རྩོམ་ཡིག
མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་ཕྲ་ཕུང་གི་དབུགས་འབྱིན་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་བསྟན་པའི་ཚོད་ལྟ།
ཕའི་བྲིན་བཏོན་པའི་མིའི་ཁྲག་37 °C ལ་ཆུ་ཚོད་གསུམ་རིང་དྲོད་བཏང་ན། དེའི་ནང་གི་འཚོ་རླུང་གི་བརྒྱ་ཆ་གཉིས་ཙམ་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད། དྲོད་སྐྱོང་མ་བྱས་གོང་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ཉུང་ཙམ་བསྣན་ན། ཁྲག་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བརྒྱ་ཆ་རེ་ལྔ་ཙམ་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད། ཕྲ་ཕུང་ལ་འགྱུར་བ་གང་ཡང་བྱུང་མེད། བཞུ་ཁུ་ཁོ་ན་འགྱུར་ཡོད།
གྲངས་ཀ་དེ་ནི་ཇོནས་ཧོབ་ཀིནས་ཀྱི་ཇོར་ཇི་ཧ་རོབ་དང་E. S. གུས་མན་བ་རོན་གྱིས་1928 ལོར་སྤེལ་བའི་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་ནས་བྱུང་བ་དང་། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་ཕྲ་ཕུང་གི་དབུགས་འབྱིན་ལེགས་སུ་གཏོང་ཞེས་ཡང་ཡང་བཤད་པའི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱང་དེ་ཡིན། བཤད་ཚུལ་དེ་ནོར་བ་མིན་ཡང་། དེའི་དོན་ནི་ཐོས་སྐབས་སྣང་བ་ལས་ཀྱང་དོག་གི་ཡོད།
རེའུ་མིག་ནང་གི་གྲངས་ཀས་དངོས་སུ་ཅི་ཞིག་ཚད་འཇལ་བྱེད།
ཚད་འཇལ་བྱས་པའི་མཐའ་འབྲས་ནི་འཚོ་རླུང་བསྡུ་ལེན་ཡིན་ཞིང་། རླངས་གཟུགས་དབྱེ་ཞིབ་ཀྱིས་གཏན་འཁེལ་བྱས། ཧ་རོབ་དང་བ་རོན་གྱིས་གསར་དུ་བླངས་པའི་ཁྲག་10 °C ལ་སྲིང་བལ་བརྒྱུད་དུ་བཙགས་ནས་ཁྲག་ཕྲ་དཀར་པོ་བཏོན། དཔེ་དངོས་དེ་འཚོ་རླུང་གིས་ཚིམ་པར་བྱས། ཆ་གཉིས་སུ་བགོས། ཆ་ཤས་གཅིག་ལ་ཚོས་རྫས་བསྣན། དྲོད་སྐྱོང་བྱས་རྗེས་གཉིས་ཀ་དབྱེ་ཞིབ་བྱས། མི་ལི་མི་ཊར་གྲུ་གསུམ་རེར་ཁྲག་ཕྲ་དཀར་པོའི་གྲངས་ཀ་སྟོང་ཙམ་ལས་བརྒལ་བ་ཧ་ཅང་ཉུང་། འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ནི་དཔེ་དངོས་ཀྱི་ཐོག་མའི་འཚོ་རླུང་འདུས་ཚད་ལས་ཡལ་བའི་ཆ་ཤས་སུ་སྙན་ཞུ་བྱས།
ཁོང་ཚོས་ཁར་བོན་ཌའི་ཨོག་སའིཌ་ཀྱང་ཚད་འཇལ་བྱས་ཀྱང་། དེའི་ཐབས་ལམ་ལ་དཀའ་ངལ་བྱུང་། ཕའི་བྲིན་བཏོན་པའི་ཁྲག་གིས་དྲོད་སྐྱོང་གི་ཆུ་ཚོད་དང་པོའི་ནང་100 mL རེར་ཁར་བོན་ཌའི་ཨོག་སའིཌ་མི་ལི་མོལ་གཉིས་བར་གློད་ཀྱི་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ནི་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་བཞིན་པའི་རྫས་འགྱུར་དང་འབྲེལ་བ་མེད་པས། ཁྲག་ཧྲིལ་པོ་ནས་ཐོབ་པའི་དབུགས་འབྱིན་གྱི་བསྡུར་ཚད་སྤྱོད་མི་ཐུབ། ལོཀ་གི་བཞུ་ཁུའི་ནང་བཞག་པའི་བཀྲུས་པའི་ཕྲ་ཕུང་ཁོ་ན་ལས་དོན་འགྲེལ་བྱེད་ཐུབ་པའི་གྲངས་ཐོབ། ཚོས་རྫས་ཡོད་མེད་གཉིས་ཀར་གྲངས་དེ་དག་0.73 དང་0.80 བར་དུ་འདུས་ཡོད།
ཞིབ་ཆ་དེ་ནི་གལ་ཆུང་ཞིག་མིན། དཔྱད་རྩོམ་དེ་དག་གི་ནང་“དབུགས་འབྱིན་”ཞེས་པ་ནི་ཁ་བཀག་པའི་སྣོད་ཅིག་ནང་གི་རླངས་གཟུགས་བརྗེ་རེས་ལ་གོ་དགོས། འཚོ་རླུང་སྤྱོད་པ་དང་ཕན་ཐོགས་ལྡན་པའི་ནུས་ཚད་ཐོན་པའི་བར་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ཀྱིས་ATP སྐོར་ཅི་ཞིག་བཤད་ཐུབ་པ་དང་ཅི་ཞིག་བཤད་མི་ཐུབ་པའི་ནང་ལོགས་སུ་དཔྱད་ཡོད།
ཕྲ་ཕུང་གི་དབུགས་འབྱིན་ཆེས་ཉུང་སར་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་ཆེས་མང་དུ་བསྣན།
ནུ་གསོའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་སྨིན་པའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོ་ལ་ཚད་འཇལ་ཐུབ་པའི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ཧ་ལམ་མེད། ཕྲ་ཕུང་ལྟེ་རྡུལ་ཡོད་པའི་བྱའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོ་ལ་དེ་ཡོད། ཧ་རོབ་དང་བ་རོན་གྱིས་གཉིས་ཀ་ལ་ཚོད་ལྟ་བྱས་ཤིང་། ཁྱད་པར་དེ་ནི་ཁོང་ཚོའི་རྩོད་གཞིའི་གཙོ་རྟེན་ཡིན།
ནུ་གསོའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་དཔེ་དངོས་ནང་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་ལྡབ་ཉི་ཤུ་ནས་ལྔ་བཅུ་བར་འཕར་དུ་བཅུག ཕྲ་ཕུང་གིས་སྔར་ནས་དབུགས་འབྱིན་བྱེད་པའི་ངང་པའི་ཁྲག་ནང་། དེས་མྱུར་ཚད་ལྡབ་གཉིས་ལས་མང་དུ་གཏན་ནས་བཏང་མེད། ཐོག་མའི་དབུགས་འབྱིན་ཇི་ཙམ་མཐོ་ན། ཚོས་རྫས་ཀྱིས་སྣོན་ཐུབ་པ་དེ་ཙམ་ཉུང་།
རིམ་པའི་ཁྱད་པར་དེ་རིགས་གཅིག་གི་ནང་དུའང་མཐོང་ཐུབ། ཁྲག་ཕྲ་མ་སྨིན་པ་འདུས་པའི་པོ་ལི་སའི་ཐི་མི་ཡ་ཝེ་ར་ནད་ཡོད་པའི་མི་ཞིག་གི་དཔེ་དངོས་ཀྱིས། ཚོས་རྫས་མེད་སྐབས་འཚོ་རླུང་གི་བརྒྱ་ཆ་11.3 སྤྱད། དེ་དང་བསྡུར་ན་བདེ་ཐང་ལྡན་པའི་ཁྲག་སྦྱིན་མཁན་གྱི་བཀྲུས་པའི་ཕྲ་ཕུང་གིས་བརྒྱ་ཆ་2.8 སྤྱད། ཚོས་རྫས་ཀྱིས་དེ་བརྒྱ་ཆ་63.4 བར་ལས་མཐོ་རུ་བཏང་མེད། དེ་ནི་ལྡབ་དྲུག་གི་མྱུར་དུ་གཏོང་བ་ཡིན་པ་དང་། རྒྱུན་ལྡན་གྱི་ཕྲ་ཕུང་ནི་ལྡབ་སུམ་ཅུ་ཙམ་མྱུར་དུ་སོང་། ཚོས་རྫས་ཀྱིས་སྨིན་པའི་ཕྲ་ཕུང་གི་བྱེད་སྟངས་མ་སྨིན་པའི་ཕྲ་ཕུང་དང་འདྲ་བར་བཏང་ཞིང་། རྩོམ་པ་པོ་ཚོས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བཤད་ཡོད།
སའི་ཡ་ནའིཌ་ཀྱིས་དེ་བཀག་དགོས་པ་ཡིན།
སའི་ཡ་ནའིཌ་ཀྱིས་ཕྲ་ཕུང་གི་འཚོ་རླུང་འགྱུར་འགོག་པ་ཤེས་ཟིན་ཡོད། དེ་ལྟ་ནའང་ཧ་རོབ་དང་བ་རོན་གྱིས་ཚོས་རྫས་དང་མཉམ་དུ་དེ་བསྣན།
བ་གླང་གི་ཁྲག་གི་འབྲས་བུ་ནི་དཔེ་མཚོན་ཞིག་ཡིན། གང་ཡང་མ་བསྣན་པར་ཆུ་ཚོད་གསུམ་གྱི་ནང་འཚོ་རླུང་འདུས་ཚད་དེ་བོངས་ཚད་ཀྱི་བརྒྱ་ཆ་22.61 ནས་22.03 ལ་ཆག མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་བསྣན་ན་12.84 ལ་ཆག མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་མོ་ལར་གྱི་ལྔ་སྟོང་ཆ་གཅིག་གི་པོ་ཊ་སི་ཡམ་སའི་ཡ་ནའིཌ་བསྣན་ན་12.74 ལ་ཆག ཚོས་རྫས་ཀྱི་ནུས་པ་ལ་ཧ་ལམ་འགྱུར་བ་མ་བྱུང་།
དཔེ་རིས།: མིའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོའི་དབུགས་འབྱིན་ཕྲ་མོའི་རྒྱུན་མཐུད་ཟིན་ཐོ། མདའ་རྟགས་ཀྱིས་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་བསྣན་པའི་མཚམས་བསྟན་ཡོད། དེའི་སྔོན་ལ་ཐིག་རིས་ཧ་ལམ་སྙོམས་པོ་ཡིན་ཞིང་། རྗེས་སུ་རྒྱུན་མཐུད་དུ་མཐོ་རུ་འགྲོ། ཧ་རོབ་དང་བ་རོན་གྱི་ཚོད་ལྟའི་གསོ་རིག་དུས་དེབ་ 48:207–223 (1928) ནས་བསྐྱར་བཀོད་བྱས། PMID 19869478།
ཁོང་ཚོའི་མཇུག་སྡོམ་ནི་ཚོས་རྫས་དེ་འཚོ་རླུང་སྐྱེལ་མཁན་ཞིག་ལྟར་བྱེད་ཅིང་། “ནུ་གསོའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་སྨིན་པའི་ལྟེ་རྡུལ་མེད་པའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོ་ནས་ཡལ་ཟིན་པའི་དངོས་རྫས་ཤིག་མཁོ་སྤྲོད་བྱེད་”པ་ཡིན། ལོ་གཉིས་རྗེས་རོཀ་ཀེ་ཕེ་ལར་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གི་མི་ཁཱ་ལིས་དང་ས་ལོ་མོན་གྱིས་ལྟ་བ་མི་མཐུན་པ་དེ་རྒྱུན་གནས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞིག་ཏུ་བཀོད། ཚོས་རྫས་ཀྱི་ནུས་པ་ནི་“ཚོས་རྫས་ཀྱི་སྟེས་དབང་གི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་”ཡིན་པའམ། ཡང་ན་ཚོས་རྫས་དེ་“སྲོག་ལྡན་ནང་གི་མ་ཤེས་པའི་དངོས་རྫས་ཤིག་གི་དཔེ་དབྱིབས་”ཡིན། འདེམས་ལམ་གཉིས་ཀྱི་གནད་དོན་དེ་ད་དུང་ཐག་ཆོད་མེད། འགྱུར་བ་བྱུང་བ་ནི་ད་ཆ་ཕྲ་ཕུང་དེ་དག་སྔར་ལས་ཞིབ་ཚགས་པོར་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་ཐུབ་པ་དེ་ཡིན།
མཆིན་པའི་བཅུད་ལེན་རྫས་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ལྟར་བྱས།
མི་ཁཱ་ལིས་དང་ས་ལོ་མོན་གྱིས་ཆུ་གྲང་མོས་དབང་པོ་ནས་བླངས་པའི་བཅུད་ལེན་རྫས་ཀྱིས་ཀྱང་སྐུལ་འདེད་གཅིག་པ་བྱེད་པ་བསྟན། བྱི་བའི་མཆིན་པའི་ནུས་པ་ཆེས་ཆེ་ཞིང་། དེའི་རྗེས་སུ་མཁལ་མ། མཚེར་པ། རླིག་རིལ་བཅས་ཡིན། ཀླད་པ། ཤ་གནད། ཁྲག་གི་སེ་རམ་བཅས་ལ་ནུས་པ་ཉུང་ངུ་ལས་མེད་པའམ་གཏན་ནས་མེད།
དེ་ནས་ཁོང་ཚོས་ཁར་བོན་མོ་ནོ་ཨོག་སའིཌ་ཡོད་སྐབས་བཅུད་ལེན་རྫས་ཀྱི་ནུས་པ་ཚོད་ལྟ་བྱས། བཅུད་ལེན་རྫས་སམ་ཚོས་རྫས་གང་རུང་གིས་བསྐུལ་བའི་དབུགས་འབྱིན་ནི། ཁར་བོན་མོ་ནོ་ཨོག་སའིཌ་བརྒྱ་ཆ་98 དང་འཚོ་རླུང་བརྒྱ་ཆ་2 འདྲེས་པའི་ནང་འགྱུར་བ་མ་བྱུང་། རླངས་གཟུགས་འདྲེས་མ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཕབ་རྩི་དང་ལྟེ་རྡུལ་ཡོད་པའི་བྱའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོའི་དབུགས་འབྱིན་བརྒྱ་ཆ་60 ནས་80 ཙམ་བཀག དེ་ནི་ཁར་བོན་མོ་ནོ་ཨོག་སའིཌ་ལ་ཚོར་སྐྱེན་པའི་དབུགས་འབྱིན་སྐུལ་རྩི་སྐོར་ཝར་བརག་གི་འགྲེལ་བཤདདང་མཐུན་པ་ཡིན། དེས་ན་ངོ་བོ་མ་ཤེས་པའི་ཕུང་གྲུབ་ཀྱི་དངོས་རྫས་དེ་ནི་ཝར་བརག་གི་སྐུལ་རྩི་མིན།
དེའི་ངོ་བོ་ཡིན་སྲིད་པར་བསམས་པའི་དངོས་རྫས་འགའ་ཞིག་རིམ་གྱིས་ཕྱིར་བཏོན། རི་ཌག་ཤན་བྱས་པའི་གླུ་ཊ་ཐའི་ཨོན་དང་སིས་ཊིན་གྱིས་རང་ཉིད་འཚོ་རླུང་འགྱུར་བྱེད་པར་མཁོ་བའི་འཚོ་རླུང་ཙམ་ལས་མ་སྤྱད། ཧར་ཌན་དང་ཡང་གི་མཉམ་སྐུལ་རྩི་ནི། ཤ་གནད་ནང་དེ་ཆེས་མང་ཡང་ནུས་པ་ཧ་ལམ་ཆེས་ཉུང་བས། ཡིན་སྲིད་པའི་གྲས་ནས་ཕྱིར་བཏོན། ལོ་འགའ་སྔོན་ལ་མིང་བཏགས་པའི་ཀེ་ལིན་གྱི་སའི་ཊོ་ཁོརོམ་ལའང་འགལ་བ་དེ་ཉིད་འཕྲད། ཁོང་ཚོ་རང་གིས་ནུས་ལྡན་དངོས་རྫས་དེ་ཕྲ་ཕུང་གི་ལྟེ་རྡུལ་ནས་བྱུང་བ་ཡིན་སྲིད་ཅེས་བཤད་ཀྱང་། དེ་ནི་བསམ་ཚུལ་ཙམ་ཡིན་ཞེས་བརྗོད།
ནུས་པ་དེ་ལ་ཆ་རྐྱེན་ཡོད།
ཕྲ་ཕུང་ཆ་ཚང་བར་གནས་དགོས། རླངས་བསྒྱུར་ཆུའམ་ཡང་ཡང་འཁྱག་ཏུ་བཅུག་པས་ཁྲག་ཕྲ་ཞིག་པ་བྱུང་ན། ཚོས་རྫས་དང་བཅུད་ལེན་རྫས་གཉིས་ཀར་ཡ་ལན་གཏན་ནས་མེད་པར་གྱུར། ཁྲག་ཕྲ་ཆ་ཤས་ཙམ་ཞིག་ན་ཡ་ལན་ཡང་དེའི་བསྡུར་ཚད་ལྟར་ཉུང་དུ་སོང་།
མངར་རྫས་ཀྱང་དགོས། གླུ་ཀོས། ཕྲུག་ཊོས། སུ་ཁོརོས་བཅས་ཀྱིས་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་དབུགས་འབྱིན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས་ཀྱང་། མན་ནི་ཊོལ་གྱིས་དེ་ལྟར་མ་བྱས། མངར་རྫས་མེད་ན་དབུགས་འབྱིན་གཏན་ནས་མ་བྱུང་། བྱ་རིམ་དེའི་ནང་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་ཕྲ་ཕུང་ལ་གནོད་སྐྱོན་བཟོ་བ་ལྟར་སྣང་བས། ཆུ་ཚོད་གཅིག་གམ་གཉིས་རྗེས་གླུ་ཀོས་བསྣན་ཡང་དབུགས་འབྱིན་སླར་གསོ་མ་ཐུབ། རྩོམ་པ་པོ་ཚོས་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་ཕྲ་ཕུང་ལ་མཁོ་བའི་གྲུབ་ཆའི་ཆ་ཤས་ཤིག་འཚོ་རླུང་འགྱུར་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པ་ཡིན་སྲིད་ཅེས་བཤད།
མུན་པའི་ནང་དུའང་ནུས་པ་གསལ་པོ་ཡོད་ཀྱང་། འོད་ཕོག་པས་ཚོས་རྫས་ཀྱི་ནུས་པ་ཚད་མཐོ་པོར་འཕར་དུ་བཅུག རི་ཌག་ཤན་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཚོས་རྫས་གཞན་གྱི་བྱེད་སྟངས་མི་འདྲ། ཊོ་ལུ་ཡི་ལིན་སྔོན་པོའི་ནུས་པ་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་དང་མཚུངས་པའམ་དེ་ལས་ཆེ། ཨིན་ཌི་གོ་ཌའི་སལ་ཕོ་ནེཊ་ཀྱིས་ཧ་ལམ་ནུས་པ་གང་ཡང་མ་བཏོན། ཚོས་རྫས་ཀྱི་འཚོ་རླུང་འགྱུར་–རི་ཌག་ཤན་གྱི་གློག་ནུས་དང་དེའི་ནུས་པའི་ཆེ་ཆུང་བར་འབྲེལ་བ་གསལ་པོ་མ་རྙེད། རྩོམ་པ་པོ་ཚོས་དེ་ཕྲ་ཕུང་སྐྱི་མོའི་བརྒྱུད་ཐུབ་ཚད་དང་དུག་ནུས་ལ་རག་ལས་པར་བཤད།
ནུས་པ་དེ་དབུགས་འབྱིན་ལ་མིན་པར་སྙལ་འགྱུར་ལ་འབྲེལ་ཡོད།
བ་རོན་གྱི་1930 ལོའི་ཞིབ་འཇུག་ནི་ཕྲ་ཕུང་གི་འཕྱང་ཁུ་ནས། བྱི་བའི་རྒྱུན་ལྡན་དབང་པོ་དང་སྤོ་འཛུགས་བྱས་པའི་སྐྲན་གྱི་ཕུང་གྲུབ་སྲབ་གཤག་ལ་སྤོས།
འཚོ་རླུང་ཡོད་སྐབས་ཀྱི་གླུ་ཀོས་གཏོར་བཤིག་མེད་པའི་ཕུང་གྲུབ་ནང་། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་ནུས་པ་གང་ཡང་མ་བཏོན་པའམ་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ཅུང་ཟད་གནོན་པར་བྱས། མཁལ་མར་བརྒྱ་ཆ་14 ཙམ། གཤེར་རྨེན་ལ་བརྒྱ་ཆ་14 ཙམ། མཆིན་པར་བརྒྱ་ཆ་5 ཙམ་ཉུང་དུ་བཏང་། འཚོ་རླུང་ཡོད་སྐབས་སྙལ་འགྱུར་བྱེད་པའི་ཕུང་གྲུབ་ནང་། དེས་སྤྱོད་ཚད་མཐོ་རུ་བཏང་། མཚེར་པར་བརྒྱ་ཆ་8 ཙམ་དང་། ཀླད་པར་བརྒྱ་ཆ་13 ཙམ་འཕར། སྐྲན་གྱི་འཕར་ཚད་ནི་མིའི་ནུ་མའི་ཀར་སི་ནོ་མ་སྐྲན་ལ་བརྒྱ་ཆ་27 ཙམ་ནས། རའུས་ཀྱི་བྱ་དེའི་སར་ཀོ་མ་སྐྲན་ལ་བརྒྱ་ཆ་80 ལས་མང་བའི་བར་ཡིན། དེ་ནི་ཕུང་གྲུབ་རེ་རེའི་འཚོ་རླུང་ཡོད་སྐབས་ཀྱི་གླུ་ཀོས་གཏོར་བཤིག་དང་བསྡུར་ཚད་ཧ་ལམ་མཐུན།
དཔེ་རིས།: ཚེག་རེ་རེ་ནི་ཕུང་གྲུབ་ཀྱི་རིགས་གཅིག་ཡིན། འཕྲེད་མདའ་ནི་འཚོ་རླུང་ཡོད་སྐབས་ཀྱི་གླུ་ཀོས་གཏོར་བཤིག་ཡིན་ཞིང་། དྲང་འཕྱང་མདའ་ནི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་བསྣན་རྗེས་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ཀྱི་འགྱུར་བ་ཡིན། གཞི་གྲངས་ནི་བ་རོན་གྱི་ཚོད་ལྟའི་གསོ་རིག་དུས་དེབ་ 52:447–456 (1930)། རེའུ་མིག་6། PMID 19869777 ནས་བླངས།
དེ་ནས་སའི་ཡ་ནའིཌ་ཀྱི་ཚོད་ལྟས་ལྡོག་པའི་འབྲས་བུ་བསྟན། སྔར་ཡ་ལན་མེད་པའི་ཕུང་གྲུབ་དེ་དག་གི་དབུགས་འབྱིན་སའི་ཡ་ནའིཌ་ཀྱིས་བཀག་ནས་སྙལ་འགྱུར་མངོན་དུ་ཐོན་སྐབས། ཚོས་རྫས་ཀྱིས་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་སླར་ཡང་མཐོ་རུ་བཏང་། མཁལ་མར་བརྒྱ་ཆ་59 ཙམ། མཆིན་པར་བརྒྱ་ཆ་19 ཙམ། མཚེར་པར་བརྒྱ་ཆ་286 ཙམ། རླིག་རིལ་ལ་བརྒྱ་ཆ་200 ཙམ་འཕར།
བ་རོན་གྱིས་ཚོས་རྫས་དེ་ཕྲ་ཕུང་ངམ་ཕུང་གྲུབ་ཀྱི་སྙལ་འགྱུར་ནུས་པ་ཚོད་ལྟ་བྱེད་པར་སྤྱོད་ཐུབ་ཅེས་བསམ་ཚུལ་བཏོན། མཇུག་ཏུ་ཚོས་རྫས་འདུས་པའི་གསོ་རྫས་ནང་སྐྲན་མི་རབས་མང་པོར་གསོས་ན། ཉིན་ཞིག་སྐྲན་གྱི་བརྗེ་ཚབ་བྱ་རིམ་རྒྱུན་ལྡན་ཕུང་གྲུབ་དང་འདྲ་བར་གཏན་དུ་འགྱུར་སྲིད་ཅེས་ཚོད་དཔག་བྱས། དེ་ནི་1930 ལོར་བྲིས་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དྲི་བ་ཞིག་ཡིན། བཅོས་ཐབས་ཀྱི་ཁས་ལེན་ཞིག་མིན།
ཚོད་ལྟ་དེ་དག་གིས་ཅི་ཞིག་ཚད་འཇལ་བྱས་ཡོད་མི་སྲིད།
1928 དང་1930 ལོར་“དབུགས་འབྱིན་”ཞེས་པ་ནི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་པར་གོ་དགོས། ཨ་ཌེ་ནོ་སིན་ཊར་འི་ཕོས་ཕེཊ་སྐོར་ཐོག་མར་1929 ལོར་སྙན་ཞུ་བྱས། ལོགས་སུ་བཏོན་པའི་མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡས་གློག་རྡུལ་སྐྱེལ་སྐབས་ཕོས་ཕེཊ་ཨེས་ཊར་དུ་སྦྱོར་བ་ནི་1949 ལོར་གཞི་ནས་བསྟན། སྔ་དུས་ཀྱི་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོའི་དཔྱད་རྩོམ་གང་གིས་ཀྱང་ནུས་ཚད་ཐོན་སྐྱེད་ཚད་འཇལ་བྱས་ཡོད་མི་སྲིད་ལ། གང་གིས་ཀྱང་བྱས་ཡོད་ཅེས་ཁས་ལེན་བྱས་མེད།
གནད་དོན་གཉིས་པ་ནི་ཕྲ་ཕུང་དེ་དག་ཡིན། ནུ་གསོའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་སྨིན་པའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོའི་ནང་མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡ་མེད། རེ་ཊི་ཀུ་ལོ་སའིཊ་ཀྱི་དུས་རིམ་ལ། དེ་དག་གིས་འདེམས་བཅད་ཀྱི་རང་ཟ་བྱ་རིམ་བརྒྱུད་མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡ་དང་རའི་བོ་སོམ་གཙང་སེལ་བྱེད། དེ་འདྲ་ཡིན་པས་སྨིན་པའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོ་ནི་གླུ་ཀོས་གཏོར་བཤིག་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་ཞིང་། དེའི་པེན་ཊོས་ཕོས་ཕེཊ་ལམ་རྒྱུད་ལ་བརྟེན་པ་ནི་གཙོ་བོ་ATP ཆེད་མིན་པར་NADPH ཆེད་ཡིན། 1928 ལོའི་ཚོད་ལྟ་ནང་ཉམས་གསོ་བྱེད་རྒྱུའི་གློག་རྡུལ་སྐྱེལ་འདྲེན་ཕྲེང་བ་གཏན་ནས་མེད། འཚོ་རླུང་སྤྱོད་མཁན་གང་ཡིན་ཡང་། དེས་ལས་གཞན་ཞིག་བྱེད་བཞིན་ཡོད།
ལས་གཞན་དེ་ཅི་ཞིག་ཡིན་པ་ད་ཆ་ཅུང་ལེགས་པོར་འགྲེལ་བཤད་ཐུབ། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་ཕྲ་ཕུང་གི་རི་ཌག་ཤན་ནུས་པ་ལྡན་པའི་རྫས་ལས་གློག་རྡུལ་ལེན་ཏེ་ལུ་ཀོ་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོར་འགྱུར། དེ་འཚོ་རླུང་འདུས་རྡུལ་གྱིས་སླར་ཡང་འཚོ་རླུང་འགྱུར་བྱེད་དེ་འཁོར་རིམ་ཆ་ཚང་དུ་བྱེད། མིའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོའི་ནང་NADPH ལ་བརྟེན་པའི་ཕླ་ཝིན་རི་ཌག་ཊེས་དང་དེ་དང་འབྲེལ་བའི་ཌའི་སལ་ཕའིཌ་རི་ཌག་ཊེས་ཀྱིས་རི་ཌག་ཤན་གྱི་རིམ་པ་དེ་སྒྲུབ། རྟགས་བཀོད་པའི་གླུ་ཀོས་བེད་སྤྱད་པའི་1976 ལོའི་ཞིབ་འཇུག་ཅིག་གིས། ཚོས་རྫས་ཀྱིས་ཧེག་སོས་མོ་ནོ་ཕོས་ཕེཊ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལམ་སྐུལ་བ་དང་། གར་ཚད་དམའ་བའི་ནུས་པ་ཨོག་སི་ཧི་མོ་གློ་བིན་ལ་རག་ལས་པ། གར་ཚད་མཐོ་བ་0.1 mM ལ་ཧའི་ཌྲོ་ཇེན་པེ་རོག་སའིཌ་ཐོན་པ་བཅས་རྙེད། རི་ཌག་ཤན་བྱས་པའི་ཚོས་རྫས་དང་འཚོ་རླུང་འཕྲད་ན་པེ་རོག་སའིཌ་ཐོན་པ་ལས། ཕོས་ཕེཊ་ཀྱི་འབྲེལ་མཐུད་མི་ཐོན།
མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡའི་ནང་གི་གནས་ཚུལ་ནི་ཁྱབ་ཆེའི་བསྡུས་བཤད་དག་གིས་ཁས་ལེན་བྱེད་པ་ལས་ཀྱང་རྩོད་པ་ཆེ། ཞིབ་འཇུག་གི་ཕྱོགས་གཅིག་གིས་ཚོས་རྫས་ཀྱིས་མཉམ་འདུས་I ཡི་ཁུལ་ནས་གློག་རྡུལ་བླངས་ཏེ་སའི་ཊོ་ཁོརོམ་c ལ་སྤྲོད་པར་འདོད། གཞན་ཞིག་གིས་བྱི་བ་ཆུང་བའི་ཀླད་པའི་མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡའི་ནང་། ཨན་ཊི་མའི་སིན་གྱིས་བཀག་རྗེས་དེས་དབུགས་འབྱིན་སླར་གསོ་མི་ཐུབ་པ་རྙེད་ཅིང་། གློག་རྡུལ་ལེན་ས་ནི་དེའི་ཚབ་ཏུ་མཉམ་འདུས་III ཡི་ཡུ་བི་ཁུའི་ནོལ་འབྲེལ་མཐུད་གནས་སུ་བཞག ཞིབ་འཇུག་གསུམ་པ་ཞིག་གིས་གར་ཚད་དམའ་བས་ངལ་གསོའི་སྐབས་ཀྱི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་མཐོ་རུ་གཏོང་ཡང་། ADP ཡིས་བསྐུལ་བའི་དབུགས་འབྱིན་ལ་འགྱུར་བ་མེད་པ་རྙེད། གནད་དོན་འདིའི་བཤད་ཚུལ་ཆེས་ཐད་ཀར་བ་ནི། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་བསྐུལ་བའི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་པ་དེ་འཚོ་རླུང་འགྱུར་གྱི་ཕོས་ཕོ་རིལ་སྦྱོར་བ་ལ་གཏན་ནས་རག་མི་ལས་པ་དེ་ཡིན། དབུགས་འབྱིན་ཕྲེང་བ་བཀག་སྐབས་དང་། ཕྲེང་བ་དེ་མེད་པའི་གྲ་སྒྲིག་དཔེ་དངོས་ནང་དུའང་དེ་མུ་མཐུད་ཡོད།
ཚད་གཉིས་པོའི་བར་གྱི་ཁྱད་པར་ཐད་ཀར་ཚད་འཇལ་བྱས་པའང་ཡོད། ལོགས་སུ་བཏོན་པའི་བྱི་བའི་མཆིན་པའི་མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡའི་ནང་། ཚོས་རྫས་ཀྱི་གར་ཚད་མཐོ་རུ་བཏང་བས་དབུགས་འབྱིན་ཚོད་འཛིན་གྱི་བསྡུར་ཚད་དམའ་རུ་སོང་ཞིང་སྐྲངས་པ་བྱུང་། རྩོམ་པ་པོ་ཚོས་དེ་འཚོ་རླུང་འགྱུར་གྱི་ཕོས་ཕོ་རིལ་སྦྱོར་བའི་མཉམ་སྦྱོར་བྲལ་བཞེས་འགྲེལ་བཤད་བྱས། གཤེར་ཁུ་རྒྱུན་འདྲེན་བྱས་པའི་བྱི་བའི་མཆིན་པའི་ནང་། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་མཐོ་རུ་བཏང་ཡང་ATP དང་ADP ཡི་བསྡུར་ཚད་དམའ་རུ་སོང་།
ནད་ཐོག་གི་ཟིན་ཐོས་ཀྱང་དོན་དེ་ཉིད་བསྟན། མེཊ་ཧི་མོ་གློ་བིན་མང་བའི་ནད་ནི་NADPH ལ་བརྟེན་པའི་རི་ཌག་ཤན་ལམ་རྒྱུད་བརྒྱུད། ལྗིད་ཚད་ཀི་ལོ་གྲམ་རེར་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་མི་ལི་གྲམ་གཅིག་ནས་གཉིས་ཙམ་སྡོད་རྩའི་ནང་བཅུག་ནསབཅོས་ཀྱི་ཡོད། འོན་ཀྱང་སྤྱོད་ཚད་ཆེ་བས་བཅོས་བཞིན་པའི་ནད་དེ་ཉིད་བསྐྱེད། ཕྱོགས་བསྡུས་ཞིབ་འཇུག་དེ་ཉིད་ནང་། དུག་སེལ་ནུས་པ་ནི་ཆ་ཚང་བར་གནས་པའི་ཁྲག་ཕྲ་དམར་པོའི་ནང་ཆེས་ཆེ་ཞིང་། ཁྲག་ཕྲ་ཞིག་པ་ཡོད་ན་ཉུང་དུ་འགྲོ་བ་བཀོད་ཡོད། དེ་ནི་1930 ལོའི་ཁྲག་ཕྲ་ཞིག་པའི་རྙེད་དོན་དེ་ལོ་དོན་གསུམ་རྗེས་སྨན་ཁང་གི་གནས་སྟངས་ནང་སླར་མངོན་པ་ཡིན། ཕན་ཐོགས་དང་གནོད་པའི་ནུས་པ་གཉིས་སྤྱོད་ཚད་ཀྱི་མཚམས་ཤིག་གི་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་གནས་པའི་སྦྱོར་རྫས་ཤིག་གི་སྤྱོད་ཚད་ནི། འཚོ་རླུང་སྤྱོད་ཚད་ཀྱི་ཚད་འཇལ་ལས་ཚོད་དཔག་བྱེད་འོས་པ་ཞིག་མིན།
ཐོན་ཁག་སྐོར་གྲོས་བསྡུར་ནང་འཇུག་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན།
ཧ་རོབ་དང་བ་རོན་གྱིས་བསྐྱར་དུ་ཀློག་འོས་པའི་གནད་ཅིག་མཐོང་། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འོད་རྒྱུད་ལྟ་ཆས་ནང་མེཊ་ཧི་མོ་གློ་བིན་གྱི་ཁྱད་རྟགས་ལྡན་པའི་ཐིག་སྐེད་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་ཐིག་སྐེད་ཅིག་བསྐྱེད། དེས་“ལྟ་ཞིབ་རགས་ཙམ་བྱེད་སྐབས་འཁྲུལ་བ་སླ་པོར་བསྐྱེད་སྲིད།” ཚོས་རྫས་ཀྱིས་འཚོལ་བཞིན་པའི་དངོས་རྫས་དེའི་རྣམ་པ་བརྫུ་ཐུབ།
གནད་དོན་དེ་ལ་རྫས་རིག་གི་རྣམ་པའང་ཡོད། གྲུབ་ཆ་ཉུང་ངུ་ཞིག་ཏུ་འདུས་པའི་འབྲེལ་ཡོད་ཕེ་ནོ་ཐའི་ཨ་ཛིན་ལ། རང་གི་འཚོ་རླུང་འགྱུར་–རི་ཌག་ཤན་བྱེད་སྟངས། བརྒྱུད་ཐུབ་ཚད། དུག་ནུས་བཅས་ཡོད། ཟིན་ཐོར་བཀོད་པའི་དཔེ་གཅིག་གིས་དེའི་གལ་གནད་དངོས་སུ་བསྟན། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོར་ཨའི་ཨོ་ཌིན་སྦྱོར་བའི་ཞིབ་འཇུག་ཅིག་ནང་། Azure B བརྒྱ་ཆ་7 ནས་8 ཙམ་འདུས་པའི་དཔེ་དངོས་ཀྱིས་གཙོ་བོ་ཨའི་ཨོ་ཌིན་སྦྱར་བའི་Azure B ཐོན་དུ་བཅུག དེས་ན་རྫས་འགྱུར་དེ་གཙོ་བོ་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་མིན་པར་ལྷད་རྫས་ཀྱིས་བསྐྱེད་ཡོད།
ཚོད་ལྟ་ཁང་། ཚོས་བྱུག་ལས་སྟེགས། ཡང་ན་ཉ་གསོ་སྣོད་ནང་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་ཚོད་རྫས་སུ་སྤྱོད་མཁན་སུ་ཡིན་ཡང་། ཐོན་ཁག་གི་ཁྱད་ཆོས་དབྱེ་ཞིབ་མ་བྱས་ན། གྲུབ་ཆ་ངེས་མེད་ཅིག་དང་ལས་ཀ་བྱེད་བཞིན་ཡོད། འབྲེལ་ཡོད་དངོས་རྫས། ངོ་བོ། གཞི་རྫས་ཀྱི་ལྷད་རྫས། ལྷག་ལུས་བཞུ་རྫས། བསྲེགས་རྗེས་ཀྱི་ལྷག་རོ་བཅས་ནི་ཚོད་ལྟ་རང་གི་ཆ་ཤས་ཡིན་པ་ལས། དེའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་ཡིག་ཆའི་ལས་ཀ་ཙམ་མིན། Blupreme གིས་སྨན་རྫས་ཐོན་སྐྱེད་བྱེད་མཁན་ཞིག་ནས་མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོ་མཁོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཅིང་། དབྱེ་ཞིབ་ལག་ཁྱེར་ཆ་ཚང་སྤེལ་གྱི་ཡོད། ལྕགས་རིགས་ལྗིད་པོ་ཁོ་ན་མིན་པར་USP ཡི་ཚད་གཞི་ཆ་ཚང་ཚོད་བཤེར་བྱེད། དབྱེ་ཞིབ་ལག་ཁྱེར་ཀློག་སྟངས་ཀྱི་ལམ་སྟོནདང་USP རིམ་པ་ཞེས་པས་ཅི་ཞིག་གཏན་འཁེལ་བྱེད་པ་དང་ཅི་ཞིག་གཏན་འཁེལ་མི་བྱེད་པའི་ནང་། ཡིག་ཆ་དང་ཁས་ལེན་གཉིས་བསྡུར་ནས་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་སྟངས་བཀོད་ཡོད།
གྲངས་ཀ་དེ་འགྲིག་ཡོད།
1928 དང་1930 ལོའི་ཚོད་ལྟ་དེ་དག་གཟབ་ནན་གྱིས་བྱས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་གི་གཙོ་བོའི་ལྟ་ཞིབ་རྙེད་དོན་ད་དུང་གནས་ཡོད། རི་ཌག་ཤན་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཚོས་རྫས་ཀྱིས། དབུགས་འབྱིན་ཧ་ལམ་མེད་པའི་ཕྲ་ཕུང་ཞིག་ལ། སའི་ཡ་ནའིཌ་ཀྱིས་འགོག་པའི་རིམ་པ་དེ་མ་བརྒྱུད་པར། ངལ་གསོའི་སྐབས་ཀྱི་མྱུར་ཚད་ལས་ལྡབ་མང་པོའི་འཚོ་རླུང་སྤྱོད་དུ་འཇུག་ཐུབ།
ནོར་བ་ནི་རྗེས་སུ་“དབུགས་འབྱིན་”ཞེས་པ་དེང་རབས་ཀྱི་དོན་ལ་གོ་སྐབས་བྱུང་། རླངས་གཟུགས་བརྗེ་རེས་ཀྱི་ཚད་འཇལ་གྱིས་གློག་རྡུལ་འཚོ་རླུང་ལ་སླེབས་པ་བསྟན་ཐུབ། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལས་གང་ཞིག་ATP བཟོ་བར་བེད་སྤྱད་ཡོད་པ་བསྟན་མི་ཐུབ། མའི་ཊོ་ཁོན་ཌྲི་ཡ་མེད་པའི་ཕྲ་ཕུང་ཞིག་ནང་། བཤད་ཚུལ་གཉིས་པོའི་བར་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་ཆེས་ཆེ་བ་ཡིན། མེ་ཐི་ལིན་སྔོན་པོས་ཕྲ་ཕུང་ནང་ཅི་ཞིག་བྱེད་པའི་རྒྱ་ཆེའི་སྤྱི་མཐོངགིས་ཁྱད་པར་དེ་ཉིད་ཁྱབ་ཁོངས་རྒྱ་ཆེ་བའི་ནང་བཀོད་ཅིང་། ཚོས་རྫས་ནས་སྨན་རྫས་སུ་འགྱུར་བའི་སྦྱོར་རྫས་དེའི་ལོ་རྒྱུསཀྱིས་ཐོག་མར་རས་ཆའི་ཚོས་རྫས་ཤིག་ཚོད་ལྟ་དེ་དག་ནང་ཇི་ལྟར་སླེབས་པ་འགྲེལ་བཤད་བྱེད།