Makala
Stomatologiýada metilen gögi: boýamak we fotodinamiki barlaglar
Metilen gögüniň stomatologiki tejribede we barlaglarda birnäçe aýry-aýry orny bar. Diş lukmany dişde jaýrygyň bardygyna şübhelenip barlag geçirende, ol kontrasty güýçlendirip biler. Mikroblara garşy fotodinamiki bejergide ol gözegçilikli yşyklandyryş bilen bilelikde ulanylýan fotosensibilizator bolup hyzmat edýär. Laboratoriýa barlagçylary onuň diş öýjüklerine täsirini hem öwrenýärler. Bu ulanylyşlar dürli soraglara jogap berýär we biri-birini esaslandyryp bilmeýär.
«Metilen gögüniň stomatologiki ulanylyşy» baradaky gözleg mikroskop suratyndan diş pastasy baradaky maslahata alyp baranda, bu tapawut möhümdir. Görünýän gök çyzyk — synlamanyň netijesidir. Nusga alnan bakteriýalaryň sanynyň azalmagy — bejerginiň netijesidir. Bularyň hiç biri boýag bilen diş ýuwmagyň kariýesiň öňüni alýandygyny ýa-da zeper ýeten dişi saklap galýandygyny subut etmeýär.
Ulanylyşy degişli şertleri bilen deňeşdiriň
Bu ulanylyş tablisasy ulanylýan serişdäni, berilýän soragy we subutnamanyň goldap biljek netijesini biri-birinden aýyrýar. Barlaglarda ulanylýan düzümler olary tanamak üçin görkezilýär, taýýarlamak boýunça görkezmeler däldir.
| Ulanylyşy | Düzümi we şertleri | Nämäni anyklap biler | Nämäni anyklap bilmez |
|---|---|---|---|
| Güman edilýän jaýrygy görünýän etmek | Lukmanyň saýlan boýag ergini; ulaldyp görmek arkaly diş barlagy | Görmäge elýeterli aýratynlygyň ugrunda has güýçli kontrast | Jaýrygyň doly çuňlugy, pulpanyň ýagdaýy ýa-da dişi sogurmagyň zerurlygy |
| Kök kanalynyň fotodinamiki bejergisi | Barlaga mahsus fotosensibilizator we hünärmen tarapyndan bejerilen kanalyň içine yşyk bermek | Nusga alnan mikroblardaky üýtgeşmeler ýa-da öňünden kesgitlenen beýleki netijeler | Diňe bakteriýalaryň sanyna esaslanyp, doly sterilizasiýa ýa-da dişiň uzak möhlet saklanyp galmagy |
| Periodontal fotodinamiki bejergi | Ýerli ulanylýan boýag ergini we kesgitlenen yşyklandyryş; adatça mehaniki bejergi bilen bilelikde öwrenilýär | Degişli gözegçilik topary bilen deňeşdirilende goşmaça täsirler | Diş örtügini we diş daşyny aýyrmagyň ornuny tutmagy |
| Diş öýjükleriniň barlagy | Kesgitlenen ösdürme gurşawy we laboratoriýada täsir etdiriş şertleri | Şol synag şertlerinde öýjükleriň jogaplary | Näsagyň dişlerine boýag çalmakdan peýda |
| Öýde taýýarlanan metilen gökli diş pastasy | Standartlaşdyrylmadyk garyndy we agyz boşlugyna gaýtalanýan täsir | Ýokardaky ulanylyşlardan netijelilik barada hiç hili netije çykaryp bolmaýar | Subut edilen kariýesiň öňüni alyş, diş etiniň kesellerini bejermek ýa-da öýde ulanmagyň howpsuz tertibi |
Metilen gögi jaýryk dişi ýüze çykaryp bilermi?
Ol lukmana güman edilýän çyzygy görmäge kömek edip biler. Amerikanyň endodontistler birleşigi jaýryk dişi bahalandyrmakda metilen gögi bilen boýamagy ulaldyp görmek, ýagtylygy dişden geçirmek, dişlemek synagy we periodontal zondlama bilen bilelikde beýan edýär. Boýamak şol barlagyň diňe bir bölegidir. Şol hünär makalasynda jaýrygyň näderejede ýaýrandygyny bahalandyrmagyň ähmiýeti hem nygtalýar we hiç bir standart barlagyň özbaşdak uzak möhletli netijäni çaklap bilmeýändigi bellenýär.
Mikroskop görmäge elýeterli bölegi ulaldýar; ol ähli gizlin ýüzleri görünýän etmeýär. Şonuň üçin boýalan çyzygy dişiň gurluşy we beýleki tapyndylar bilen baglanyşykda düşündirmek zerurdyr. Ol özbaşdak pulpanyň sagdynlygyny görkezip, agyrynyň ähli çeşmelerini ýüze çykaryp ýa-da dişi dikeldip bolmajakdygyny kesgitläp bilmeýär.
Jaýryklaryň görnüşleriniň arasyndaky tapawut hem möhümdir. AAE-niň näsaglar üçin jaýryk dişler baradaky gollanmasy emalyň ýüzleý jaýryk çyzyklaryny dişiň döwlen tümmejiklerinden, jaýryk dişlerden, bölünen dişlerden we köküň dik döwüklerinden tapawutlandyrýar. Bejergi görnüşine, ýerleşişine we ýaýrawyna baglydyr. Bir çyzygy tapmak dişiň bölünendigini ýüze çykarmak bilen deň däldir.
Diş lukmany boýag bilen barlagdan soň dişi sogurmagy teklip etse, şu soraglary bermek peýdalydyr: «Bu jaýrygyň haýsy görnüşi?», «Haýsy tapyndylar onuň ýaýrawyny görkezýär?» we «Bu tapyndylar dişi dikeldip boljakdygyny kesgitlemäge nähili täsir edýär?» Bu soraglar maslahatyň aňyrsyndaky esaslandyrmany düşündirmegi soraýar. Diňe has goýy çyzyk şeýle esaslandyrma däldir.
Näme üçin beýleki diş synaglary hem möhümdir?
Näsag skanirlemeden ýa-da mikroskop bilen barlagdan soň näme üçin goşmaça synaglaryň zerurdygyny sorap biler. Dürli synaglar meseläniň dürli taraplaryny öwrenýär. AAE-niň jaýryk we döwlen dişler üçin diagnostiki çemeleşmesi lukmanyň pulpa we kök ujunyň töweregindäki dokumalar boýunça diagnoz goýup bilmegi üçin pulpany bahalandyrmagy, periodontal tapyndylary, göz bilen barlagy we şekillendiriş usullaryny öz içine alýar.
Mysal üçin, sowuk ýa-da elektrik arkaly pulpa synagy pulpanyň jogabyny barlaýar. Zondlama dişiň töweregindäki dokumalary bahalandyrýar. Transillýuminasiýa ýagtylygyň dişden geçişini öwrenýär. Boýag ýüzüň kontrastyny güýçlendirýär. Bu synlamalar birmeňzeş düşündirişi goldap biler ýa-da goşmaça bahalandyrmagy talap edýän näbelliligi galdyryp biler. Görnüş taýdan täsirli bir synagy gaýtalamak beýleki synaglaryň ornuny awtomatik ýagdaýda tutmaýar.
Fotodinamiki bejergide boýag başgaça ulanylýar
Köplenç aPDT diýip gysgaldylýan mikroblara garşy fotodinamiki bejergide metilen gögi degişli ýagtylygy siňdirýär we mikroorganizmlere zeper ýetirip bilýän fotohimiki reaksiýalara gatnaşýar. Munuň üçin fotosensibilizatoryň kesgitlenen düzümi we gözegçilikli ýagtylyk täsiri zerurdyr. Metilen gögi bilen gyzyl ýagtylygyň arasyndaky baglanyşyk ýagtylygyň tolkun uzynlygynyň, ony bermegiň usulynyň we täsiriniň näme üçin bejerginiň aýrylmaz bölegidigini düşündirýär.
Şonuň üçin öwrenilýän bejergi diňe «metilen gögi» däl-de, birnäçe bölekden ybarat utgaşmadyr. 36 gatnaşyjynyň gatnaşmagynda geçirilen randomizirlenen periodontal synagda diş daşyny aýyrmakdan we köküň ýüzüni tekizlemekden soň 660-nm yşyklandyryş ulanylyp, metilen gögüniň suwdaky ergini ýüzleý işjeň madda saklaýan düzüm bilen deňeşdirildi. Barlagda bakteriýalaryň azalmagy ýa-da bahalandyrylan kliniki görkeziji boýunça toparlaryň arasynda ähmiýetli tapawudyň ýokdugy habar berildi. Göteriji gurşawy üýtgetmek awtomatik ýagdaýda peýdaly kliniki artykmaçlyk döretmedi.
Stomatologiki synaglar nämäni görkezýär?
Netijeler ýagdaýa, protokola, deňeşdirilýän bejergä we ölçenýän netijä baglydyr. Kök kanallary boýunça iki barlag «diş bakteriýalaryny öldürýär» ýaly öňe sürmäniň bejergini saýlamak üçin näme sebäpli aşa umumydygyny görkezýär.
Pulpa nekrozy bolan 30 öňdäki süýt dişinde geçirilen 2020-nji ýyldaky randomizirlenen synagda bakteriýa mukdary adaty bejergi bilen 93%, adaty bejergä aPDT goşulanda bolsa 99% azaldy. Tapawut statistik taýdan ähmiýetli däldi. Has ýokary göterim şol synagda goşmaça amalyň has gowy bolandygyny görkezmedi.
24 kök kanalynyň gatnaşmagynda geçirilen 2023-nji ýyldaky kliniki synagda adaty taýýarlykdan soň aPDT ulanylanda, ýaşaýşa ukyply bakteriýalaryň we iki bakterial düzüm böleginiň ep-esli köp azalandygy ýüze çykaryldy. Bu belli bir protokola degişli dezinfeksiýa netijesini goldaýar. Ýöne ol özbaşdak dişleriň has az sogrulýandygyny ýa-da uzak möhletde has gowy saklanyp galýandygyny subut etmeýär.
Gollanmalar has giň subutnamalary hem göz öňünde tutýar. Ýewropanyň periodontologiýa federasiýasynyň 2020-nji ýyldaky S3 gollanmasyna esaslanýan I–III tapgyrdaky periodontit üçin ikinji ädim boýunça görkezmesi diş etiniň aşagyny gurallar bilen arassalamaga kesgitlenen 660–670-nm ýa-da 800–900-nm tolkun uzynlyk aralyklaryndaky fotodinamiki bejergini goşmazlygy maslahat berýär. Bu maslahat periodontal bejergä degişlidir; ony ähli stomatologiki görkezmelere awtomatik ýagdaýda degişli etmek bolmaz.
Diş öýjükleri boýunça tapyndylar diş pastasy üçin subutnama däldir
Köplenç bu mowzuk bilen baglanyşdyrylýan bir makala düýbünden başga mehanizme degişlidir. Mikulás we kärdeşleriniň 2020-nji ýyldaky laboratoriýa barlagynda barlagçylar adam diş pulpasynyň sütün öýjüklerine we beýniden bölünip alnan mitohondriýalara TEGDMA rezin monomerini täsir etdirdiler. Şol synag şertlerinde metilen gögi mitohondrial işjeňligiň bozulan käbir görkezijilerini bölekleýin dikeltdi.
Bu iş öýjükleriň bioenergetikasyny öwrenýärdi. Ol adamlaryň diş ýuwmagyny, kariýesiň öňüni almagy, diş jaýrygynyň bitmegini ýa-da taýýar diş pastasyny synagdan geçirmedi. Laboratoriýadaky adam öýjükleri boýunça netijeler laboratoriýa subutnamasy bolmagynda galýar. Barlaglar kitaphanasynda adamlar bilen geçirilen synaglaryň we eksperimental barlaglaryň arasynda goýulýan tapawut bu görnüşli netijeleri düşündirmäge kömek edýär.
Munuň diş pastasy we agyz idegi baradaky öňe sürmeler üçin manysy
Ýokardaky subutnamalar metilen gögüni öý şertlerinde diş idegi üçin ulanmagyň tertibini esaslandyrmaýar. Diş pastasyna boýag goşmak taýýar önümiň düzümini üýtgedýär, emma täze garyndynyň peýdaly işleýändigini, onuň gaýtalanýan täsiriniň kabul ederliklidigini ýa-da diş dikeldiş materiallary bilen sazlaşýandygyny görkezmeýär. Şeýle hem öýde ulanylýan yşyk hünärmen tarapyndan ýerine ýetirilýän fotodinamiki protokoly gaýtalamaýar.
Teklip edilýän stomatologiki amal üçin onuň haýsy diagnoza gönükdirilendigini, standart idege nähili peýda goşýandygyny we şol peýdanyň haýsy barlagda synagdan geçirilendigini soraň. Diş pastasy baradaky öňe sürme üçin bolsa, hut şol taýýar önüm we öňe sürülýän netije boýunça subutnama soraň. Kök kanalynyň dezinfeksiýasy baradaky makala bu boşlugy dolduryp bilmeýär. Şonuň ýaly-da, agyz boşlugynyň gyzyl tekiz demrewi boýunça fotodinamiki synaglar we agyz ýaralary hem-de bokurdak agyrysy baradaky subutnamalar aýratyn bahalandyrmagy talap edýän başga ýagdaýlara degişlidir.