Мәкалә
Эре хайваннарның нитрат һәм нитрит белән агулануында метилен зәңгәре
Көннең икенче яртысында көтүне корылыктан зыян күргән сорго үскән мәйданга күчерәләр. Кичкә берничә сыер артта кала башлый, еш сулый, лайлалы тышчалары каралып күренә, ә венадан кан алганда каннары көрән төстә була. Күрше көтүлектәге атлар исә зыян күрмәгән кебек. Бу аерма очраклы уңыш түгел. Ул нитратның кайда нитритка әйләнүенә бәйле, һәм нәкъ шул урын диагнозны да, антидот куллану планын да билгели.
Төп фикер гади: нитрат күбесенчә башлангыч матдә, нитрит — агулы матдә, ә нитрат тәэсиренә дучар булган мөгезле эре терлеккә метилен зәңгәре бирү нитритның гемоглобинга тәэсирен бетерүгә юнәлтелә. Бу мәкаләдәге калган барлык фикерләр шушы өч адымнан килеп чыга.
Нитрат хайван организмында нитритка әйләнә
Терлек азыгындагы нитрат үзе көчсез оксидлаштыручы булып тора. Зур карын микроблары аны ике этапта кайтара: башта нитратны нитритка, аннары нитритны аммиакка әверелдерә. Нитрат берьюлы күп күләмдә кергәндә, беренче этап икенчесеннән тизрәк бара. Нитрит туплана, канга күчә һәм гемоглобиндагы тимерне кислород ташучы ике валентлы хәлдән өч валентлы хәлгә кадәр оксидлаштыра. Нәтиҗәдә кислород ташый алмый торган метгемоглобин барлыкка килә.
MSD Veterinary Manual басмасының нитрат һәм нитрит белән агулану турындагы күзәтүе нитритның нитратка караганда якынча ун тапкыр агулырак булуын бәяли һәм шул ук эзлеклелекне тасвирлый. Гадәти чыганакларга нитрат туплаучы солы, тары, райграс, кукуруз, көнбагыш һәм сорго кебек азык үсемлекләре, шулай ук амарант, ак алабута, кохия һәм Джонсон үләне кебек чүп үләннәре, ашламаны йоту, агынты сулар белән пычранган буалар яки сай коелар керә. Корылык, күп күләмдә азотлы ашлама кертү һәм болытлы яки салкын һавадан соң үсешнең тукталуы азык үсемлекләрендәге нитрат күләмен арттыра.
Метгемоглобин проценты хәлнең авырлыгын төгәл күрсәтми, әмма бу бәйләнешләр ярдәм күрсәтү өстенлеген билгеләргә булыша. MSD мәгълүматларында тахикардия, хәлсезлек, калтырау һәм атаксия кебек иртә билгеләр метгемоглобин якынча 30 белән 40 процент арасында булганда күзәтелә; лайлалы тышчаларның көрән яки зәңгәрсу булуы белән бергә көчле сулыш кыенлашуы якынча 50 проценттан югары булганда, ә үлем очраклары гадәттә 80 процент яки аннан күбрәк булганда теркәлә. Һавада да көрән булып калучы шоколад төсендәге кан — хас билге, ләкин ул бары тик шушы хәлгә генә хас түгел; метгемоглобин кире хәлгә җитәрлек тиз кайта, шуңа күрә соңга калып алынган үрнәкләр иң югары дәрәҗәне киметеп күрсәтә. Раслау өчен MSD үлемгә кадәр плазмадагы нитратны, ә үлемнән соң күз сыекчасындагы нитратны тикшерүне, шуның белән бергә азык һәм суга анализ ясауны өстен күрә. Тиешле биологик үрнәкләрдә нитратның якынча 20 ppm нан яки нитритның 0.5 ppm нан югары булуы гадәттә артык тәэсиргә дучар булуны күрсәтә.
Метилен зәңгәре бу тоткарлыкны ничек бетерә
Гадәти шартларда метгемоглобинның күпчелек өлеше NADH һәм цитохром b5 редуктаза системасы ярдәмендә кире кайтарыла. Метилен зәңгәре гадәттә аз роль уйный торган икенче юлны эшкә җигә. Пентозофосфат юлы аша барлыкка килгән күзәнәк NADPH ы электроннарны NADPH ка бәйле редуктаза аша метилен зәңгәренә тапшыра һәм аны лейкометилен зәңгәренә әверелдерә; ул исә өч валентлы тимерне кире ике валентлы тимерле гемоглобинга кайтара. StatPearls басмасының механизм турындагы күзәтүе бу электрон ташучы вазифаны аңлата.
Шул ук химик үзлек төп саклык чарасының сәбәбе дә булып тора. Метилен зәңгәре — чиста антиоксидант түгел, ә оксидлаштыру-кайтару реакцияләрендә катнашучы препарат. Югары концентрацияләрдә ул үзе оксидлаштыручы булып эшли, яңадан метгемоглобин барлыкка китерә һәм эритроцитларны зарарлый. Шуңа күрә җавап начар булса, ветеринар күбрәк күләмне кабат-кабат бирү урынына диагнозны, зур карыннан дәвам иткән сеңүне һәм эритроцитларның хәлен яңадан бәяләргә тиеш. Ко-оксиметрия ярдәмендә диагноз кую һәм күзәтү астында инъекция ясауны да кертеп, хастаханәдәге гомуми эш тәртибе метгемоглобинемиядә метилен зәңгәре мәкаләсендә тасвирлана.
Төрләрне һәм тәэсиргә дучар булуны чагыштыру
Бу таблица карар кабул итәргә булыша. Һәр юл тәэсир юлын, әверелү урынын һәм метилен зәңгәренең нәрсә эшли алуын һәм нәрсә эшли алмавын берләштерә.
| Төрләр төркеме | Нитрит кайда барлыкка килә | Гадәти тәэсир чыганагы | Метилен зәңгәрен куллану үзенчәлекләре |
|---|---|---|---|
| Мөгезле эре терлек | Зур карында, нәтиҗәле рәвештә | Нитратка бай азык, ашлама, пычранган су | Төп антидот куллануга кандидатлар; күшәүчеләр өчен белешмә диапазоны — 4 белән 15 mg/kg арасында, әкрен IV кертү; кабатлау хәлнең авырлыгына һәм дәвам иткән сеңүгә бәйле |
| Сарыклар һәм кәҗәләр | Зур карында, нәтиҗәле рәвештә | Шул ук азык һәм су чыганаклары; сарыклар еш кына мөгезле эре терлеккә караганда бераз азрак сизгер дип тасвирлана | Шул ук күшәүчеләр алымы; бастырылган хисапларда кыр шартларындагы түбән, бер урынлы сан белән күрсәтелгән mg/kg дозаларыннан эксперименталь тәэсир шартларындагы 15 mg/kg га кадәр очрый, шуңа күрә сарыкларга доза автоматик рәвештә түбән булырга тиеш түгел |
| Атлар | Сукыр эчәктә һәм юан эчәктә, нитратның кайтарылуы азрак күләмдә бара | Алдан барлыкка килгән нитрит куркыныч булып кала; азыктагы нитрат гадәттә мөгезле эре терлектәгегә караганда көчсезрәк тәэсир итә | Классик in vitro эшләрдә ат эритроцитлары метилен зәңгәренә начар җавап бирә, ә препарат атларда Гейнц тәнчекләре белән бәйле оксидлаштыру гемолизын китереп чыгарырга мөмкин; күшәүчеләр протоколлары аларга туры килми |
| Этләр һәм мәчеләр | Эчәктәге әверелү дозаның тәэсире белән чагыштырганда аз роль уйный | Көтүлектәге нитрат түгел, ә оксидлаштыручы препаратлар һәм химик матдәләр | Мәчеләр Гейнц тәнчекләре белән бәйле оксидлаштыру зарарлануына аеруча бирешүчән; федераль 21 CFR 500.27 кагыйдәсе мәчеләрдә сидек юллары өчен метилен зәңгәре булган авыз аша бирелә торган препаратлардан үлемгә китергән гемолиз очраклары аркасында барлыкка килгән |
| Аквариум һәм буа балыклары | Судагы нитритның саңаклар аша сеңүе; бу хәл көрән кан авыруы дип атала | Яңа яки артык йөкләнешле системаларда нитритның кискен артуы | Концентрация ванна өчен литрга mg белән билгеләнә, IV өчен kg га mg белән түгел; хлорид белән көндәшлек һәм суны төзәтү беренче урында тора, бу аквариум балыкларының нитрит белән агулануы мәкаләсендә аңлатыла |
Күшәүчеләр: мөгезле эре терлек, сарыклар һәм кәҗәләр
Мөгезле эре терлек — иң еш зыян күрә торган төр, һәм авыл хуҗалыгы консультация белешмәләре аларны гадәттә иң сизгер терлек төркеме дип атый. Сарыклар һәм кәҗәләр дә, һичшиксез, сизгер, ләкин еш кына бераз азрак зыян күрә дип тасвирлана; моның сәбәбе аларның нитратны тизрәк эшкәртүе булырга мөмкин. Бу тәртипне ачыкланган үзгәрмәс биохимик кагыйдә түгел, ә файдалы юнәлеш итеп кабул итегез.
Үрчү белән бәйле югалтулар аерым игътибарга лаек. Озакка сузылган авыр метгемоглобинемиядән соң исән калган сыерларда якынча 5 белән 14 көн арасында бозау төшүе яки үле бозау тууы мөмкин; бу яралгы гипоксиясенә туры килә. Икенче көнне иртән сәламәт бозау тууы тәэсирнең җиңел булуын исбатламый, ә бер атнадан бозау төшүе кабат тәэсиргә дучар булуны исбатламый.
Мөгезле эре терлек өчен бастырылган метилен зәңгәре дозалары төрле, чөнки алар төрле дәлил чыганакларына нигезләнә. MSD ның хәзерге бүлегендә 1 белән 2 процент арасындагы эремәдән венага әкренләп 4 белән 15 mg/kg арасында яки аннан күбрәк кертү күрсәтелә; доза һәм кабатлау хәлнең авырлыгына һәм дәвам иткән сеңүгә карап билгеләнә. Анда югарырак күләмнәрне имин рәвештә бары тик күшәүчеләр генә күтәрә алуы ачыктан-ачык әйтелә. Бу белешмә тирәсендә кечкенә экспериментлар һәм кыр хисаплары бар: элеккеге бер сыер экспериментында шул шартларда 1 mg/kg җитәрлек булган, сарыклардагы фармакология эше венага 15 mg/kg кертүне бәяләгән, кәҗәләрдәге экспериментлар 1 белән 4 mg/kg арасын тикшергән һәм 4 mg/kg төркемнәрендә нәтиҗәләр иң яхшы булган; кыр хисаплары якынча 4 mg/kg белән савыгу очракларын һәм гадәти булмаган бер сыер очрагында якынча 20 mg/kg куллануны тасвирлый. 1984 елгы сарык организмында препаратның таралуы һәм чыгарылуы турындагы тикшеренү бу дәлил төрен яхшы күрсәтә: ул күтәрә алу турында фикер йөртүне хуплый, ләкин расланган куллану күрсәтмәсе булып тормый.
Сарыклардагы метгемоглобинемиядә метилен зәңгәрен куллану турында ветеринар карарларның гамәли мәгънәсе шунда: бер генә сан барлык очракларга туры килми. Зур карында нитрит барлыкка килү дәвам иткәндә, өстәмә нитрит сеңү сәбәпле, савыга башлаган хайванның хәле яңадан начараерга мөмкин. Шуңа күрә MSD кабатлауны үзгәрмәс графикка түгел, ә дәвам иткән тәэсиргә бәйли. Ярдәмче чаралар бергә алып барыла: кислород ихтыяҗын киметү өчен хайван белән мөмкин кадәр аз стресс тудырып эш итү, шикле азык һәм судан аеру, имин алмаш азык бирү һәм кан белән тәэмин ителешкә игътибар итү. Парентераль метилен зәңгәре кертелгән урында ярсыту тудыра, шуңа күрә венага ышанычлы керү юлы һәм әкрен кертү мөһим; тукымаларның, сидекнең һәм сенсорларның буялуын да көтәргә кирәк. Ветеринариядә буягычлар һәм спрейлар өчен чикләүләр төрләргә бәйле киңрәк чикләүләрне аңларга ярдәм итә.
Атлар — аерым очрак
Атлар клетчатканы зур карында түгел, ә эчәкнең арткы өлешендә ферментлаштыра. Сукыр эчәк микроблары нитратны кайтара ала, ләкин әверелү мөгезле эре терлектәгегә караганда күпкә азрак була, шуңа күрә олы атлар гадәттә азыктагы нитратка азрак сизгер. Алдан барлыкка килгән нитрит бу саклау механизмын әйләнеп үтә һәм куркыныч булып кала.
Антидот сайлау логикасы да үзгәрә. Эритроцитларда метгемоглобинны көйләү буенча классик чагыштырма тикшеренүдә метилен зәңгәре кеше күзәнәкләрендә кайтарылуны көчәйткән, ләкин ат күзәнәкләрендә көчәйтмәгән (ат эритроцитлары буенча тикшеренү). Ат токсикологиясе белешмәләре аерым рәвештә метилен зәңгәренең үзен Гейнц тәнчекләре һәм эксцентроцитлар белән бәйле оксидлаштыру гемолизы сәбәбе итеп тасвирлый һәм кызыл өрәңге белән агулану кебек оксидлаштыру бозылуларында аны кулланудан сак булырга куша. Бу ике фикернең берсе дә препаратның аерым бер атка беркайчан да ярдәм итә алмавын исбатламый, әмма алар бергә мөгезле эре терлек протоколын авырлыкка карап киметеп куллану кебек киң таралган хатаны кире кага. Нитритка бәйле метгемоглобинемия шикләнелгән атка күшәүчеләр өчен доза таблицасы түгел, ә үзенә хас диагноз, оксидлаштыручыны ачыклау һәм хәвефне бәяләү кирәк.
Йорт хайваннары һәм аквариум төрләре авырлыкка карап күчерүнең ни өчен эшләмәвен күрсәтә
Мәчеләрдә бу кисәтү аеруча мөһим. Мәче гемоглобины оксидлаштыру денатурациясенә гадәттән тыш бирешүчән, һәм метилен зәңгәренең югары яки кабатланган тәэсире дәвалау урынына Гейнц тәнчекләре һәм гемолиз барлыкка китерә. Этләр мәчеләргә караганда чыдамрак, ләкин чагыштырма эшләрдә алар да сизгер төрләр арасында күрсәтелә. Йорт хайваннары дучар булган оксидлаштыручы тәэсирләрнең табигате дә аерыла: көтүлектәге нитрат урынына препаратлар, химик матдәләр һәм аларны йоту очраклары өстенлек итә.
Балыкларда исә бөтенләй башка схема күзәтелә. Нитрит саңаклар аша керә, шуңа күрә теләсә нинди препараттан алда төп тәэсир чарасы — су химиясе, аеруча хлорид белән көндәшлек һәм нитритны бетерү. Балыклар өчен метилен зәңгәре дозасы ванна концентрациясе рәвешендә билгеләнә, һәм анда төр, вакыт озынлыгы, температура һәм биофильтрга тәэсир исәпкә алына; бу система метилен зәңгәре белән ванна һәм аквариумны эшкәртү мәкаләсендә аңлатыла. Ваннадагы литрга mg күрсәткечен бозауга вена аша кертү өчен kg га mg күрсәткеченә әйләндереп булмый, ә бозау протоколын аквариумга сыеклап күчереп булмый.
Азык-төлек җитештерүче хайваннар өстәмә норматив карар таләп итә
Мөгезле эре терлек, сарык яки кәҗә өчен метилен зәңгәрен антидот буларак куллануга FDA раслаган гадәти күрсәтмә юк. FDA бу төрләр өчен метилен зәңгәрен азык-төлек җитештерүче хайваннар антидотлары өчен хәзер каралуда булган фармацевтик субстанциягә тәкъдим буларак исемлеккә кертә (FDA ның препаратларны индивидуаль әзерләү бите). Бу — чираттагы урын гына, раслау да түгел, продукцияне куллануга кадәр көтү вакыты да түгел.
Шуңа күрә Кушма Штатларда аны куллану ветеринар аша, расланган күрсәтмәдән тыш куллану кагыйдәләре нигезендә башкарыла. Хайваннар өчен даруларны куллануны ачыклау турындагы закон ветеринар, клиент һәм пациент арасында гамәлдәге мөнәсәбәт булуын таләп итә; азык-төлек җитештерүче хайваннар өчен шулай ук фәнни нигезләнгән озайтылган көтү интервалы, идентификация һәм калдыклардан саклау чаралары кирәк. Венага индивидуаль әзерләнгән метилен зәңгәрен 6 mg/kg күләмендә алган сигез сәламәт сыердагы заманча калдыклар тикшеренүе сөт өчен 5 көн һәм ит өчен 6 көн интервалларын исәпләгән (мөгезле эре терлектәге фармакокинетика һәм көтү вакыты тикшеренүе). Бу саннар нәкъ шул тикшеренү схемасына карый. Алар FDA раслаган көтү вакыты түгел, ә дәваланган хайван өчен калдыклар буенча гамәлдәге киңәш дәвалаучы ветеринар һәм FARAD кебек ресурслар аша алынырга тиеш.
Европа кагыйдәләре матдә дәрәҗәсендә кырысрак. Азык-төлек җитештерүче төрләр өчен фармакологик актив матдәләргә гадәттә Европа Берлегенең калдыкларны көйләү системасында максималь рөхсәт ителгән калдык күләме турында язма яки тиңдәш классификация кирәк (EMA ның калдыклар турындагы күрсәтмәләре), һәм Европа Берлеге бәяләмәләрендә метилен зәңгәре азык-төлек җитештерүче хайваннарда куллану өчен теркәлмәгән матдәләр арасында каралган. Аның өчен яңа тыю категориясе уйлап чыгару урынына, аны Европа Берлегендә азык-төлек җитештерүче хайваннарда гадәти куллану өчен рөхсәт ителмәгән дип тасвирлагыз. Азык-төлек чылбырына керү статусы булган атлар өчен дә каскад тәртибендә теләсә нинди куллану алдыннан шул ук тикшерү кирәк.
Дәвалаучы ветеринар өчен кыска карар эзлеклелеге
Метгемоглобинемияне раслауны һәм оксидлаштыручыны эзләүне бергә алып барыгыз: көрән кан, лайлалы тышчалардагы үзгәрешләр, тахикардия һәм сулыш кыенлашуы шул хәлне күрсәтә, ә плазмадагы яки күз сыекчасындагы нитратны, азыкны һәм суны тикшерү чыганакны күрсәтә. Башта тәэсирне туктатыгыз, чөнки зур карыннан сеңү дәвам иткәндә бирелгән метилен зәңгәре билгене дәвалый, ә зур карын сәбәпне җитештерүен дәвам итә. Күләмне билгеләгәнче төргә туры килгән алымны сайлагыз: атларга метилен зәңгәре өчен күшәүчеләрнең белешмә диапазонын күчереп булмый, мәчеләрдә оксидлаштыруга карата иң зур саклык кирәк, ә балыкларда аквакультурада куллану һәм чикләүләр мәкаләсендәге ванна алымын исәпкә алып суны төзәтү кирәк. Венага ышанычлы керү юлын тәэмин итеп, әкрен кертегез, хәлнең яңадан начараюын һәм гемолизны күзәтегез, һәм хайван азык-төлек чылбырына кире кайтканчы сөт белән ит статусын җирле калдык кагыйдәләре буенча язмача билгеләгез.