मिथिलीन ब्लू आणि दीर्घायुष्य: पेशी, प्राणी आणि मानवांमधील पुरावे

या आढाव्यासाठी शोधलेल्या संशोधनात मिथिलीन ब्लूमुळे मानवांचे आयुष्य वाढते असे सिद्ध झालेले नाही. प्रयोगशाळेतील काही निष्कर्ष वृद्धत्वाशी संबंधित आहेत, पण त्यांच्या परिणाममापनांमध्ये मोठा फरक आहे: पेशींचे विभाजन सुरू राहणे, उंदीर वृद्धापकाळापर्यंत जगणे आणि लोकांनी स्मरणशक्तीची चाचणी पूर्ण करणे हे स्वतंत्र परिणाम आहेत.

त्यामुळे सर्वाधिक उपयुक्त प्रश्न नेमका असा आहे: नेमके काय अधिक काळ जगले, कोणत्या परिस्थितीत आणि दीर्घायुष्य कसे मोजले गेले? या प्रश्नाचे उत्तर एखाद्या आशादायक जैविक यंत्रणेचे रूपांतर मानवांच्या आयुष्यात अतिरिक्त वर्षे मिळण्याच्या दाव्यात होण्यापासून रोखते.

वृद्धत्वविरोधी दाव्याचे चार अर्थ

1. पेशीय वार्धक्य: अशी अवस्था ज्यात पेशींचे विभाजन थांबते आणि इतर बदल होतात. संवर्धनातील ही अवस्था उशिरा येणे आणि आधीच या अवस्थेत गेलेल्या पेशी काढून टाकणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत.
2. आयुर्मान: एखादा जीव जिवंत राहतो तो कालावधी. जगण्याच्या कालावधीचा अभ्यास केवळ पेशींची मोजमापे करण्याऐवजी प्राणी किंवा माणसांचा, त्यांच्या मृत्यूंसह, मागोवा घेतो.
3. निरोगी आयुर्मान: आरोग्य आणि कार्यक्षमता टिकवून जगलेला कालावधी. हाडांची रचना किंवा शारीरिक कामगिरीची चाचणी निरोगी आयुर्मानाच्या एखाद्या पैलूबद्दल माहिती देऊ शकते; मात्र त्यातून अधिक काळ जगल्याचे दिसेलच असे नाही.
4. जैविक वय: निवडक मोजमापांवरून काढलेला अंदाज. त्या अंदाजातील बदल हे स्वतःचे एक परिणाममापन आहे; एखादी व्यक्ती अतिरिक्त वर्षे जगली असल्याचे ते निरीक्षण नाही.

एखादा संशोधनलेख यांपैकी एका दाव्यासाठी ठोस पुरावा देऊ शकतो आणि दुसऱ्यासाठी फारसा पुरावा देत नाही. मानवांमधील फायद्यांच्या पुराव्यांचा आढावा मिथिलीन ब्लूबाबतच्या इतर दाव्यांनाही हा फरक लागू करतो.

पेशींवरील अभ्यास काय दर्शवतात

Atamna आणि सहकाऱ्यांच्या फायब्रोब्लास्ट प्रयोगात, संवर्धन माध्यमात मिथिलीन ब्लू घातल्यामुळे IMR90 मानवी फुफ्फुसातील फायब्रोब्लास्ट पेशींचे वार्धक्य उशिरा आले. संशोधकांनी नियंत्रण गटांच्या तुलनेत पेशीसमूहाचे 20 पेक्षा अधिक अतिरिक्त दुपटीकरण झाल्याचे नोंदवले. संवर्धनातील पेशी वारंवार मोजून पुन्हा पेरल्या जात होत्या, त्यामुळे येथे “आयुर्मान” म्हणजे त्यांची संख्या वाढत राहण्याची क्षमता होती.

पेशीसमूहाचे दुपटीकरण म्हणजे पेशींची संख्या दुप्पट होणे. 20 अतिरिक्त दुपटीकरणांचा अर्थ 20 अतिरिक्त वर्षे किंवा पेशीदात्याच्या आयुर्मानात 20% वाढ असा होत नाही. या प्रयोगात मायटोकॉन्ड्रियामधील बदलही मोजले गेले; त्यातून संपूर्ण शरीराचे पुनरुज्जीवन सिद्ध न होता एका जैविक गृहीतकाला आधार मिळाला. फायब्रोब्लास्ट प्रयोग पेशीय वार्धक्य कसे मोजतात हा लेख पेशींची संख्या वाढणे आणि वार्धक्यावस्थेतील पेशी काढून टाकणे यांतील फरक स्पष्ट करतो.

वारंवार उद्धृत केल्या जाणाऱ्या दुसऱ्या संशोधनलेखात एका विशिष्ट रोगाच्या प्रतिमानाचा अभ्यास केला गेला. Xiong आणि सहकाऱ्यांच्या प्रोजेरियावरील संशोधनात, Hutchinson-Gilford प्रोजेरिया सिंड्रोम असलेल्या व्यक्तींच्या फायब्रोब्लास्ट पेशींना संवर्धन माध्यमातील मिथिलीन ब्लूचा संपर्क दिला गेला. केंद्रक आणि मायटोकॉन्ड्रियामधील विकृतींमध्ये सुधारणा झाली; पेशींच्या वाढीचा 12 आठवडे मागोवा घेतला गेला आणि इतर मोजमापे कमी कालांतराने केली गेली.

या मानवांकडून मिळवलेल्या पेशी होत्या, उपचार दिलेले मानवी सहभागी नव्हते. या रोगात असामान्य प्रोजेरिन प्रथिनाचा सहभाग असतो; त्यामुळे त्या पेशीय लक्षणांमध्ये सुधारणा होणे म्हणजे प्रोजेरियावर उपचार सिद्ध होणे किंवा निरोगी वृद्धत्वावर सर्वसाधारण परिणाम सिद्ध होणे नव्हे. प्रोजेरियाच्या पेशीय प्रतिमानाचे स्पष्टीकरण या मर्यादित संशोधनप्रश्नावर चर्चा करते. सौंदर्यविषयक आणि त्वचेवर लावल्यामुळे दिसणाऱ्या परिणामांचा समावेश स्वतंत्र त्वचा निगेच्या पुराव्यांच्या आढाव्यात होतो.

पुराव्यांची पायरी: जीव, परिणाममापन आणि कालावधी

मानवी दीर्घायुष्याच्या प्रश्नाकडे जाताना या पायऱ्या वरून खाली वाचा. त्या प्रश्नाशी अधिक संबंधित असणे म्हणजे सकारात्मक निष्कर्षाची हमी नाही. प्रत्येक ओळीत प्रत्यक्षात काय पाहिले गेले ते नमूद केले आहे.

सांद्रता आणि देण्याचे मार्ग प्रयोगांचे स्वरूप स्पष्ट करतात. त्यांतून मानवांच्या दीर्घायुष्यासाठी वापरपद्धती मिळत नाही. विशेषतः पेशींच्या माध्यमात थेट रसायन घातल्यास संपूर्ण शरीरातील शोषण, वितरण आणि उत्सर्जन या प्रक्रिया टाळल्या जातात. संशोधन संग्रह अभ्यासांची मांडणी अशा अभ्यासरचनेतील तपशिलांनुसार करतो.

उंदरांवरील निष्कर्षासाठी आयुर्मानाची दोन मोजमापे का आवश्यक आहेत

तीन केंद्रांतील Interventions Testing Program अभ्यासात आनुवंशिकदृष्ट्या विषम उंदीर वापरले गेले. त्याच्या पद्धतींमध्ये प्रत्येक किलोग्रॅम खाद्यामागे 28 mg मिथिलीन ब्लू हायड्रेट नमूद आहे; निष्कर्ष विभागात आहारातील प्रमाण 27 mg/kg नोंदवले आहे. दोन्ही आकडे खाद्यातील सांद्रता दर्शवतात, शरीराच्या वजनाच्या प्रत्येक किलोग्रॅममागे किती मिलिग्रॅम हे नव्हे.

एकत्रित जगण्याच्या कालावधीच्या वक्रांमध्ये कोणत्याही लिंगात सांख्यिकीयदृष्ट्या लक्षणीय सुधारणा झाली नाही. मात्र मादींमध्ये 90व्या शतांशकातील आयुर्मान 1,072 वरून 1,138 दिवस झाले, म्हणजे सुमारे 6% वाढ, आणि P = .004 होते. तपासलेल्या संपर्कप्रमाणावर हा प्रभावी वृद्धत्वविरोधी उपाय असल्याचे समर्थन करण्यासाठी एकूण निष्कर्ष पुरेसे असल्याचे संशोधकांनी मानले नाही.

मध्यक आयुर्मान म्हणजे गटातील निम्मे सदस्य मृत झालेले असतात ते वय. 90व्या शतांशकातील आयुर्मान वितरणाच्या अधिक वयाच्या टोकाचे वर्णन करते, जिथे सुमारे 90% सदस्य मृत झालेले असतात. येथे “कमाल आयुर्मान” म्हणजे हे शतांशकावर आधारित मोजमाप, एखाद्या एकट्या विक्रमी आयुष्य जगलेल्या प्राण्याचे वय नव्हे. एखादा उपाय जगण्याच्या कालावधीच्या वितरणातील एका भागावर परिणाम करू शकतो, तरीही त्याच्या मध्यबिंदूमध्ये सुधारणा होईलच असे नाही. केवळ मादी प्राण्यांमधील निष्कर्षातून महिलांना फायदा होतो हेही सिद्ध होत नाही.

निरोगी आयुर्मानाची स्वतंत्र चाचणी आवश्यक आहे

2024 मधील अस्थिसंस्थेच्या वृद्धत्वावरील प्रयोग केवळ जैविक यंत्रणा पुरेशी का नाही हे दाखवतो. मायटोकॉन्ड्रियाच्या बिघडलेल्या कार्याला लक्ष्य करण्यामागे तर्क असला, तरी पिण्याच्या पाण्यातून मिथिलीन ब्लू दिलेल्या वृद्ध मादी उंदरांमध्ये हाडांची घट रोखली गेली नाही. त्याच संशोधनलेखातील एका स्वतंत्र प्रयोगातही आनुवंशिकदृष्ट्या विविध उंदरांना आहारातून मिथिलीन ब्लू दिल्याने अस्थिसंस्थेचे संरक्षण आढळले नाही.

यातून कार्यक्षमतेशी संबंधित प्रत्येक संभाव्य परिणामावर काहीच प्रभाव पडत नाही असे सिद्ध होत नाही. मात्र संवर्धित पेशींमधील सकारात्मक निष्कर्ष वृद्ध होत असलेल्या अवयवाचे संरक्षण करेल असे गृहीत धरता येत नाही, हे यातून दिसते. अस्थिसंस्थेच्या वृद्धत्वावरील पुराव्यांचा आढावा पेशींतील निष्कर्ष प्रत्यक्ष शरीराला लागू करण्याच्या या समस्येचा सविस्तर विचार करतो.

मानवांवरील चाचण्या आणि वैयक्तिक अनुभववर्णने काय सिद्ध करू शकतात

मानवांवरील यादृच्छिक गटवाटप केलेल्या प्रतिमांकन अभ्यासात तोंडावाटे दिल्यानंतरच्या तात्काळ प्रतिसादाचे परीक्षण केले गेले. वारंवार संपर्कामुळे स्वावलंबन टिकते का, वयाशी संबंधित रोग टळतात का किंवा अनेक वर्षांच्या कालावधीत आयुर्मान वाढते का, यांची उत्तरे हा अभ्यास देऊ शकत नाही. एखाद्या औषधाचा मोजता येण्याजोगा अल्पकालीन परिणाम असू शकतो, तरी यांपैकी कोणत्याही परिणामात सुधारणा होईलच असे नाही.

जैविक वयाच्या चाचण्यांनाही हाच तर्क लागू होतो. एखाद्याने मिथिलीन ब्लू वापरण्यास सुरुवात केल्यानंतर गुणांक कमी झाला, तरी त्या निरीक्षणातून फक्त गुणांकातील बदल सिद्ध होतो. जगण्याच्या कालावधीतील फायदा सिद्ध करण्यासाठी त्या उपायाने जगण्याचा कालावधी सुधारतो याचा पुरावा आवश्यक असतो, किंवा त्या उपचारासाठी आणि लोकसमूहासाठी काटेकोरपणे प्रमाणित केलेले पर्यायी परिणाममापन आवश्यक असते. लोकांमधील जोखीम भाकीत करणारा गुणांक बदलल्याने ती जोखीम बदलते, हे आपोआप सिद्ध होत नाही.

एकाच वेळी अनेक उपाय केलेल्या व्यक्तींच्या अनुभववर्णनांत आणखी एक अडचण असते. एखाद्याने आहार, व्यायाम, झोप, अनेक पूरक पदार्थ आणि मिथिलीन ब्लू यांत एकत्र बदल केले, तर त्यानंतरच्या सुधारणेतून मिथिलीन ब्लूचे योगदान वेगळे ओळखता येत नाही. वारंवार चाचण्या आणि निवडक निष्कर्ष सांगणे यांमुळे तयार होणारा समज आणखी विकृत होऊ शकतो. अशा वर्णनांतून संशोधनाचे प्रश्न सुचू शकतात, पण आयुष्यात किती वर्षे वाढली हे मोजता येत नाही.

दीर्घायुष्याबाबत निर्णय घेताना याचा अर्थ काय

उपलब्ध निष्कर्ष पुढील संशोधनाला आधार देतात, दीर्घायुष्यासाठी स्थापित मात्रा किंवा वेळापत्रकाला नाही. प्रतिबंधासाठी अनेक वर्षे वापर करायचा असल्यास फायद्यांसोबतच एकत्रित हानीबाबतही पुरावे आवश्यक असतील. सध्याच्या इंजेक्शनद्वारे दिल्या जाणाऱ्या उत्पादनाच्या लेबलवर गंभीर सेरोटोनर्जिक परस्परक्रिया आणि लाल रक्तपेशींच्या विघटनाच्या जोखमीमुळे G6PD कमतरतेत वापर निषिद्ध असल्याची नोंद आहे. ते वृद्धत्वासाठी दीर्घकालीन तोंडावाटे वापर वैध ठरवत नाही.

वैयक्तिक वापराचा विचार करण्यापूर्वी दुष्परिणाम आणि वापर निषिद्ध असलेल्या स्थिती पाहा आणि नेमके उत्पादन व औषधांची यादी यांबाबत चिकित्सकाशी चर्चा करा. दीर्घायुष्याच्या दाव्याचे मूल्यमापन करताना अभ्यासातील जीव, देण्याचा मार्ग, संपर्काचा कालावधी, तुलना गट आणि प्रत्यक्ष परिणाममापन यांची माहिती मागा. परिणाममापन पेशीय वाढ किंवा एखाद्या चाचणीचा गुणांक असेल, तर दावाही पेशीय वाढ किंवा त्या चाचणीच्या गुणांकापुरताच राहायला हवा.