेपछि मात्र त्यही प्रणालीमा ह्रास 99.99 percent भन्दा बढी पुग्यो। प्रकाश मात्र, विद्युत् प्रवाह मात्र, र रङद्रव्यबिना प्रकाश तथा विद्युत् प्रवाहको संयोजनले खासै प्रभाव पारेनन्। ठूलो प्रभावका लागि विद्युत् उपकरण आवश्यक थियो, त्यसैले साधारण रङद्रव्य र बत्तीको संयोजनले नियमित रूपमा चार log निष्क्रियकरण गराउँछ भन्ने प्रमाणका रूपमा यस अध्ययनलाई उद्धृत गर्नु हुँदैन।

त्यसपछि कार्यविधिसम्बन्धी अनुसन्धानले उपचार गरिएका कणले अझै के गर्न सक्छन् भन्ने जाँच गर्‍यो। HSV को प्रकाशगतिशील कार्यविधिसम्बन्धी 1980 को जर्नल अफ क्लिनिकल इन्भेस्टिगेसन अध्ययन ले भाइरसको DNA को एउटा सूत्रमा विच्छेद भेट्टायो, तर दुवै सूत्रमा विच्छेद प्रमुख थिएनन्: उपचार गरिएका भाइरस कण अझै कोशिकामा टाँसिन र प्रवेश गर्न सक्थे, तर परिपक्वता रोकियो। मेथिलिन ब्लू र प्रकाशपछि सङ्क्रमण चक्रसम्बन्धी 1997 को अध्ययन ले 1 micromolar रङद्रव्य र रातो प्रकाश प्रयोग गरेर यसलाई पुष्टि गर्‍यो: बाहिरी आवरणमा ठूलो विनाश भएन, प्रवेश र DNA मुक्त हुने प्रक्रिया यथावत् रहे, तर प्रकाशमा निर्भर DNA विघटनसँगै प्रतिकृति निर्माण बन्द भयो। सिङ्गलेट अक्सिजनसम्बन्धी 1995 को तुलना ले सिङ्गलेट अक्सिजनको भूमिका देखायो, साथै सम्भवतः र्‍याडिकल रासायनिक प्रक्रियाको पनि योगदान थियो। मेथिलिन ब्लूले कसरी प्रकाश अवशोषण गर्छ र प्रतिक्रियाशील अक्सिजन उत्पन्न गर्छ भन्ने विवरणले लक्ष्यस्थलमा रङद्रव्य, अक्सिजन र फोटोन किन एकसाथ उपस्थित हुनुपर्छ भन्ने बुझाउँछ।

सबैभन्दा स्पष्ट परिमाणात्मक प्रदर्शन रक्त उत्पादनसम्बन्धी अनुसन्धानबाट आउँछ, र यही अत्यधिक अर्थ निकाल्न नहुने सबैभन्दा स्पष्ट चेतावनी पनि हो। 627 nm का रातो LED प्रयोग गरिएको 2013 को प्लाज्मामा रोगजनक घटाउने अध्ययन मा प्लाज्मामा थपिएको HSV, 60 मिनेटपछि 1 micromolar मा करिब 5.2 log र 10 micromolar मा 6.0 log घट्यो। यो प्रकाश पारिएको तरलबाट सङ्क्रामक दूषण घटाउनु हो, स्नायुकोशिकामा रहेको सुप्त सङ्क्रमणको उपचार होइन। यसले निलिएको घोलले शरीरको अँध्यारो भित्री भागमा के गर्छ भन्ने पनि पूर्वानुमान गर्दैन।

घाउको स्थानीय उपचार: साना, पुराना र मिश्रित अध्ययन

स्थानीय उपचारका प्रतिवेदनमा घाउमा रङद्रव्य लगाएर प्रकाश पारिन्छ, जसले कम्तीमा प्रयोगशालाको स्थानिक व्यवस्था कायम राख्छ। सबैभन्दा पुरानो प्रतिवेदन एक्जिमा हर्पेटिकमको एउटा बिरामीसम्बन्धी विवरण हो; यो एक्जिमामाथि थपिएको व्यापक HSV सङ्क्रमण हो। मेथिलिन ब्लू र प्रकाशसम्बन्धी 1975 को एक्जिमा हर्पेटिकम प्रतिवेदन ले स्थानीय रङद्रव्य र प्रकाशपछि छिटो सुधार भएको वर्णन गर्‍यो। 10 micromolar रङद्रव्य प्रकाशमा भाइरस निष्क्रिय पार्ने थियो, तर अँध्यारोमा थिएन। त्यसबारेको टिप्पणीले एउटै बिरामीभित्र तुलना गर्न प्रभावित क्षेत्रको आधा भागमा 0.1 percent घोल प्रयोग गरिएको उल्लेख गर्‍यो। ओठको हर्पिस घाउसम्बन्धी प्रमाणका रूपमा यो एक जना बिरामीको पुरानो अवलोकन मात्र हो, जसमा प्रकाशको मात्रा राम्रोसँग मापन गरिएको थिएन।

ठूलो ऐतिहासिक शृङ्खला जननाङ्गका घाउसम्बन्धी थियो। 56 बिरामी समावेश भएको 1975 को जननाङ्ग हर्पिस शृङ्खला मा 36 जनाले मेथिलिन ब्लू पाए, तर सुरुका 35 जनालाई मात्र तीन रङद्रव्यमध्ये एकमा यादृच्छिक रूपमा बाँडिएको थियो, त्यसैले यो समूह स्पष्ट रूपमा नियन्त्रित परीक्षण थिएन। उपचार गरिएका पुनरावर्ती अवस्थामध्ये करिब 70 percent मा लगभग 48 घण्टाभित्र सुधार भएको बताइयो, तर पुनः देखिने आवृत्ति उल्लेखनीय रूपमा घटेन। घरमा फ्लोरोसेन्ट बत्ती वा सूर्यको प्रकाशको प्रयोग अनियन्त्रित थियो। पुनरावृत्ति नघटी तत्काल सुधार हुनु, विद्यमान घाउमा असर गर्ने तर सुप्त भण्डारमा असर नगर्ने स्थानीय प्रक्रियासँग मेल खान्छ। यही सावधानी मेथिलिन ब्लू प्रयोग गर्ने प्रकाशगतिशील उपचारका प्रोटोकलहरू मा पनि लागू हुन्छ।

ओठको हर्पिस घाउसम्बन्धी आधुनिक परीक्षण साना छन् र तिनका नतिजा एकरूप छैनन्। हर्पिस ल्याबियालिस भएका चार बिरामीको 2009 को शृङ्खलामा 0.01 percent रङद्रव्यसँग 660 nm लेजर र 120 J per square cm प्रयोग गरियो र छिटो निको भएको बताइयो। तर नियन्त्रण समूह थिएन र त्यसपछि प्रकाशद्वारा जैविक प्रक्रियाको परिमार्जन पनि गरिएको थियो, जसको विवरण हर्पिस ल्याबियालिसको प्रकाशगतिशील उपचारसम्बन्धी 2009 को बिरामी शृङ्खला मा छ। 75 बिरामीलाई प्रकाशगतिशील उपचार, स्थानीय एसाइक्लोभिर वा दुवैमा यादृच्छिक रूपमा बाँडिएको परीक्षणमा निको हुने समय वा दुखाइमा भिन्नता भेटिएन, जुन प्रकाशगतिशील उपचार र एसाइक्लोभिरसम्बन्धी 2021 को परीक्षण मा उल्लेख छ। HSV-1 qPCR सहितको 24 बिरामीको यादृच्छिक परीक्षणमा घाउ निको हुने वा एक वर्षभित्र पुनः देखिने कुरामा भिन्नता भेटिएन, जसको विवरण हर्पिस सिम्प्लेक्सका लागि सूक्ष्मजीवरोधी प्रकाशगतिशील उपचारको 2025 को यादृच्छिक परीक्षण मा छ। 2025 मा 60 बिरामीमा गरिएको संयुक्त उपचारको परीक्षणले रङद्रव्यसहितको प्रकाशगतिशील उपचार, प्रकाशद्वारा जैविक परिमार्जन र फोकाको तरल निकास प्रयोग गर्‍यो। त्यसमा छिटो दुखाइ कम भएको बताइयो, तर त्यो प्रभाव रङद्रव्यकै कारण हो भन्न मिल्दैन, जसको विवरण संयुक्त प्रकाशगतिशील उपचार र प्रकाशद्वारा जैविक परिमार्जनसम्बन्धी 2025 को प्रतिवेदन मा छ।

यहाँ प्रतिकूल प्रभावबारे रिपोर्टिङ सीमित छ। 1975 का अध्ययनमा आधुनिक ढङ्गको व्यवस्थित जाँच छैन। पछिल्ला साना अध्ययनले थोरै वा कुनै पनि तत्काल प्रतिकूल प्रभाव नभएको बताए, तर नीलो दाग लाग्नु यसको स्वाभाविक परिणाम हो र प्रकाशजन्य विषाक्तताका कारण स्थानीय जलन हुने सम्भावना रहन्छ। दाग लाग्ने गरी रङद्रव्य लगाएर बत्ती प्रयोग गर्नु र रङद्रव्य निल्नु फरक कुरा हुन्। त्यसैले मेथिलिन ब्लूको सुरक्षा अभिलेख ले प्रयोगका मार्गलाई अलग-अलग हेर्छ।

EBV: मेथिलिन ब्लूको प्रत्यक्ष प्रमाण छैन

EBV का लागि खोज्दा प्रत्यक्ष प्रमाणको अभाव भेटिन्छ। यस समीक्षाका लागि भेटिएका कुनै पनि समकक्ष-समीक्षित प्रयोग वा नियन्त्रित परीक्षणले प्रकाशसहित वा प्रकाशबिना मेथिलिन ब्लूले EBV को सङ्क्रामक क्षमता घटाउने, पुनः सक्रियता दबाउने वा मानिसमा भाइरसको भार घटाउने देखाएका छैनन्। EBV-पोजिटिभ नासोफ्यारिन्जियल कार्सिनोमा कोशिकासम्बन्धी अनुसन्धानले अन्य प्रकाश-संवेदनशील बनाउने पदार्थ प्रयोग गर्छ र ट्युमर कोशिकाको जीवित रहने क्षमता मापन गर्छ, मेथिलिन ब्लूद्वारा भाइरस हटेको होइन। समीक्षाहरूले EBV लाई भविष्यमा परीक्षण आवश्यक पर्ने भाइरसमा राख्छन्, स्थापित प्रयोगमा होइन।

HSV को परीक्षण नलीमा आएको नतिजा किन यहाँ सापट लिन मिल्दैन भन्ने जीवविज्ञानले बुझाउँछ। ओठको हर्पिस घाउको उपचारमा तीनै आवश्यक तत्व—रङद्रव्य, अक्सिजन र फोटोन—एउटै पहुँचयोग्य सतहमा राखिन्छन्। EBV को सुप्त अवस्था मुख्यतः रगत र लिम्फोइड ऊतकभरि फैलिएका B कोशिकामा रहन्छ। सतहमा पारिने रातो प्रकाशले त्यसरी फैलिएको भण्डारलाई प्रकाशमा ल्याउन सक्दैन, र निलिएको रङद्रव्यले ती स्थानमा लक्षित प्रकाश पुर्‍याउँदैन। अर्को प्रकाश-संवेदनशील बनाउने पदार्थले EBV-पोजिटिभ ट्युमर कोशिका मार्नु कोशिका मार्नु हो, भाइरसविरोधी क्रियाको प्रमाण होइन। भाइरसको भार र पुनः सक्रियताका सूचक वास्तवमा कसरी मापन गरिन्छ भन्ने पढ्दा यो अन्तर महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

मुखबाट गरिने उपचार र पुनरावृत्तिरहित अन्तरालको भ्रम

यस समीक्षाका लागि भेटिएको कुनै पनि नियन्त्रित मानव परीक्षणले शरीरभरि असर गर्ने गरी वा मुखबाट दिइने मेथिलिन ब्लूले ओठको हर्पिस घाउको पुनरावृत्ति घटाउने, निको हुने समय छोट्याउने, भाइरस निस्कने मात्रा घटाउने वा रगत अथवा र्‍यालमा DNA प्रतिलिपिको सङ्ख्या वा परिभाषित लाइटिक सूचकजस्ता कुनै EBV परिणाम बदल्ने देखाएको छैन। मानिसमा हर्पिससम्बन्धी अनुसन्धान साहित्यले स्थानीय रङद्रव्य र स्थानीय प्रकाश प्रयोग गर्छ। लक्षित प्रकाशबिना शरीरभरि असर गर्ने गरी मात्रा दिनु फरक हस्तक्षेप हो र त्यसका लागि आफ्नै परीक्षण आवश्यक छ: यादृच्छिक, उपचारको जानकारी लुकाइएको र प्लेसिबो-नियन्त्रित परीक्षण, जसमा पुनरावर्ती अवस्थाको पुष्टि, प्रारम्भिक आवृत्ति थाहा पाउन परीक्षणअघिको अवलोकन अवधि, पूर्वनिर्धारित एक्सपोजर जाँच, छदेखि बाह्र महिनाको अनुगमन, qPCR सहित क्रमिक स्वाब नमुना, उत्प्रेरक कारकको अभिलेख र सुरक्षा निगरानी हुनुपर्छ। मुखबाट दिइने मेथिलिन ब्लूको मात्रा र अवशोषण सम्बन्धी सामान्य सिद्धान्तले यी परिणाम मापनको स्थान लिन सक्दैनन्।

यहीँ एउटा प्रचलित कथन असफल हुन्छ। कसैले एकैपटक धेरै हस्तक्षेप सुरु गर्छ, महिनौँसम्म ओठमा हर्पिस घाउ नआएको बताउँछ र त्यसमध्ये एउटालाई श्रेय दिन्छ। HSV का घटना एकै समयमा गुच्छामा देखिन सक्छन् र त्यसपछि महिनौँ हराउन सक्छन्, जबकि संवेदना बोक्ने स्नायु ग्याङ्ग्लियाबाट भाइरस उन्मूलन भएको हुँदैन। उत्प्रेरक कारक बदलिन्छन्, अपेक्षाले रिपोर्टिङ बदल्छ र संयोगले मात्र पनि अन्तराल सिर्जना हुन्छ। एकैपटक धेरै परिवर्तन हुँदा त्यो अन्तराल एउटै घटकका कारण भएको ठहर गर्न, त्यो घटक नभएको भए के हुन्थ्यो भन्ने तुलना उपलब्ध हुँदैन। 1975 को जननाङ्गसम्बन्धी शृङ्खलाले उल्टो ढाँचा देखायो: तत्काल सुधार भए पनि पुनः देखिने आवृत्तिमा सुधार भएन। अहिलेको घाउ निको पार्नु र अर्को घाउ आउनबाट रोक्नु एउटै अवधारणा होइनन्।

भाइरस र परिवेशअनुसार प्रमाण तालिका

यो प्रमाण कसरी प्रयोग गर्ने

प्रत्येक सन्दर्भलाई चार प्रश्न सोध्नुहोस्। प्रकाशमा कि अँध्यारोमा, किनकि प्रकाशगतिशील निष्क्रियकरणले शरीरभरि हुने निष्क्रियकरणको पूर्वानुमान गर्दैन। स्वतन्त्र भाइरस कण, विद्यमान घाउ वा सुप्त भण्डार, किनकि दाबीसँग मिल्ने लक्ष्यले मात्र त्यस दाबीको उत्तर दिन्छ। सङ्क्रामक क्षमता, निको हुनु, पुनरावृत्ति वा भाइरसको भार, किनकि सङ्क्रामक क्षमताको सङ्ख्याले पुनरावृत्तिसम्बन्धी प्रश्नको उत्तर दिन सक्दैन। HSV कि EBV, किनकि पहुँचयोग्य घाउ र फैलिएको B कोशिका भण्डार फरक समस्या हुन्। उपलब्ध अभिलेखले एउटा सीमित कथनलाई समर्थन गर्छ: कोशिकाबाहिरको भाइरसले रङद्रव्य, अक्सिजन र उपयुक्त प्रकाश भेट्दा मेथिलिन ब्लूले HSV लाई प्रभावकारी रूपमा प्रकाशद्वारा निष्क्रिय बनाउन सक्छ। पुनरावर्ती घाउको चिकित्सकीय रूपमा महत्त्वपूर्ण उपचारका लागि प्रमाण सीमित र मिश्रित छ, मुखबाट गरिने रोकथामको प्रमाण छैन, र EBV-विरोधी प्रभावको प्रत्यक्ष प्रमाण छैन। धेरै उपचार एकसाथ प्रयोग गर्दा ओठमा हर्पिस घाउ नआएको शान्त अन्तरालले यी कुनै पनि निष्कर्ष बदल्दैन।