Gara mallarda, goýunlarda we atlarda metilen gögi: nitrat bilen zäherlenme boýunça gollanma

Günüň ikinji ýarymynda sürü gurakçylykdan ejir çeken sorgo ekinine goýberilýär. Agşama çenli birnäçe sygyr yzda galyp, çalt dem alýar; olaryň nemli bardalary garalýar, wena deşilende bolsa goňur gan görünýär. Goňşy öri meýdanyndaky atlarda täsir görünmeýär. Bu tapawut tötänlik däl. Ol nitratyň nirede nitrite öwrülýändigine baglydyr, şol ýer bolsa hem anyklaýşy, hem-de antidot meýilnamasyny kesgitleýär.

Esasy pikir ýönekeý: nitrat esasan başlangyç maddadyr, nitrit zäherdir, nitratyň täsirine sezewar bolan gara mallarda metilen gögi bolsa nitritiň gemoglobine edýän täsirini aradan aýyrmaga gönükdirilendir. Bu makaladaky galan ähli maglumatlar şu üç ädimden gelip çykýar.

Nitrat haýwanyň içinde nitrite öwrülýär

Otdaky nitratyň özi gowşak oksidleýjidir. Uly garnyň mikroblary ony iki tapgyrda gaýtarylýar: ilki nitrat nitrite, soňra nitrit ammiaga öwrülýär. Birden köp mukdarda nitrat gelende, birinji tapgyr ikinjiden öňe geçýär. Nitrit ýygnanýar, gana geçýär we gemoglobindäki demri kislorod daşaýan iki walentli görnüşinden üç walentli görnüşine oksidleýär. Netijede kislorod daşap bilmeýän metgemoglobin emele gelýär.

MSD Veterinary Manual gollanmasynyň nitrat we nitrit bilen zäherlenme baradaky syny nitritiň nitratdan takmynan on esse zäherlidigini belleýär we şol yzygiderliligi beýan edýär. Adaty çeşmeler — süle, dary, raýgras, mekgejöwen, günebakar we sorgo ýaly nitrat ýygnaýan ot-iýmler, şeýle hem amarant, ak selme, kohiýa we Jonson oty ýaly haşal otlar, dökün iýilmegi hem-de ýerüsti akymlar bilen hapalanan howdanlar ýa-da ýalpak guýular. Gurakçylyk, azot döküniniň köp berilmegi we bulutly ýa-da salkyn howadan soň ösüşiň saklanmagy ot-iýmdäki nitraty artdyrýar.

Metgemoglobiniň göterimi ýagdaýyň agyrlygyny diňe takmynan görkezýär, ýöne bu baglanyşyklar ýagdaýyň gyssaglylygyny bahalandyrmaga kömek edýär. MSD tahikardiýa, gowşaklyk, titreme we ataksiýa ýaly irki alamatlary metgemoglobin takmynan 30-dan 40 göterime ýetende, güýçli demgysmany we goňur ýa-da gögeren nemli bardalary takmynan 50 göterimden ýokary bolanda, ölümli netijeleri bolsa köplenç 80 göterimde ýa-da ondan ýokary derejede görkezýär. Howada hem goňurlygyna galýan şokolad-goňur gan häsiýetli alamatdyr, ýöne diňe şu ýagdaýy anyklaýan alamat däldir; metgemoglobin bolsa ýeterlik çalt yzyna öwrülýändigi sebäpli, gijikdirilip alnan nusgalar iň ýokary derejäni pes görkezýär. Tassyklamak üçin MSD ölümden öň gan plazmasynda, ölümden soň bolsa gözüň suwuklygynda nitrat barlagyny, onuň bilen birlikde ot-iým we suw seljermesini makul görýär. Degişli biologik nusgalarda nitratyň takmynan 20 ppm-den ýa-da nitritiň 0.5 ppm-den ýokary bolmagy, adatça, aşa täsire sezewar bolnandygyny görkezýär.

Metilen gögi böwetlenmäni nähili aradan aýyrýar

Adaty şertlerde metgemoglobiniň köp bölegi NADH we sitohrom b5 reduktaza ulgamy arkaly yzyna gaýtarylýar. Metilen gögi adatça ujypsyz ähmiýetli bolan ikinji ýoly işe girizýär. Pentoza-fosfat ýoly arkaly emele gelýän öýjük NADPH-si elektronlary NADPH-e bagly reduktazanyň üsti bilen metilen gögüne geçirip, ony leýkometilen gögüne öwürýär; ol bolsa üç walentli demri gaýtaryp, gemoglobindäki iki walentli görnüşine getirýär. Mehanizm baradaky StatPearls syny bu elektron daşaýjy wezipäni düşündirýär.

Şol himiki häsiýet esasy seresaplyk sebäbini hem döredýär. Metilen gögi arassa antioksidant däl-de, oksidlenme-gaýtarylma derman serişdesidir. Ýokary konsentrasiýalarda onuň özi oksidleýji bolup, metgemoglobini gaýtadan döredýär we eritrositlere zeper ýetirýär. Şonuň üçin gowşak jogap weterinary diňe has uly mukdarlary gaýtalamaga däl-de, anyklaýşy, uly garyndan dowam edýän siňmäni we eritrositleriň ýagdaýyny täzeden gözden geçirmäge iterilmelidir. Ko-oksimetriýa arkaly anyklaýyş we gözegçilik astynda sanjym etmegi öz içine alýan umumy hassahana çemeleşmesi metgemoglobinemiýada metilen gögi makalasynda beýan edilýär.

Görnüşleriň we täsire sezewar bolmagyň deňeşdirilişi

Bu tablisa karar bermäge kömek edýär. Her setir täsiriň ýoluny, öwrülişiň ýerini hem-de metilen gögüniň näme edip bilýändigini we edip bilmeýändigini birleşdirýär.

Görnüşler topary	Nitrit nirede emele gelýär	Adaty täsir çeşmesi	Metilen gögi bilen bagly ýagdaý
Gara mallar	Uly garynda, netijeli ýagdaýda	Nitraty köp ot-iým, dökün, hapalanan suw	Esasy antidot berilmegi göz öňünde tutulýan haýwanlar; gäwüş gaýtarýanlarda maglumat çeşmelerindäki aralyk — wena içine haýal berilýän 4-den 15 mg/kg çenli, gaýtalanmagy bolsa ýagdaýyň agyrlygyna we dowam edýän siňmä bagly
Goýunlar we geçiler	Uly garynda, netijeli ýagdaýda	Şol bir ot-iým we suw çeşmeleri; goýunlar köplenç gara mallardan birneme az duýgur diýlip häsiýetlendirilýär	Gäwüş gaýtarýanlar üçin şol bir çemeleşme; çap edilen hasabatlarda meýdan şertlerindäki pes, bir sanly mg/kg dozalaryndan synag şertlerindäki 15 mg/kg täsire çenli görkezilýär, şonuň üçin goýunlara awtomatik ýagdaýda pes doza degişli däldir
Atlar	Kör içegede we ýogyn içegede, nitratyň gaýtarylmagy has çäkli	Taýýar nitrit howply bolmagynda galýar; ot-iýmdäki nitrat, adatça, gara mallardakydan gowşak täsir edýär	Nusgawy in vitro işlerde atlaryň eritrositleri metilen gögüne gowşak jogap berýär, serişde bolsa atlarda Heinz bedenjikleri bilen bagly oksidleýji gemolizi döredip biler; gäwüş gaýtarýanlaryň protokollary göçürilip ulanylmaýar
Itler we pişikler	Içegedäki öwrüliş doza bilen deňeşdirilende ujypsyz	Öri meýdanynyň nitraty däl-de, oksidleýji dermanlar we himiki maddalar	Pişikler Heinz bedenjikleri bilen bagly oksidleýji zeperlenmä aýratyn meýillidir; federal düzgün bolan 21 CFR 500.27 agyzdan berilýän, peşew ýollary üçin metilen gögi önümleriniň pişiklerde ölümli gemoliz döredendigi sebäpli ýüze çykdy
Akwarium we howdan balyklary	Suwdaky nitritiň žabralardan siňmegi, goňur gan keseli diýlip atlandyrylýar	Täze ýa-da artykmaç ýüklenen ulgamlarda nitritiň birden ýokarlanmagy	Wena içine kg başyna mg däl-de, suwa ýatyrmagyň konsentrasiýasy litr başyna mg bilen ölçelýär; akwarium balyklarynda nitrit bilen zäherlenme makalasynda beýan edilişi ýaly, hloridiň bäsdeşligi we suwuň ýagdaýyny düzetmek esasy orunda durýar

Gäwüş gaýtarýanlar: gara mallar, goýunlar we geçiler

Gara mallar iň ýygy ejir çekýän görnüşdir, oba hojalyk maslahat çeşmeleri olary köplenç iň duýgur mal topary hökmünde görkezýär. Goýunlar we geçiler hem duýgurdyr, ýöne köplenç birneme az ejir çekýärler diýlip häsiýetlendirilýär; bu olaryň nitrat ýüküni has çalt gaýtadan işlemegi bilen bagly bolup biler. Bu tertibi gutarnykly biohimiki hemişelik däl-de, peýdaly umumy meýil hökmünde kabul ediň.

Nesil ýitgileri aýratyn ünsi talap edýär. Uzak dowam eden agyr metgemoglobinemiýadan aman galan sygyrlar takmynan 5-den 14 güne çenli soň göle taşlap ýa-da öli göle dogrup biler; bu düwünçegiň gipoksiýasy bilen gabat gelýär. Ertesi irden kadaly göläniň dogulmagy täsiriň ýeňil bolandygyny subut etmeýär, bir hepde soň göle taşlanmagy bolsa ikinji gezek täsire sezewar bolnandygyny subut etmeýär.

Gara mallar üçin çap edilen metilen gögi dozalary dürli subutnama görnüşlerinden gelip çykýandygy sebäpli biri-birinden tapawutlanýar. MSD-niň häzirki bölümi 1-den 2 göterime çenli ergin görnüşinde wena içine haýal berilýän 4-den 15 mg/kg çenli ýa-da ondan hem köp mukdary görkezýär; doza we gaýtalama ýagdaýyň agyrlygyna we dowam edýän siňmä görä kesgitlenýär. Şeýle hem has ýokary mukdarlara diňe gäwüş gaýtarýanlaryň howpsuz çydap bilýändigi açyk aýdylýar. Bu maglumat bilen birlikde kiçi synaglar we meýdan hasabatlary bar: sygyrlar bilen geçirilen köne synagda şol şertlerde 1 mg/kg ýeterlik diýlip tapyldy, goýunlaryň farmakologiýasy boýunça işde wena içine 15 mg/kg berilmegi bahalandyryldy, geçilerde geçirilen synaglarda 1-den 4 mg/kg çenli barlanyp, 4 mg/kg toparlary iň gowy netije görkezdi, meýdan hasabatlarynda bolsa takmynan 4 mg/kg bilen sagalma, şeýle hem adaty aralykdan daşarda duran bir sygyr ýagdaýynda takmynan 20 mg/kg beýan edilýär. Goýunlarda serişdäniň bedendäki hereketi boýunça 1984-nji ýylyň barlagy bu kategoriýany gowy görkezýär: ol çydamlylyk baradaky pikir ýöretmäni goldaýar, ýöne tassyklanan ulanyş görkezmesi däldir.

Goýunlarda metgemoglobinemiýa üçin metilen gögi barada weterinar kararlar kabul edilende, amaly netije şudur: hiç bir ýeke san ähli ýagdaýlara laýyk gelmeýär. Uly garynda nitritiň emele gelmeginiň dowam etmegi, goşmaça nitrit siňende gowulaşýan haýwanyň ýagdaýynyň täzeden agyrlaşyp biljekdigini aňladýar. Şonuň üçin MSD gaýtalamany üýtgewsiz tertibe däl-de, dowam edýän täsire baglaýar. Goldaw çäreleri hem bilelikde alnyp barylýar: kislorod zerurlygyny çäklendirmek üçin stresiň iň pes derejesi bilen işlemek, şübheli iýmitden we suwdan aýyrmak, howpsuz çalşyryjy iýmit bermek we dokumalaryň gan bilen üpjünçiligine üns bermek. Parenteral metilen gögi ýerli gyjyndyryjy täsir edýär, şonuň üçin ygtybarly wena elýeterliligi we wena içine haýal bermek möhümdir; dokumalaryň, peşewiň we datçikleriň reňklenmegine garaşylmalydyr. Weterinariýada boýaglaryň we spreýleriň çäklendirmeleri görnüşlere degişli has giň çäklendirmeleri düşündirýär.

Atlar aýratyn ýagdaýdyr

Atlar süýümi uly garynda däl-de, içegäniň yzky böleginde fermentleşdirýär. Kör içegäniň mikroblary nitraty gaýtaryp bilýär, ýöne öwrüliş gara mallardakydan ep-esli az bolýar, şonuň üçin uly ýaşly atlar, adatça, ot-iýmdäki nitrata has az duýgurdyr. Taýýar nitrit bu goragy aýlanyp geçýär we howply bolmagynda galýar.

Antidot saýlamagyň ýörelgesi hem üýtgeýär. Eritrositlerdäki metgemoglobiniň sazlanmagy boýunça nusgawy deňeşdirme barlagynda metilen gögi adam öýjüklerinde gaýtarylmagy güýçlendirdi, ýöne at öýjüklerinde güýçlendirmedi (atlaryň eritrositleri baradaky barlag). Atlaryň toksikologiýasy baradaky çeşmeler metilen gögüniň özüni Heinz bedenjikleri we eksentrositler bilen bagly oksidleýji gemoliziň sebäbi hökmünde aýratyn beýan edýär hem-de gyzyl klýon bilen zäherlenme ýaly oksidleýji bozulmalarda ony ulanmakdan ägä bolmagy maslahat berýär. Bu iki ýagdaýyň hiç biri serişdäniň aýratyn bir ata hiç wagt kömek edip bilmejekdigini subut etmeýär, ýöne bilelikde olar gara mallaryň protokolyny agrama görä kiçeldip ulanmak baradaky giňden ýaýran ýalňyşlygyň öňüni alýar. Nitrit bilen bagly metgemoglobinemiýa şübhesi bolan ata gäwüş gaýtarýanlaryň doza tablisasy däl-de, aýratyn anyklaýyş, oksidleýjini kesgitlemek we töwekgelçiligi bahalandyrmak gerek.

Öý haýwanlary we akwarium görnüşleri agrama görä hasaplamagyň näme üçin ýaramazdygyny görkezýär

Duýduryş pişiklerde has aýdyň görünýär. Pişikleriň gemoglobini oksidleýji denaturasiýa aýratyn meýillidir, metilen gögüniň ýokary ýa-da gaýtalanýan täsiri bolsa bejermegiň ýerine Heinz bedenjiklerini we gemolizi döredýär. Itler pişikler ýaly ejiz däl, ýöne deňeşdirme işlerinde olar hem duýgur görnüşleriň arasynda görkezilýär. Öý haýwanlarynyň oksidleýjilere sezewar bolmagy hem häsiýeti boýunça tapawutlanýar: öri meýdanynyň nitratyndan has köp dermanlar, himiki maddalar we olaryň ýuwdulmagy bilen bagly ýagdaýlar agdyklyk edýär.

Balyklarda düýbünden başga ýagdaý bar. Nitrit žabralardan girýär, şonuň üçin islendik dermandan öň esasy täsir ediş serişdesi suwuň himiki ýagdaýydyr, aýratyn-da hloridiň bäsdeşligi we nitritiň aýrylmagydyr. Balyklar üçin metilen gögi görnüşi, dowamlylygy, temperatura we biofiltre täsirleri göz öňünde tutulyp, suwa ýatyrmagyň konsentrasiýasy hökmünde dozalanýar; bu ulgam metilen gögi bilen suwa ýatyrmak we akwariumy bejermek makalasynda düşündirilýär. Suwa ýatyrmak üçin litr başyna mg bahasyny gölä wena içine berilýän kg başyna mg bahasyna öwrüp bolmaýar, göläniň protokolyny hem akwarium üçin suwuklandyryp ulanmak bolmaýar.

Azyk öndürmek üçin saklanýan haýwanlarda kadalaşdyryjy karar hem gerek

Gara mallar, goýunlar ýa-da geçiler üçin metilen gögüni antidot hökmünde ulanmak boýunça FDA tarapyndan tassyklanan adaty ulanyş görkezmesi ýok. FDA bu görnüşler üçin metilen gögüni azyk üçin ulanylýan haýwanlaryň antidotlary üçin hödürlenen we häzirki wagtda seredilýän köpçülikleýin derman maddasy hökmünde görkezýär (FDA-nyň derman taýýarlamak baradaky sahypasy). Bu diňe seredilýänleriň sanawyndaky ýagdaýdyr, tassyklama hem däl, önümleri azyk hökmünde ulanmazdan öň garaşylmaly möhlet hem däl.

Şonuň üçin Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ulanmak weterinaryň üsti bilen, tassyklanan görkezmeden daşarky ulanyşa degişli düzgünleriň çäginde amala aşyrylýar. Haýwanlarda derman serişdelerini ulanmagy aýdyňlaşdyrmak hakyndaky kanun hakyky weterinar–müşderi–haýwan gatnaşyklaryny, azyk üçin ulanylýan haýwanlarda bolsa haýwany anyklamak we galyndylara garşy gorag çäreleri bilen birlikde ylmy taýdan esaslandyrylan uzaldylan garaşma möhletini talap edýär. Wena içine 6 mg/kg ýörite taýýarlanan metilen gögi berlen sekiz sagdyn gara malda geçirilen häzirki zaman galyndy barlagynda süýt üçin 5 gün, et üçin 6 gün bolan barlagdan alnan möhletler hasaplandy (gara mallarda farmakokinetika we garaşma möhleti baradaky barlag). Bu sanlar şol barlagyň gurluşyna degişlidir. Olar FDA tarapyndan tassyklanan garaşma möhleti däldir; bejerilen haýwanyň galyndylary baradaky häzirki maslahat bolsa bejeriji weterinaryň we FARAD ýaly çeşmeleriň üsti bilen alynmalydyr.

Ýewropanyň düzgünleri madda derejesinde has berkdir. Azyk öndürmek üçin saklanýan görnüşlerde farmakologik taýdan işjeň maddalar, adatça, ÝB-niň galyndylar düzgünnamasynyň çäginde galyndynyň iň ýokary çägi baradaky sanawa girizilmegini ýa-da şoňa deň klassifikasiýany talap edýär (EMA-nyň galyndylar baradaky gollanmasy). ÝB-niň bahalandyrmalarynda metilen gögi azyk üçin ulanylýan haýwanlarda ulanmaga bellige alynmadyk maddalaryň arasynda ara alnyp maslahatlaşylypdyr. Gadaganlyk kategoriýasyny oýlap tapmagyň ýerine, ony ÝB-de azyk üçin ulanylýan haýwanlarda adaty ulanyşa rugsat berilmedik madda hökmünde häsiýetlendiriň. Azyk zynjyryna degişli atlarda hem islendik kaskad ulanyşdan öň şol bir barlag gerek.

Bejeriji weterinar üçin gysga karar yzygiderliligi

Metgemoglobinemiýany tassyklaň we şol bir wagtda oksidleýjini gözläň: goňur gan we nemli bardalaryň üýtgemegi, tahikardiýa we demgysma bu ýagdaýa yşarat edýär, gan plazmasynda ýa-da gözüň suwuklygynda nitrat barlagy, ot-iým we suw barlaglary bolsa çeşmäni görkezýär. Ilki täsiri aýyryň, sebäbi uly garyndan siňme dowam edýärkä berlen metilen gögi alamaty bejerýär, uly garyn bolsa sebäbi öndürmegi dowam etdirýär. Mukdardan öň görnüşe degişli çemeleşmäni saýlaň: atlar metilen gögi üçin gäwüş gaýtarýanlara degişli maglumat aralygyny alyp ulanyp bilmez, pişiklerde oksidleýji täsir babatda iň güýçli seresaplyk gerek, balyklarda bolsa akwakulturada ulanylyş we çäklendirmeler makalasyndaky suwa ýatyrmak ýörelgesi bilen birlikde suwuň ýagdaýyny düzetmek gerek. Ygtybarly wena elýeterliligi bilen haýal beriň, ýagdaýyň gaýtadan agyrlaşmagyna we gemolize gözegçilik ediň hem-de haýwan azyk zynjyryna gaýtadan girmezden öň ýerli galyndy düzgünlerine laýyklykda süýdüň we etiň ýagdaýyny ýazmaça kesgitläň.