ፎቶዳይናሚክ ሕክምና ብመቲሊን ብሉ፦ እቲ ሕክምና ከመይ ይጽናዕ

ፎቶዳይናሚክ ሕክምና ብመቲሊን ብሉ ክልተ ስጉምትታት ጥራይ ዘለዎ ይመስል። ሰማያዊ ቀለም ምልካይ፣ ቀይሕ ብርሃን ምብራህ። እዚ ኣብ ኣእምሮ ዝፍጠር ስእሊ ግን ጌጋ እዩ፣ መበገሲ መብዛሕትኡ ብዛዕባ እዚ ሕክምና ዘሎ ምድንጋር ድማ እዩ። እቲ ዝጽናዕ ኣሰራርሓ፣ ኣብ ሓደ ቦታን ኣብ ሓደ እዋንን ብሓባር ክህልዉ ዘለዎም ሰለስተ ክፍልታት ኣለዉዎ፦ ብርሃን ብዝምጥጠሉ መልክዑ ዘሎ ፎቶሰንሲታይዘር፣ ብዝተለክዐ መጠን ዝቐርቡ ግቡእ ንውሓት ማዕበል ዘለዎም ፎቶናት፣ ከምኡውን እቲ ዝሰጋገር ጸዓት ዝቕበል ሞለኪዩላዊ ኦክስጅን። ካብዞም ሓደ እንተ ተወጊዱ፣ እቲ ዝተገልጸ ውጽኢት ዝፍጠረሉ መስርሕ የብሉን።

እዚ ዓንቀጽ፣ ተመራመርቲ ነዚ ሰለስተ ክፍሊ ዘለዎ ስርዓት ከመይ ከም ዝገልጽዎ፣ ኣየኖት መለክዒታት ከም ዝቆጻጸሩ፣ ከምኡውን ኣብ ጽሑፍ ዝተሓትመ ንውሓት ማዕበልን ቁጽሪ ጸዓትን ንምንታይ ናብ ኣብ ገዛ ዝግበር ኣሰራርሓ ክቕየር ከም ዘይክእል ይገልጽ። ውጽኢታት መንሽሮ ኣብ ፍሉይ ግምገማ መጽናዕቲ መቲሊን ብሉን መንሽሮን ይቐርቡ፣ ናይ ስኒ ኣጠቓቕማታት ድማ ኣብ ፎቶዳይናሚክ መጽናዕቲ ኣፍን ስንን ተኣኪቦም ኣለዉ። ክልቲኦም ኣብዚ ኣይድገሙን።

እቲ ቀለም ፎቶሰንሲታይዘር እዩ፣ መሕበሪ ቀለም ጥራይ ኣይኮነን

መቲሊን ብሉ ንቀይሕ ብርሃን ብጽኑዕ ይምጥጥ፣ ናይ ሞኖመር ጫፍ ምምጣጥ ኣብ ከባቢ 664 ክሳብ 666 nm ይርከብ፣ ሞላራዊ ክእለት ምምጣጡ ድማ ኣዝዩ ልዑል እዩ። መጽናዕትታት ፎቶዳይናሚክ ሕክምና ብመቲሊን ብሉ፣ ብተለምዶ ኣብ ከባቢ 630 ክሳብ 680 nm ዘለዉ ቀያሕቲ ምንጭታት ብርሃን ዝጥቀሙሉ ምኽንያት እዚ ወሰን ምምጣጥ እዩ። ካብዚ ወሰን ወጻኢ ዘሎ መብራህቲ ድሙቕ ክመስል ይኽእል፣ ነቲ ንጥረ ነገር ንምንቕቓሕ ዝጠቅም ጸዓት ግን ዳርጋ ዘይህብ ክኸውን ይኽእል። ነዚ ምርጫ ዝመርሑ ሕግታት ንውሓት ማዕበል ኣብ መቲሊን ብሉ ንቀይሕ ብርሃን ከመይ ከም ዝምጥጦ ተገሊጾም ኣለዉ።

ምምጣጥ ቀዳማይ ስጉምቲ ጥራይ እዩ። እቲ ዝተነቓቕሐ ቀለም፣ ንነዊሕ ግዜ ናብ ዝጸንሕ ትሪፕለት ኩነታት ይሰጋገር፣ ካብኡ ድማ ክልተ ፎቶኬሚካዊ መንገድታት ኣለዉ። ኣብ ኬሚስትሪ ዓይነት I፣ እቲ ዝተነቓቕሐ ቀለም ምስ ኣብ ከባቢኡ ዘለዉ ተሳተፍቲ ንጥረ ነገራት ኤሌክትሮናት ወይ ኣቶማት ሃይድሮጅን ይለዋወጥ፣ ራዲካላት ድማ የፍሪ፣ እዚ ኣብ ቀጻሊ ምላሻት ንኬሚስትሪ ሱፐርኦክሳይድ እውን የጠቓልል። ኣብ ኬሚስትሪ ዓይነት II፣ እቲ ኣብ ትሪፕለት ኩነታት ዘሎ ቀለም ጸዓት ብቐጥታ ናብ ኣብ መሰረታዊ ኩነታት ዘሎ ኦክስጅን የሰጋግር፣ ሲንግለት ኦክስጅን ድማ የፍሪ። ኦክስጅን ኣብ ዘለዎ ኩነታት፣ መቲሊን ብሉ ብቐንዱ ከም ሲንግለት ኦክስጅን ዘፍሪ ሰንሲታይዘር ይሰርሕ፣ ኣብ ማይ ዝተመዝገበ ኳንተማዊ ፍርያቱ ድማ ኣብ ከባቢ 0.5 እዩ። ኣበርክቶ ዓይነት I ግን ብመሰረት እቲ ከባብያዊ ኩነታት ይውስኽ ወይ ይንኪ። እቲ ናይ 1993 ግምገማ ፎቶኬሚስትሪ መቲሊን ብሉ ምስ ባዮሎጂያዊ ተሳተፍቲ ንጥረ ነገራት ንኽልቲኦም መንገድታት ይገልጽ፣ ሚዛኖም ካብ መለለዪ እቲ ቀለም ጥራይ ንምንታይ ክፍለጥ ከም ዘይክእል ድማ የርኢ።

እቲ ተመሳሳሊ ግምገማ፣ ካብ ኑክሊክ ኣሲዳት ነቲ ቀንዲ ዕላማ ይሰምዮ። ጉዋኒን ካብ ባዝታት DNA እቲ ዝተሓተ ፖተንሻል ኦክሲደሽን ኣለዎ፣ ስለዚ ሲንግለት ኦክስጅን ንዕኡ ብቐዳምነት ኦክሲዳይዝ ይገብሮ፣ ከም 8-oxo-deoxyguanosine ዝኣመሰሉ ፍርያት ድማ ይፈጥር። እቲ ጉድኣት ንኽፍጠር፣ እቲ ቀለም ኣብ መንጎ ባዝታት DNA ክኣቱ ኣየድልን። እቲ ግምገማ ግን DNA ጥራይ ከም ምሉእ መግለጺ ክውሰድ ከም ዘይግባእ እውን የጠንቅቕ። መቲሊን ብሉ ንፕሮቲናት፣ ሊፒዳትን ሽፋናትን ኦክሲዳይዝ ይገብር፣ ኣብ ዝኾነ ፈተነ ድማ እቲ ሞት ዘስዕብ ዕላማ እቲ ቀለም ኣበይ ከም ዝእከብ ይውሰን። ስለዚ፣ ኣብቲ እቲ ናሙና ዝጥሕለሉ ፍታሕ ዘሎ ክምረት፣ ኣብቲ ዕላማ ዘሎ መጠን ዝውክል ድኹም መለክዒ እዩ። ኣንበብቲ ነዚ ብብርሃን ዝምራሕ ኬሚስትሪ ምስ ናይቲ ቀለም ብዘይ ብርሃን ዝካየዱ ናይ ሬዶክስ ተራታት ክወዳድርዎ ከለዉ፣ ከምቲ ኣብ መቲሊን ብሉ ኣብ ዋህዮታት ከመይ ከም ዝሰርሕ ተገሊጹ ዘሎ፣ ንኽልቲኦም ፈልዮም ክርእይዎም ይግባእ።

መነሻ ውህድ እምበር፣ ዝተመሓየሸ መድሃኒት ኣይኮነን

እቲ ካልኣይ ቀንዲ ምንጪ፣ ናይ 2005 ግምገማ ምዕባለ ፎቶሰንሲታይዘራት ፌኖቲያዚንዩም እዩ። እዚ ግምገማ ንመቲሊን ብሉ፣ ከም ዝተዛዘመ ፎቶሰንሲታይዘር ዘይኮነስ፣ ዝፍለጡ ድኽመታት ዘለዎ መነሻ መዋቕር ገይሩ ይርእዮ። ንኣሽቱ መዋቕራዊ ለውጥታት፣ ንስብሒ ዘለዎ ዝንባለ፣ ብዋህዮታት ምውሳድ፣ ኣብ ውሽጢ ዋህዮ ዝእከበሉ ቦታ፣ ምፍራይ ሲንግለት ኦክስጅን፣ ብዘይ ብርሃን ዘለዎ መርዛምነትን ንሪዳክሽን ዘለዎ ተጻዋርነትን ይቕይሩ። ንኣብነት፣ ንክሮሞፎር ሜቲሌሽን ምግባር፣ ንስብሒ ዘለዎ ዝንባለን ምፍራይ ሲንግለት ኦክስጅንን ይውስኽ፣ ናብቲ ዘይንጡፍ ሉኮ መልክዕ ዝግበር ሪዳክሽን ድማ የዝሕል። ኣብቲ መሰረታዊ መጽናዕቲ፣ ሜቲሌሽን ዝተገብረሎም ተመሳሰልቲ ውህዳት፣ ኣብ ከባቢ 7.2 J per square cm ዝለዓለ ብብርሃን ዝፍጠር መርዛምነት ኣርእዮም። ንስብሒ ዝያዳ ዝንባለ ምህላው ግን ብቐጥታ ዝሓሸ ማለት ኣይኮነን፣ ምኽንያቱ ማይ ናይ ምጽላእ ባህሪ ካብ መጠን ንላዕሊ ምዃኑ ንክእለት ምሟሟት ይጎድእ፣ ምእኽኻብ ሞለኪዩላት የተባብዕ፣ ነቲ ፎቶኬሚስትሪ ዘድልዮ ጂኦሜትሪ ድማ ክቕይሮ ይኽእል።

እቲ ናይ ሉኮ ነጥቢ ብዓይኒ ዘይርአ ስለ ዝኾነ፣ ኣጽንዖት የድልዮ። ኦክሲደሽን ዝተገብረሉ መቲሊን ብሉ ሰማያዊ እዩ፣ ቀይሕ ብርሃን ድማ ይምጥጥ። ሪዳክሽን ዝተገብረሉ ሉኮ-መቲሊን ብሉ ዳርጋ ቀለም የብሉን፣ ኣብቲ ተመሳሳሊ ወሰን ድማ ብድኹም ይምጥጥ። ስለዚ፣ ኣብ ውሽጢ ዋህዮታት ወይ ኦክስጅን ኣብ ዝውሕዶ ቲሹ ሪዳክሽን ዝተገብረሉ ቀለም፣ ዳግማይ ኦክሲደሽን ክሳብ ዝግበረሉ፣ ካብቲ ብብርሃን ንጡፍ ዝኾነ ክፋል ንግዚኡ ይወጽእ። ስለዚ፣ ዝተጠቕመሉ ክምረት ቀዋሚ እኳ እንተ ኾነ፣ ናይ ቲሹ ሬዶክስ ኩነታት ነቲ ብግብሪ ዝሰርሕ ክምረት ፎቶሰንሲታይዘር ይቕይሮ። ታሪኽ ቅመማ፣ ቀዳሞት ክሊኒካውን ላቦራቶርያውን ኣጠቓቕማታት ናይዚ ስድራ ቀለማት ሓዊሱ፣ ኣብ ታሪኽ መቲሊን ብሉ ኣብ ሕክምና ተገሊጹ ኣሎ።

ናይ መጽናዕቲ ሰንጠረዥ፦ እንታይ ይቕየር፣ እንታይከ ማለት እዩ

እዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ሰንጠረዥ፣ ነዚ ዓንቀጽ ዝተዳለወ ናይ መጀመርታ መወዳደሪ እዩ። ነፍሲ ወከፍ መስርዕ፣ መጽናዕትታት ክገልጽዎ ዘለዎም ሓደ ተቐያያሪ ናይ ሕክምና ይውክል። ንሓደ ቅጥዒ ምቕያር፣ ትርጉም ናይ ኩሎም እቶም ካልኦት ንምንታይ ከም ዝቕይር ንምርኣይ፣ ነፍሲ ወከፍ መስርዕ ካብ ጸጋም ናብ የማን ኣንብቡ።

እዞም ኣብ ላዕሊ ዘለዉ ወሰናት፣ ኣብ መጽናዕትታት ዝተራእዩ ወሰናት እምበር፣ ዝምከር ፕሮቶኮል ኣይኮኑን። ዕላማ እቲ ሰንጠረዥ እዚ ፍልልይ እዩ። ስፍሓት እቶም ዝተገልጹ መጠናት ብርሃን ባዕሉ፣ ካብ ሓደ ኩነታት ናብ ካልእ ክሰጋገር ዝኽእል ናይ መቲሊን ብሉ መጠን ብርሃን ከም ዘየለ መርትዖ እዩ። ምስ ብብርሃን ዝነጥፍ ናይ ባዮፊልም መጽናዕቲ ዝተኣሳሰር ላቦራቶርያዊ ዓውዲ ኣብ መቲሊን ብሉ ኣንጻር ባዮፊልማት ይርከብ፣ ዝሰፍሐ ድሕረ ባይታ ሕክምና ቆርበትን ብርሃንን ድማ ኣብ ተሃዋስነት ቆርበት ንብርሃንን መሰረታት መጠን ብርሃንን ይቐርብ።

ተመሳሳሊ ቁጽርታት ጸዓት ንምንታይ ዝተፈላለዩ ባዮሎጂያዊ ውጽኢታት ክህቡ ይኽእሉ

ኣብ ጽሑፋት ዝተሓትሙ መለክዒታት ብዘይ ዓውዶም ክጥቀሱ ከለዉ፣ ኣርባዕተ ምድንጋራት ደጋጊሞም ይርኣዩ።

ቀዳማይ፣ ፍሉወንስ መጠን ሕክምና ኣይኮነን። ተመሳሳሊ ንውሓት ማዕበልን ተመሳሳሊ J per square cmን ዘለዎም ክልተ ምብራሃት፣ ሓደ ብቕልጡፍ እቲ ካልእ ድማ ቀስ ኢሉ እንተ ተቐሪቡ፣ ይፈላለዩ። ምኽንያቱ ምውዳእ ኦክስጅን፣ ኣብ እዋን ምብራህ ዝካየድ ጽገናን ብብርሃን ምህሳስ ቀለምን፣ ኩሎም ብፍጥነትን ግዜን ይውሰኑ። ጸዓት ብዘይ ኢራድያንስን ግዜ ምብራህን ምግላጽ፣ ነቲ ፈተነ ምሉእ መግለጺ ኣይህቦን።

ካልኣይ፣ ናይ ቲሹ ባህርያት ብርሃን ነቲ ናይ መብራህቲ ቅጥዒ ይቕይርዎ። ምምጣጥ፣ ምብትታን፣ ጂኦሜትሪ ላዕለዋይ ገጽን ንድሕሪት ምብትታንን፣ ኣብ ውሽጢ ቲሹ ዘሎ ፍሉወንስ ካብቲ ኣብ ናይ መብራህቲ መውጽኢ ቀዳድ ዝተለክዐ ዋጋ ብዓቢ መጠን ክፍለ ከም ዝኽእል የመልክቱ። ብመሰረት ክሊኒካዊ ጽሑፋት መለክዒ መጠን፣ ኣብ ገለ ኩነታት እዚ ፍልልይ ናብ ክልተ ዕጽፊ ዝቐርብ ክኸውን ይኽእል። ካብ ሓደ ጽሑፍ ዝተቐድሐ ቁጽሪ፣ ናይቲ ጽሑፍ ጂኦሜትሪ እምበር ንኹሉ ጂኦሜትሪ ኣይገልጽን።

ሳልሳይ፣ እቲ ቀለም ዝእከበሉ ቦታ ነቲ ዕላማ ይውስኖ። ካታዮናዊ ቀለም፣ ብመሰረት ቅመማ፣ ኤሌክትሪካዊ ክፍሊት፣ ንስብሒ ዘለዎ ዝንባለ፣ ክፍተት ግዜን ቲሹን፣ ኣብ ሽፋናት፣ ማይቶኮንድርያ፣ ላይሶሶማት፣ ናይ ባክተርያ ሽፋናት ወይ ካብ ዋህዮ ወጻኢ ዘሎ ማትሪክስ ይከፋፈል። እቲ ናይ 1993 ግምገማ ፎቶኬሚስትሪ፣ ኣብ ኑክሊክ ኣሲዳት፣ ፕሮቲናት፣ ሊፒዳት፣ ሽፋናት፣ ኣካላት ዋህዮ፣ ቫይረሳት፣ ባክተርያ፣ ዋህዮታት ኣጥበውትን ስርዓታት ዕጢን ዝፍጠር ጉድኣት ይምዝግብ። ተመሳሳሊ ቀለምን ብርሃንን፣ ኣብ ዝተፈላለዩ ኣወዳድባታት ብዝተፈላለዩ መንገድታት ሞት ከስዕቡ ዝኽእሉ ብልክዕ በዚ ምኽንያት እዩ።

ራብዓይ፣ ኦክስጅን ዝሃልኽ ንጥረ ነገር እዩ። ልዑል መጠን ፍሉወንስ ኣብ ሓደ ግዜ፣ ካብቲ ብዲፍዩዥንን ፍሰት ደምን ዝግበር ዳግመ ኣቕርቦት ንላዕሊ ክቕልጥፍ ይኽእል፣ ኣብ መንጎ እዋን ምብራህ ድማ ግዝያዊ ዋሕዲ ኦክስጅን ክፈጥር ይኽእል። እዚ ምስ ዝኸውን፣ ተወሳኺ ብርሃን ምሃብ፣ ኣዝዩ ውሑድ ተወሳኺ ጽልዋ ዓይነት II ጥራይ ይፈጥር ወይ ድማ ፈጺሙ ኣይፈጥርን። ብኽፋላት ምቕራብን ዝተሓተ ኢራድያንስን፣ ብኸፊል ነዚ ገደብ ከም መልሲ ይጽናዑ። ናይ ድሕነት ወሰናትን ኣቕርቦት ኦክስጅን ቲሹን፣ ኣብ መምርሒ መብራህቲ ዘይኮነስ፣ ኣብ ክሊኒካዊ መዐቀኒታት ድሕነትን ቁጽጽርን ክኣትዉ ዝግባእ እውን በዚ ምኽንያት እዩ።

ብሓኪም ዝምራሕ ኣሰራርሓ እምበር፣ ናይ ገዛ ኣዘገጃጀት ኣይኮነን

እቲ ዝጽናዕ ሕክምና፣ ምርመራ፣ መለክዒ መጠንን ቁጽጽርን ብሓባር ኣብ ዘለዉሉ ቦታ ይወሃብ። ሓደ ሰብ እቲ ዝተጎድአ ክፍሊ እንታይ ከም ዝኾነን ክሳብ ክንደይ ዕምቆት ከም ዝበጽሐን ከረጋግጽ፣ ምስቲ ዕላማ ዝሰማማዕ ቅመማን ካብ መድሃኒት ምቕራብ ክሳብ ብርሃን ምብራህ ዘሎ ክፍተት ግዜን ክመርጽ፣ ነቲ ምንጪ ብርሃን ኣብ ዝተወሰነ ቦታ ብዝተወሰነ ጂኦሜትሪ ክዕቅኖ፣ ከምኡውን ቆርበት፣ ኣዒንቲ፣ ቃንዛን ምላሽ ቲሹ እቲ ቦታን ክከታተል ኣለዎ። እቲ መሰረታዊ ግምገማ ምዕባለ ፌኖቲያዚንዩም፣ ነቲ ምሉእ ዓውዲ፣ ቀለም ምስ ሓፈሻዊ ቀይሕ ብርሃን ከም ምጽማድ ዘይኮነስ፣ ኣብ ዝተቖጻጸሩ ኩነታት ንዝምድና መዋቕርን ንጥፈትን ከም ምምሕያሽ ገይሩ ይገልጾ።

ኣብ ገዛ ንምቕዳሕ ዝግበር ፈተነ፣ ኣብ ኩሎም እቶም ዝቆጻጸሩ ተቐያየርቲ ብሓንሳብ ይፈሽል። ንሃለኽቲ ዝሽየጡ መብራህትታት፣ ኣብቲ ናይ ሕክምና ርሕቀት ዝተዓቀነ ስፔክትራዊ ኢራድያንስ ሳሕቲ ጥራይ ይገልጹ። ዝተጠቕመሉ ክምረት ቀለም፣ ብዛዕባ እቲ ናይ ሞኖመር ብጽሒት ወይ ኣብ ውሽጢ ዋህዮ ዝእከበሉ ቦታ ዝኾነ ሓበሬታ ኣይህብን። ኣቕርቦት ኦክስጅን ቲሹ ኣይፍለጥን፣ ኣብ እዋን ምብራህ ድማ ይቕየር። ካብቶም ዝተጠቕሱ ወሰናት ዝኾነ ሓደ ንናይ ገዛ ፕሮቶኮል መሰረት ኣይህብን፣ እዚ ዓንቀጽ ድማ ብዕላማ ክጥቀሙሉ ዝኽእሉ ኣዘገጃጀት ኣይህብን። ኣንበብቲ ንሓፈሻዊ ጽሬት መርትዖ ክግምግሙ ከለዉ፣ ካብ ዝኾነ ሓደ ጽሑፍ መደምደምታ ቅድሚ ምውጽኦም፣ ናይ መቲሊን ብሉ መጽናዕቲ ከመይ ከም ዝንበብ ክጥቀሙ ይግባእ። ብዘይ ፎቶሰንሲታይዘር፣ ብርሃን ጥራይ ብዛዕባ ዝጥቀሙ ኣቀራርባታት ክፈልጡ ዝደልዩ ኣንበብቲ ድማ፣ ካብ ሕክምና ብቀይሕ ብርሃን ብዘይ ፎቶሰንሲታይዘር ክጅምሩ ይግባእ።

እዚ ዓንቀጽ ዘየረጋግጾ

ፎቶዳይናሚክ ሕክምና ብመቲሊን ብሉ፣ ዝኾነ ናይ ቆርበት ጸገም ከም ዘሕዊ፣ ዝኾነ ረኽሲ ከም ዘወግድ ወይ ዝኾነ ዕጢ ከም ዝሕክም ኣየረጋግጽን። እቶም ኣብዚ ዝተጠቕሱ መስርሓዊ ግምገማታት፣ ፎቶኬሚስትሪ ለኪዖም፣ መዋቕራት ቀለም ድማ ኣወዳዲሮም፤ ዝኾነ ክሊኒካዊ ክምረት ወይ ፍሉወንስ ኣይወሰኑን። እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ወሰናት መለክዒታት፣ ዝተፈላለዩ ዕላማታት፣ ዕምቆታት፣ ቅመማታትን መዐቀኒታት ውጽኢትን ካብ ዘለዎም ዝተፈላለዩ ናይ ሰባት ጸብጻባትን ሞዴላት እንስሳታትን ዝመጹ እዮም፣ ማእከላይ ዋጋኦም ብምውሳድ ድማ ናብ መምርሒ ክቕየሩ ኣይክእሉን። ንዕጢ ፍሉይ ዝኾነ መርትዖ፣ ብዛዕባ ባዛል ሴል ካርሲኖማ፣ ካፖሲ ሳርኮማን መላኖማን ዝገልጹ ቀዳሞት ክሊኒካዊ ጸብጻባት ዘለዎም ገደባት ሓዊሱ፣ ኣብ ናይ መጽናዕቲ መንሽሮ እኩብ ጽሑፋት ብፍሉይ ይግምገም። ንላቦራቶሪ ዝምጥን ደረጃ ብዛዕባ ዘለዎ ንጥረ ነገር ንጽህናን ምንጪ ኣቕርቦትን ዝምልከቱ ሕቶታት፣ ካብ ሕክምና ዝተፈልዩ እዮም፣ ኣብ ፍርያት መቲሊን ብሉ ከመይ ከም ዝምረጽ ድማ ይቐርቡ።