Makala
Metilen gögi we operasiýadan soňky kognitiw funksiýa: adamlarda geçirilen synaglar we haýwanlardaky mehanizmler
Garry adamlar käwagt uly operasiýadan soň öňküsi ýaly aýdyň pikirlenip bilmeýärler. Muny maşgalalary duýýar. Kliniki hünärmenler bolsa ölçeýärler. Esasy sorag — anesteziýanyň öň ýanynda ýa-da dowamynda berlen metilen gögi beýnini goraýarmy? Bu soraga iki görnüşli subutnama degişli bolup, olar onuň dürli böleklerine jogap berýär. Adamlarda geçirilen perioperatiw synag näsaglarda näme bolandygyny habar berýär. Garry syçan modeli bolsa goragyň neýronlaryň içinde nähili işlemeginiň mümkindigini öňe sürýär. Bularyň hiç biri beýlekisiniň ýerini tutmaýar.
Ilkinji ädim köplenç biri-biri bilen garyşdyrylýan iki netijäni aýry görkezmekdir.
Deliriý we ölçenen kognitiw peselme dürli düşünjelerdir
Operasiýadan soňky deliriý ünsüň we daş-töwerege düşünmegiň ýiti, üýtgäp durýan bozulmasydyr. Näsag bir sagat aňy aýdyň bolup, indiki sagatda aljyrap biler. Hassahanalarda ony 3D-CAM ýaly näsagyň ýanynda ulanylýan baha beriş gurallary bilen, adatça günde bir gezekden köp barlap ýüze çykarýarlar, sebäbi ýeke-täk barlag ony sypdyryp biler.
Operasiýadan soňky kognitiw disfunksiýa başga zatdyr. Ol näsagyň öz operasiýadan öňki başlangyç derejesi bilen deňeşdirilende resmi testlerde ölçenen peselmedir; bu testler ýady, ünsi we ýerine ýetiriji funksiýalary öz içine alýar. Testler birnäçe günden ýa-da hepdeden soň geçirilýär. Näsagda bularyň biri bolup, beýlekisi bolman biler.
Bu tapawut möhümdir, sebäbi iki netije dürli gurallar bilen, dürli wagtlarda we dürli baha berijiler tarapyndan ölçenýär. Synag ikisini hem habar berýän bolsa, olary iki aýratyn tassyklama hökmünde okaň. Synag edebiýatyny şeýle okamagyň esaslary metilen gögi baradaky barlaglary nähili okamaly makalasynda beýan edilýär.
Adamlarda geçirilen synagda näme edildi
Adamlara degişli esasy subutnama 2021-nji ýylda Journal of Clinical Anesthesia žurnalynda çap edilen Huashan hassahanasyndaky açyk randomizirlenen synagdan gelýär. Oňa ýürek operasiýalaryna degişli bolmadyk, neýrohirurgiýany hem öz içine almaýan meýilleşdirilen uly operasiýalary geçirýän 60–80 ýaşly 248 näsag gatnaşdy. Bu operasiýalaryň arasynda döş kapasasynyň, ortopediki, urologiki we uly garyn boşlugy operasiýalary bardy. Näsaglaryň ýarysyna anesteziýa başlanandan derrew soň 50 mL-e çenli suwuklandyrylan metilen gögi 2 mg/kg möçberinde wena içine 60 minudyň dowamynda damjalaýyn berildi. Beýleki ýarysyna şol bir tertipde 50 mL fiziologik duz ergini berildi.
Deliriý esasy netije görkezijisidi. Baha berijiler operasiýadan soňky 1-den 5-nji güne çenli ýa-da hassahanadan çykarylýança, aralygy azyndan alty sagat bolan günde iki barlagy 3D-CAM bilen geçirdiler; oňyn barlag netijelerini bolsa Memorial Delirium Assessment Scale bilen häsiýetlendirdiler. Anesteziýadan oýanma otagyndaky aljyraňňylyk aýratynlykda oýanma deliriýi hökmünde hasaba alyndy. Kognitiw funksiýa ikinji derejeli netije görkezijisidi: operasiýadan bir gün öň we ýene operasiýadan soňky takmynan 7-nji günde resmi testler toplumy geçirildi. Azyndan iki testde bir standart gyşarmadan köp ýaramazlaşma peselme diýlip kesgitlenildi. Bu irki peselme bolup, häzir adatça kognitiw dikelişiň gijikmegi diýlip atlandyrylýar. Üç aýdan soň barlagçylar telefon arkaly TICS-m barlagyny ulandylar, ýöne deňeşdirmek üçin operasiýadan öňki başlangyç TICS-m netijesi ýokdy.
Irki netijeler metilen gögüniň peýdasyna boldy. Deliriý metilen gögi berlen 124 näsagyň 9-synda (7.3 göterim), gözegçilik toparyndaky 124 näsagyň bolsa 30-synda (24.2 göterim) ýüze çykdy; düzedilen şans gatnaşygy 0.24, 95 göterim ynam aralygy bolsa 0.11-den 0.53-e çenlidi. Irki kognitiw peselme 124 näsagyň 20-sinde (16.1 göterim), deňeşdirilýän toparda bolsa 122 näsagyň 49-synda (40.2 göterim) ýüze çykdy. Oýanma otagyndaky oýanma deliriýi toparlaryň arasynda meňzeşdi: takmynan 18 we 23 göterim. Üç aýdan soň telefon arkaly alnan ballar diýen ýaly deňdi (medianalar 34.5 we 34.0), statistiki taýdan tapawut ýokdy.
Bu sanlar bilen birlikde olaryň çäklendirmelerini hem göz öňünde tutmak gerek. Synag açyk görnüşde geçirilendigini anyk görkezýärdi. Anesteziologlar näsaglaryň haýsy topara bölünendigini bilýärdiler; metilen gögi bolsa peşewi üç-bäş günläp gök-ýaşyl reňke öwürýär, bu näsaglara we baha berijilere topary belli edip biler. Synag bir merkezde geçirildi. Başlangyç derejesi degişli testler bilen ölçenen kognitiw gözegçilik takmynan bir hepde dowam etdi; üç aýlyk telefon barlagy başlangyç derejeden üýtgemäni görkezip bilmeýär, sebäbi başlangyç telefon baly ýok. Tablisalarda görkezilen ýürek bulanma, gusma we baş aýlanma ýaly hadysalar toparlaryň arasynda meňzeşdi; hiç bir näsagda serotonin sindromy ýa-da kliniki taýdan ähmiýetli gemolitik anemiýa habar berilmedi. Gyzzyrma metilen gögi toparynda has ýygy duş geldi (124 näsagyň 16-synda, beýleki toparda 124 näsagyň 3-synda). Bagyr funksiýasynyň bozulmagy iki toparda hem ýüze çykdy we bagryň bir böleginiň aýrylan ýagdaýlary bilen baglanyşyklydy.
Garry syçan modeli näme goşýar
18 aýlyk syçanlarda geçirilen aýratyn barlag kliniki däl-de, mehanizme degişli soragy öwrenýär. Kyrk bäş erkek C57BL/6J syçan hersinde on bäş syçan bolan üç topara bölündi: diňe kislorod berlen topar, iki sagatlap 3 göterim sewflurana sezewar edilen topar ýa-da şol bir sewfluran täsirinden iki sagat öň metilen gögüniň bir gezeklik 5 mg/kg garyn boşlugyna sanjymy berlen topar. Öwreniş we ýat Morris suw labirinti bilen barlandy; gippokamp dokumasynda bolsa mitohondriýalaryň görnüşi we olaryň bölünmegini dolandyrýan beloklar öwrenildi.
Sewfluran SENP3 proteazasynyň derejesini ýokarlandyrdy, bölünmegi sazlaýjy Drp1-den kiçi üýtgediji belogy (SUMO2/3) aýyrdy, mitohondriýalary böleklere dargatdy we labirintdäki netijeleri ýaramazlaşdyrdy. Öňünden metilen gögüniň berilmegi bu zynjyryň her halkasyny tersine öwürdi: Drp1-iň deSUMOýlaşmagy azaldy, böleklere dargama azaldy, ýat boýunça ballar gowulaşdy. Awtorlar Drp1-iň SUMOýlaşma ýagdaýyny anesteziýanyň täsirini mitohondrial we kognitiw zyýan bilen baglanyşdyrýan geçiriji hökmünde görkezýärler.
Bu anyk we barlap bolýan mehanistik ýoldur; ol adamlarda görlen netijäni biologik taýdan has düşnükli edýär. Ýöne bu modeliň nämäni görkezmeýändigine hem üns beriň. Bular garry, emma beýleki tarapdan sagdyn syçanlardy; olara diňe anesteziýa berildi, operasiýa geçirilmedi we goşmaça keselleri ýokdy. Derman täsir başlamazyndan iki sagat öň garyn boşlugyna sanjyldy; bu öňünden bermek usuly kliniki synagdaky anesteziýa başlanandan soňky damjalaýyn berlişden tapawutlanýar. Syçanyň gippokamp dokumasyndaky subutnama adamlardaky netijäni hem şol bir mehanizmiň düşündirýändigini tassyklamaýar.
Iki barlagyň deňeşdirilmegi
| Sorag | Adamlarda geçirilen açyk synag | Garry syçan modeli |
|---|---|---|
| Gatnaşyjylar | Bir hassahanada operasiýa geçirilen 60–80 ýaşly 248 näsag | 45 garry erkek syçan, hersinde 15 syçan bolan üç topar |
| Täsir | Umumy anesteziýa astynda uly operasiýa | Diňe sewfluran, operasiýa ýok |
| Metilen gögüniň berliş tertibi | Anesteziýa başlanandan soň 60 minutda 2 mg/kg IV | Anesteziýadan 2 sagat öň garyn boşlugyna 5 mg/kg |
| Deliriý netijesi | 1-den 5-nji güne çenli günde iki gezek 3D-CAM; metilen gögi bilen azaldy | Ölçenmedi; syçanlar bu düşünjäni beýan edip bilmeýärler |
| Kognitiw netije | 7-nji günde testler toplumyndaky peselme; metilen gögi bilen azaldy; 3 aýdan soň telefon barlagynda tapawut ýokdy | Morris suw labirinti; öňünden berilmegi ýady saklady |
| Mehanizm netijesi | Dokumada barlanmady | Gippokampdaky SENP3, Drp1-iň SUMOýlaşmagy, mitohondriýalaryň görnüşi |
| Nämäni görkezýär | Toparlary gizlemek we bir merkezde geçirilmek bilen bagly çäklendirmeleri bolan irki kliniki alamat | Gorag bilen gabat gelýän mitohondrial mehanistik ýol |
Ikinji, has uly synag meýilnamasy bu ugurdaky barlaglaryň nirä barýandygyny has aýdyňlaşdyrýar. Hasaba alnan aşgazanasty mäz operasiýasy synagy NCT04529265 55–80 ýaşly 314 näsagy, toparlaryň gatnaşyjylardan we netijä baha berijilerden iki taraplaýyn gizlenmegini hem-de operasiýanyň dowamynda jemi 3 mg/kg bolan iki dozany meýilleşdirdi. Hassahanada bolýan döwürdäki deliriý esasy netije, 7-nji gündäki kognitiw funksiýa, çişme markerleri we has uzak möhletli onkologik gözegçilik bolsa ikinji derejeli netijeler hökmünde kesgitlenildi. Sanawdaky ýazgy synagyň 2024-nji ýylyň dekabrynda tamamlanandygyny görkezýär; şondan soň onuň netijeleri 2026-njy ýylda Journal of Clinical Anesthesia žurnalynda çap edildi. Açyk synagyň netijesini gutarnykly tassyklama öwürmezden öň, toparlary gizläp geçirilen şu gaýtalama barlagyna üns bermeli.
Operasiýa otagyndaky howpsuzlyk öý şertlerine geçirilmeýär
Ýokarda görkezilen ähli kognitiw netijeler operasiýa wagtynda gözegçilik astynda wena içine berilmekden gelip çykýar. Bu şertlerde anesteziologlar, gözegçilik enjamlary, janlandyryş dermanlary we özara täsirleşýän dermanlary barlamak bar. Bularyň hiç biri öýde agyz arkaly ulanmak şertlerine degişli edilip bilinmez.
Iki aýratyn seresaplyk çäresi bar. Metilen gögi monoaminoksidazany saklaýar, şonuň üçin ony serotonergik antidepressantlar bilen bile ulanmak serotonin sindromyny döredip biler. Bu töwekgelçilik sanjym görnüşi üçin ulanmak baradaky maglumatda çarçuwa içindäki duýduryş hökmünde görkezilýär; özara täsirleşýän dermanlar metilen gögüniň dermanlar bilen özara täsirleri makalasynda jikme-jik beýan edilýär. G6PD ýetmezçiligi bolan näsaglarda gemoliz töwekgelçiligi bar. Peşewiň we deriniň gök reňke öwrülmegi öz-özünden zyýansyzdyr, ýöne hut şu ýagdaý geljekki synaglarda toparlary gizlemek üçin açyk synagdakydan has köp tagalla etmegiň zerurdygyny görkezýär. Işlemek we üpjünçilik çeşmesini saýlamak boýunça umumy howpsuzlyk ýörelgeleri metilen gögüniň howpsuzlyk esaslary makalasynda jemlenýär.
Jemleýji netije
Operasiýa geçirilen garry näsaglarda geçirilen bir açyk synag operasiýanyň dowamynda wena içine berlen ýeke dozadan soň deliriýiň we irki ölçenen kognitiw peselmäniň ep-esli azalandygyny habar berýär. Üç aýdan soň kognitiw tapawut ýokdy, toparlary gizlemekdäki kemçilikleri bolsa awtorlaryň özleri hem beýan edýärler. Garry syçanlaryň anesteziýa modeli şeýle goragyň nähili ýüze çykyp biljekdigine degişli yzygiderli mitohondrial düşündiriş berýär. Bulary iki aýratyn pikir hökmünde kabul ediň: toparlary gizläp gaýtadan barlanmagyna garaşýan kliniki alamat we adamlarda tassyklanmagyna garaşýan mehanizm. Garrylykdaky ýat netijelerini has giňden öwrenýän okyjylar metilen gögi we garrylykdaky ýat makalasyny hem okap bilerler.