Búlúù mẹ́tílínì fún ADHD: kí ni a ti ṣe ìwádìí lé lórí gan-an?

A kò tíì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé búlúù mẹ́tílínì jẹ́ ìtọ́jú ADHD tó munadoko. Àwọn ìṣàwárí fún àtúnyẹ̀wò yìí kò rí àdánwò kan tó ṣàyẹ̀wò bóyá ó mú àwọn àmì ADHD dára sí i nínú àwọn ènìyàn tí a gbà wọ ìwádìí pẹ̀lú àyẹ̀wò tó fìdí àìsàn náà múlẹ̀. Àwọn àdánwò lórí ènìyàn tí a sábà máa ń tọ́ka sí dá lórí ìrántí, iṣẹ́ àfiyèsí nínú yàrá ìdánwò, tàbí yíya àwòrán ọpọlọ nínú àwọn ẹgbẹ́ ènìyàn mìíràn. Àwọn àbájáde wọ̀nyẹn kò lè fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé búlúù mẹ́tílínì ń ran ẹnì kan lọ́wọ́ láti ṣàkóso ṣíṣe nǹkan láìronú tẹ́lẹ̀, tẹ̀ síwájú nínú iṣẹ́, tàbí ṣe àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ dáadáa sí i pẹ̀lú ADHD.

Ìyàtọ̀ yẹn tún ṣe pàtàkì fún ààbò. Ọ̀pọ̀ oogun ADHD ní àwọn ipò tí a kò gbọdọ̀ lò wọ́n tí ó kan àwọn olùdènà monoamine oxidase, ìsọ̀rí oogun tó ní í ṣe pẹ̀lú ewu ìbáṣepọ̀ búlúù mẹ́tílínì pẹ̀lú oogun mìíràn. Àǹfààní tí kò dájú kò túmọ̀ sí pé àpapọ̀ oogun tí a ń dán wò kò léwu.

Ìdánwò àfiyèsí kì í ṣe àdánwò ìtọ́jú ADHD

ADHD ní àwọn àmì tí ń bá a lọ àti ìṣòro ṣíṣe àwọn iṣẹ́ ní onírúurú àyíká. Àlàyé CDC nípa àyẹ̀wò tó ń fìdí ADHD múlẹ̀ ṣàpèjúwe àyẹ̀wò ìṣègùn tó gbé ìtàn ẹni náà, ìhùwàsí rẹ̀ ní onírúurú àyíká, àti àwọn àlàyé mìíràn tó ṣeé ṣe yẹ̀ wò. Ìdáhùn tí ó lọ́ra sí iṣẹ́ kan lórí kọ̀ǹpútà kò lè fìdí àyẹ̀wò ADHD múlẹ̀. Ìdáhùn tó yára sí i lẹ́yìn ìgbésẹ̀ ìtọ́jú kan kò tún lè, fúnra rẹ̀, fìdí àṣeyọrí ìtọ́jú múlẹ̀.

Àdánwò ADHD yóò nílò láti gba àwọn ènìyàn tí àyẹ̀wò tó yẹ ti fìdí ADHD múlẹ̀ nínú wọn, kí ó sì wọn àwọn àbájáde tó bá a mu. Èyí lè ní àwọn ìwọ̀n àmì àìsàn tí a ti fìdí ìgbẹ́kẹ̀lé wọn múlẹ̀ àti bí àwọn ènìyàn ṣe ń ṣe àwọn iṣẹ́ ní ilé ẹ̀kọ́, ibi iṣẹ́, tàbí ilé. Yóò tún nílò láti ya ipa ìgbésẹ̀ ìtọ́jú náà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ìyípadà nínú oorun, oogun tí wọ́n ti ń lò tẹ́lẹ̀, ohun tí wọ́n retí, àti àṣàṣe léraléra.

Gbé ìbéèrè méjì yẹ̀ wò: ṣé ẹnì kan lè dá àwòrán tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ fi hàn án mọ̀ lọ́nà tó péye sí i, àti ṣé ẹni náà lè ṣètò kí ó sì parí àwọn iṣẹ́ ojoojúmọ́ déédéé? Méjèèjì kan agbára ìrònú àti òye. Wọn kì í ṣe àwọn àbájáde tí a lè fi ọ̀kan rọ́pò èkejì. Àkótán wa nípa ẹ̀rí búlúù mẹ́tílínì lórí ènìyàn lo ìyàtọ̀ kan náà fún àwọn àǹfààní tí a dábàá.

Ohun tí àdánwò lórí àwọn àgbàlagbà tí ara wọn dá rí gan-an

Ìwádìí yíya àwòrán ọpọlọ ti Rodriguez àti àwọn ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ ní 2016, tí a fi àwọn olùkópa sí ẹgbẹ́ láìṣètò tẹ́lẹ̀, ṣe àyẹ̀wò àwọn àgbàlagbà 26 tí ara wọn dá, tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 22 sí 62. Ó fi fífún wọn ní búlúù mẹ́tílínì tó bá ìpele USP mu ní ẹnu lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo wé fífún wọn ní ohun aláwọ̀ búlúù tí kò ní èròjà oogun. Àwọn ìdánwò ṣáájú fífún wọn ní oogun àti ní nǹkan bí wákàtí kan lẹ́yìn náà ní iṣẹ́ àfiyèsí tí ń bá a lọ, iṣẹ́ ìrántí ìgbà kúkúrú, àti MRI tó ń fi iṣẹ́ ọpọlọ hàn nínú. Àwọn àìlera ọpọlọ àti lílo oogun ìtọ́jú ọpọlọ láìpẹ́ jẹ́ àwọn ìdí tí a fi kọ àwọn ènìyàn kan sílẹ̀ láti kópa.

Àwọn ìdáhùn tí àwòrán ọpọlọ fi hàn yí padà ní ọ̀pọ̀ agbègbè ọpọlọ. Àwọn àbájáde ìhùwàsí nílò àkíyèsí sí i: ìfiwéra àkókò ìdáhùn nínú iṣẹ́ àfiyèsí láàárín àwọn ẹgbẹ́ bí àkókò ṣe ń lọ kò ṣe pàtàkì nípa ìṣirò, pẹ̀lú P = .43. Ìwé ìwádìí náà ròyìn ìlọsíwájú tó tó 7% nínú àwọn ìdáhùn ìrántí tó tọ́ láàárín ẹgbẹ́ búlúù mẹ́tílínì, ṣùgbọ́n ipa ìyípadà tó bá a mu ní ìfiwéra láàárín àwọn ẹgbẹ́ náà kò ṣe pàtàkì nípa ìṣirò, pẹ̀lú P = .09.

Àbájáde ṣáájú àti lẹ́yìn ìtọ́jú tí ó ṣe pàtàkì nípa ìṣirò nínú ẹgbẹ́ kan kò fìdí àǹfààní ìtọ́jú tó ṣe pàtàkì nípa ìṣirò múlẹ̀ ju ti ẹgbẹ́ mìíràn lọ. Àwọn àbájáde wọ̀nyí ṣe àtìlẹ́yìn fún ìwádìí sí i, ṣùgbọ́n wọn kò fi àǹfààní kan fún ADHD hàn. Àdánwò náà kò tún lè dáhùn àwọn ìbéèrè nípa lílo léraléra, àwọn ọmọdé, tàbí pípapọ̀ rẹ̀ mọ́ oogun ADHD.

Àkójọ ìwádìí tí a lè ṣàwárí, pẹ̀lú ẹ̀rí tí kò sí

Ṣí àkójọ ìwádìí tí a lè ṣàwárí láti ṣe àlẹ̀mọ́ àwọn àkọsílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ ènìyàn, àbájáde, òǹkọ̀wé, tàbí àlàfo ẹ̀rí. Ó ní àwọn ìjápọ̀ sí orísun, ó sì ya àwọn àdánwò ìpìlẹ̀ tó yẹ sọ́tọ̀ kúrò nínú àbájáde ìṣàwárí kan tí kò bá kókó náà mu.

Àdánwò Telch fi àwọn àgbàlagbà 42 tí wọ́n ní ìbẹ̀rù líle láti wà ní àyè títì sí ẹgbẹ́ búlúù mẹ́tílínì tàbí ẹgbẹ́ ohun tí kò ní èròjà oogun láìṣètò tẹ́lẹ̀, lẹ́yìn ìdánilẹ́kọ̀ọ́ fífi ojú kan ohun tó ń fa ìbẹ̀rù. Àwọn àyẹ̀wò ìrántí àti àyẹ̀wò ìbẹ̀rù lẹ́yìn oṣù kan ní í ṣe pẹ̀lú kíkọ́ nǹkan àti bí ìbẹ̀rù ṣe ń dúró nínú ìrántí. Àwọn àbájáde ìbẹ̀rù sinmi lórí bí ìgbà ìdánilẹ́kọ̀ọ́ náà ṣe parí ní àṣeyọrí tó. Èyí kì í ṣe àdánwò àwọn àmì ADHD, kò sì fìdí àǹfààní gbogbogbò kan múlẹ̀ fún àfiyèsí.

Àbájáde ìṣàwárí kan fi hàn ìdí tí kíkà iye àwọn ìwé ìwádìí kò fi tó. Nínú ìròyìn ìṣẹ̀lẹ̀ methemoglobinemia tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí PMID 27099330, ADHD farahàn nínú ìtàn ìṣègùn aláìsàn náà. A yàgò fún búlúù mẹ́tílínì nítorí àìtó G6PD tí a fura sí, tí a sì fìdí rẹ̀ múlẹ̀ lẹ́yìn náà. Ẹ̀rọ ìṣàwárí lè rí ọ̀rọ̀ méjèèjì papọ̀, kódà nígbà tí ìwé náà kò ní àdánwò ìtọ́jú kankan tó so wọ́n pọ̀.

Àkójọ náà ṣe àkọsílẹ̀ ìṣàwárí tí a darí sí kókó náà ní ọjọ́ 12 oṣù Kẹsàn-án, 2026, nípa lílo “methylene blue” tàbí “methylthioninium” pẹ̀lú “ADHD” tàbí “attention deficit hyperactivity disorder.” PubMed mú ìròyìn ìṣẹ̀lẹ̀ yẹn wá; ClinicalTrials.gov kò mú àkọsílẹ̀ kankan tó bá a mu wá. Àwọn ìṣàwárí tó gbòòrò sí i mú àwọn ìwádìí ìpìlẹ̀ nípa agbára ìrònú àti òye wá. Èyí jẹ́ àyẹ̀wò ẹ̀rí tó ní ọjọ́ pàtó, kì í ṣe ẹ̀rí pé a ti rí gbogbo ìwádìí tí a kò tíì tẹ̀ jáde tàbí tí a ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ lọ́nà mìíràn. Ilé ìkàwé ìwádìí pèsè àlàyé ìwádìí tó gbòòrò sí i.

Ìbáṣepọ̀ láàárín àwọn oogun yí ìbéèrè lílo rẹ̀ ní ìṣe padà

Búlúù mẹ́tílínì lè dènà monoamine oxidase. Àwọn ìtọ́ni tó wà lórí àmì oogun abẹ́rẹ́ tí a ń fún ní ìwé àṣẹ kìlọ̀ nípa àkójọpọ̀ àwọn àmì àìsàn serotonin nígbà tí a bá lò ó pẹ̀lú àwọn oogun tó ń ní ipa lórí serotonin àti àwọn opioid. Fún ẹni tó ní ADHD, gbogbo àkójọ oogun rẹ̀ ṣe pàtàkì, títí kan ìtọ́jú fún ìrẹ̀wẹ̀sì ọkàn tàbí àníyàn tó wà pẹ̀lú rẹ̀.

1. Àwọn ọjà amphetamine: àmì Adderall XR sọ pé a kò gbọdọ̀ lò ó pẹ̀lú àwọn olùdènà MAO, ó sì mẹ́nuba búlúù mẹ́tílínì tí a ń fún nípasẹ̀ iṣan ẹ̀jẹ̀ ní pàtó. Ìlọsókè ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tó lewu jẹ́ ìṣòro tí a sọ níbẹ̀.
2. Methylphenidate: àmì Ritalin tún sọ pé a kò gbọdọ̀ lò ó ní àkókò kan náà pẹ̀lú ìtọ́jú olùdènà MAO nítorí ewu ìlọsókè ìfúnpá ẹ̀jẹ̀ tó lewu.
3. Atomoxetine: àmì Strattera mẹ́nuba búlúù mẹ́tílínì tí a ń fún nípasẹ̀ iṣan ẹ̀jẹ̀ nínú ìkìlọ̀ rẹ̀ pé a kò gbọdọ̀ lò ó pẹ̀lú olùdènà MAO, ó sì ṣàpèjúwe àwọn ìhùwàpadà tó lè le.

Àwọn àmì wọ̀nyí kì í ṣe àdánwò gbogbo àgbékalẹ̀ oogun ẹnu tí àwọn oníbàárà lè rà. Wọn kò tún fìdí rẹ̀ múlẹ̀ pé àpapọ̀ oogun ẹnu jẹ́ aláàbò. Ìkìlọ̀ TGA ti Australia nípa àwọn ọjà búlúù mẹ́tílínì ẹnu tí a kò forúkọ sílẹ̀ sọ ní pàtó nípa ìbáṣepọ̀ tó lewu láàárín àwọn oogun. Mú ọjà pàtó náà, ìwọ̀n èròjà inú rẹ̀, àti àkójọ gbogbo oogun tí o ń lò lọ sí ọ̀dọ̀ ẹni tó ń kọ ìwé àṣẹ oogun fún ọ tàbí oníṣègùn-oògùn kí o tó ronú lílo rẹ̀. Má ṣe dá ìtọ́jú ADHD tí a kọ fún ọ dúró láti ṣe àdánwò búlúù mẹ́tílínì tí o fúnra rẹ ń darí.

Bí ibà, ìdàrúdàpọ̀ tàbí àìbalẹ̀ tó lágbára, líle iṣan, tàbí ìhùwàpadà tó ń burú sí i kíákíá bá tẹ̀ lé fífi ara kan tàbí lílo rẹ̀, wá ìtọ́jú ìṣègùn kíákíá. Àkótán ààbò ṣàlàyé àwọn ipò àfikún tí a kò gbọdọ̀ lò ó àti ìsọfúnni nípa fífi ara kan tàbí lílo rẹ̀ tó yẹ kí a ṣe àkọsílẹ̀.

Ẹ̀rí wo ló máa yí ìdáhùn náà padà?

Ìwádìí tó tẹ̀ lé tó wúlò yóò dán àgbékalẹ̀ oogun tí a ṣàlàyé dáadáa wò nínú àwọn olùkópa tí a ti fìdí ADHD múlẹ̀ nínú wọn, yóò lo ohun ìfiwéra, yóò sọ àwọn àbájáde àmì ADHD àti ṣíṣe àwọn iṣẹ́ tí yóò wọn ṣáájú, yóò sì tọpinpin àwọn ipa búburú fún àkókò tó tó láti ṣe àyẹ̀wò tó ní ìtumọ̀. Àwọn ìbéèrè nípa àgbàlagbà àti ọmọdé yóò nílò ẹ̀rí lọ́tọ̀ọ̀tọ̀. Àlàyé nípa bí mitochondria ṣe ń ṣiṣẹ́ kò lè kún àwọn àlàfo wọ̀nyẹn.

Ìtọ́jú tí a ti fìdí múlẹ̀ ti ní àwọn ọ̀nà àyẹ̀wò àti ìtọpinpin tí a ṣètò, bí àwọn tó wà nínú àwọn àbá NICE fún ADHD. Bí ìṣàkóso àwọn àmì àìsàn kò bá tẹ́ni lọ́rùn, èyí jẹ́ ìdí láti tún ìtọ́jú yẹn yẹ̀ wò pẹ̀lú oníṣègùn tó ń tọ́jú ẹni náà. Àwọn ìwádìí tí a ṣe àtúnyẹ̀wò níbí kò ṣe àtìlẹ́yìn fún fífi búlúù mẹ́tílínì rọ́pò rẹ̀. Àwọn ẹ̀sùn nípa àwọn ipò ìdàgbàsókè tó ní ìbátan nílò àyẹ̀wò ẹgbẹ́ ènìyàn àti ìgbésẹ̀ ìtọ́jú tiwọn fúnra wọn, gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣàlàyé nínú àtúnyẹ̀wò wa nípa ìwádìí búlúù mẹ́tílínì àti autism.