Wal'aansa Footoodaayinaamikii Meetiliin Bul uu: Akkamitti Wal'aansi Qoratama

Wal'aansi footoodaayinaamikii meetiliin buluu tarkaanfii lama qofa fakkaata. Halluu buluu dibuu, ifa diimaa itti ibsuu. Hubannoon kun dogoggora; burjaajii wal'aansa kana irratti uumamu baay'eedhaafis madda. Adeemsi qoratame kutaa sadii yeroo tokkotti bakka tokkotti argamuu qaban qaba: wanta ifaan kaka'u bifa ifa xuuxu keessa jiru, footonota dheerina dambalii mijataa qaban hamma safarameen kennaman, fi oksijiinii molakiyuulawaa annisaa dabarfame fudhatu. Kutaa tokko yoo keessaa balleessitan, bu'aan jedhame karaa itti uumamu hin qabu.

Barreeffamni kun qorattoonni sirna kutaa sadii kana akkamitti akka ibsan, ulaagaalee kam akka to'atan, fi dheerinni dambalii fi lakkoofsi annisaa maxxanfame maaliif gara adeemsa manaatti hojjetamuutti jijjiiramuu akka hin dandeenye ibsa. Bu'aawwan kaansarii gamaaggama addaa meetiliin buluu fi qorannoo kaansarii keessatti argamu; itti fayyadamni ilkaanii immoo qorannoo footoodaayinaamikii afaanii fi ilkaanii keessatti walitti qabameera. Lamaan isaanii asitti hin irra deebi'amne.

Halluun kun wanta ifaan kaka'u malee, wanta halluu dibu qofa miti

Meetiliin buluu ifa diimaa cimsee xuuxa; fiixeen xuuxuu monoomerii naannoo 664 hanga 666 nm irratti argama, dandeettiin xuuxuu molaarawaas baay'ee olaanaadha. Naannoon xuuxuu kun qorannoowwan wal'aansa footoodaayinaamikii meetiliin buluu maddoota ifa diimaa, yeroo baay'ee naannoo 630 hanga 680 nm, akka fayyadaman taasisa. Ifaan naannoo kanaan alaa jiru ijaan cimaa fakkaachuu danda'a; garuu kaka'umsa hojii irra oolu jechuun ni danda'ama hin kennu. Seerotni dheerina dambalii filannoo kana duuba jiran akkamitti meetiliin buluu ifa diimaa akka xuuxu keessatti ibsamaniiru.

Xuuxuun tarkaanfii jalqabaa qofa. Halluun kaka'e gara haala tiripileetii yeroo dheeraa turuutti ce'a; achii karaa keemikaala ifaan geggeeffamu lama hordofuu danda'a. Keemistirii Gosa I keessatti halluun kaka'e elektiroonota yookaan atoomota haayidiroojiinii sabistireetota dhihoo jiran waliin wal jijjiira; raadikaalota uuma, kunis adeemsa itti aanuun keemistirii suuperooksaayidii dabalata. Keemistirii Gosa II keessatti halluun haala tiripileetii jiru annisaa kallattiin oksijiinii haala bu'uuraa keessa jirutti dabarsa; oksijiinii singleetii uuma. Haala oksijiiniin jiru keessatti meetiliin buluu irra caalaa akka kakaasaa oksijiinii singleetii hojjetaa; oomishni kuwantamii bishaan keessatti gabaafame naannoo 0.5 dha. Gumaachi Gosa I immoo akka naannoo isaatti ol ka'a yookaan gadi bu'a. Gamaaggamni 1993 kan keemistirii ifaan geggeeffamu meetiliin buluu sabistireetota baayoloojii waliin (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8301408/) karaalee lamaan ibsa; madaalliin isaanii maaliif asxaa halluu irraa beekamuu akka hin dandeenyes agarsiisa.

Gamaaggamni sun xiyyeeffannoo ijoo asiidii niwukilikii ni maqaa dhaha. Guwaaniin beeziiwwan DNA keessaa pooteenshiyaalii oksideeshinii isa gadi aanaa qaba; kanaaf oksijiiniin singleetii irra caalaa isa oksideessa, oomishaalee akka 8-oxo-deoxyguanosine uuma. Miidhaa kanaaf halluun DNA gidduu seenuun hin barbaachisu. Garuu gamaaggamni sun DNA akka ibsa guutuutti ilaaluurraa of eeggachiisa. Meetiliin buluu pirootiinota, lipiidotaa fi meembraanota oksideessa; xiyyeeffannoon du'a fidu qorannoo tokko keessatti bakka halluun itti kuufamu irratti hundaa'a. Kanaaf, cunqinni halluu furmaata qaama qorannoo itti cuuphan keessa jiru hamma bakka xiyyeeffannoo ga'uuf bakka bu'aa amanamaa miti. Dubbistoonni keemistirii ifaan geggeeffamu kana gahee reedo oksii halluun dukkana keessatti qabu waliin madaalan lamaan adda baasanii ilaalu qabu; kunis ibsa akkaataa meetiliin buluu seelota keessatti hojjetu keessatti kaa'ameera.

Kompaawundii ka'umsa qorannoo malee, qoricha fooyya'ee xumurame miti

Maddi ijoo inni lammaffaan gamaaggama 2005 kan misooma wantoota ifaan kaka'an feenootaayaziniyamii dha; meetiliin buluu akka caasaa ka'umsaatti hanqina beekamaa qabuutti ilaala malee, akka wanta ifaan kaka'u xumurameetti miti. Jijjiiramoonni caasaa xixiqqoon liipofiilisitii, seelonni fudhachuu, bakka seelii keessaa itti kuufamu, oomisha oksijiinii singleetii, summummaa dukkanaa fi hir'ifamaaf dandamachuu jijjiiru. Fakkeenyaaf, kroomoofoorii meetileessuun liipofiilisitii fi uumama oksijiinii singleetii dabala; gara bifa liyuukoo hojii hin qabneetti hir'ifamuus suuta taasisa. Hojii qorannoo bu'uuraa keessatti analoogonni meetileeffaman naannoo 7.2 J per square cm irratti summummaa ifaan uumamu caalu agarsiisaniiru. Liipofiilisitii ol'aanaa qabaachuun garuu ofumaan wayya jechuu miti; bishaan jibbuun garmalee ta'e dandeettii bulbulamuu miidha, walitti kuufama jajjabeessa, akkasumas teessuma keemistiriin ifaan geggeeffamu barbaadu jall'isuu danda'a.

Dhimmi liyuukoo xiyyeeffannoo barbaada, sababiin isaas ijaan hin mul'atu. Meetiliin buluu oksideeffame buluudha, ifa diimaas xuuxa. Liyuukoo-meetiliin buluu hir'ifame halluu dhabuu jechuun ni danda'ama; naannoo dheerina dambalii sana keessattis sirriitti hin xuuxu. Kanaaf, halluun seelota keessaa yookaan tishuu oksijiinii gahaa hin qabne keessatti hir'ifame hamma deebi'ee oksideeffamutti kuusaa ifaan hojii irra oolu keessaa yeroo muraasaaf ba'a. Haalli reedo oksii tishuu kanaaf cunqina wanta ifaan kaka'u kan hojii irra oolu jijjiira, cunqinni dibame osoo hin jijjiiramin illee. Seenaa qophiiwwanii, itti fayyadama jalqabaa kilinikaa fi laaboraatorii maatii halluu kanaa dabalatee, seenaa meetiliin buluu yaala fayyaa keessatti keessatti ibsameera.

Gabatee qorannoo: maal jijjiirama, maal jechuu dha

Gabateen armaan gadii meeshaa madaallii jalqabaa barreeffama kanaaf qophaa'edha. Tarreen tokkoon tokkoon isaa jijjiiramaa wal'aansaa qorannoowwan gabaasuu qaban tokko agarsiisa. Filannoo tokko jijjiiruun hiika kanneen hafanii hunda maaliif akka jijjiiru hubachuuf tarree sana keessa qaxxaamuraan dubbisaa.

Jijjiiramaa	Wanta qorannoowwan gabaasan	Maaliif bu'aa jijjiira
Qophii wanta ifaan kaka'uu	Halluu bilisaa bishaan, furmaata soogiddaa yookaan baafarii keessa jiru; hojii bineensotaa keessatti wantoota halluu baatan etaanoolii fi Cremophor; hojii yaalii keessatti baattota liposoomii, suudoo polimeerii yookaan saayiklood eekistiriinii	Wanti halluu itti qophaa'uu fi baattaan isaa fudhatamuu, bakka itti kuufamuu fi danqaawwan akka maatiriksii baayoofilmii yookaan tishuu tumoorii keessa darbu jijjiiru
Cunqina itti fayyadame	Qorannoowwan namaa maaykiroobota irratti geggeeffaman tilmaamaan 0.0003 hanga 0.06 M, yeroo qoricha kennuu fi ifa itti ibsuu gidduu daqiiqaa 1 hanga 5 waliin gabaasu; hojii tumoorii bineensotaa keessatti fakkeenyota naannoo 500 micrograms per mL kallattiin tumoorii keessa kennaman dabalata	Cunqinni waliigalaa ol'aanaan uumama daayimerii naannoo 590 nm irratti dabaluun keemistirii ifaan geggeeffamu monoomerii bu'a qabeessa ta'e hir'isuu danda'a; kanaaf cunqina dachaa gochuun bu'aa dachaa gochuu dhiisuu danda'a
Yeroo qoricha kennuu fi ifa itti ibsuu gidduu	Qophiiwwan maaykiroobota irratti gogaa irratti hojjetaman keessatti daqiiqota; moodeelota tumoorii keessatti dheerata, wanta halluu itti qophaa'u irrattis hundaa'a	Yeroon gidduu kun yeroo ifni dhufu halluun eessa akka jiru murteessa; kunis xiyyeeffannoo baayoloojii isa olaanaa murteessa
Dheerina dambalii	Yeroo baay'ee naannoo 630 hanga 680 nm	Naannoo xuuxuu monoomerii waliin wal irra bu'uu qaba; furmaatni daayimerii baay'ee qabu xuuxuu hojii irra oolu jijjiira
Cimina ifa qaama irra ga'uu	Gabaasni maaykiroobota irratti namoota keessatti geggeeffame naannoo 50 hanga 750 mW per square cm hammata; qorannoowwan madaa bineensotaa yeroo baay'ee 100 mW per square cm yookaan isaa gadiitti geggeeffamu	Ciminni ifaa ol'aanaan dhiigni oksijiinii bakka buusu caalaa saffisaan oksijiinii naannoo fixuu danda'a; kunis fluence maqaan wal qixa ta'e irratti gahumsa hir'isa
Fluence	Gabaasni maaykiroobota irratti namoota keessatti geggeeffame sekondii 8 hanga daqiiqaa 10 keessatti naannoo 6 hanga 18 J per square cm hammata; qorannoowwan madaa bineensotaa naannoo 12 hanga 360 J per square cm hammatu	Annisaa waliigalaa cimina ifaa, yeroo fi teessuma malee ibsuun hamma kennamuu guutummaatti hin ibsu
Oksijiiniin jiraachuu	Kallattiin to'atamuun baay'ee muraasa; gosa tishuu, saffisa fluence fi kutaa-kutaan kennuu irraa tilmaamama	Keemistiriin Gosa II oksijiinii fayyadamee fixa; kanaaf qindaa'inni ifaa wal fakkaataan xiyyeeffannoowwan dhiigni ga'aan keessa yaa'u fi kanneen oksijiinii gahaa hin qabne keessatti bu'aa adda addaa kennuu danda'a
Xiyyeeffannoo fi haala qorannoo	Moodeelota infekshinii gogaa fi madaa, moodeelota baayoofilmii afaanii, sirnoota kaarsinoomaa fi melaanoomaa guddifaman, tumoorota hantuutaa, gabaasota seenaa tumoorii gogaa	Teessumni, gadi fag e enyi, amala ifaa fi miidhaan qaama fudhataa irratti toleraatamu baay'ee garaagarummaa qabu; kanaaf lakkoofsotni maaykiroobota irratti argaman gara hojii tumooriitti hammaan matumaa hin dabarfaman

Daangaawwan armaan olii qorannoowwan keessatti mul'atan malee, pirootokoolii gorfame miti. Garaagarummaa kana agarsiisuun kaayyoo gabatichaa dha. Hammi ifaa gabaafame baay'ee adda adda ta'uun isaa hammi ifa meetiliin buluu haala biraatti dabarfamuu danda'u akka hin jirre ragaa ta'a. Haalli laaboraatorii hojii baayoofilmii ifaan kaka'u waliin walqabatu meetiliin buluu baayoofilmota irratti keessatti argama; ibsi bal'aan gogaa fi wal'aansa ifaa immoo bu'uuraalee ifaan miidhamuu gogaa fi hamma ifaa keessatti argama.

Maaliif lakkoofsi annisaa wal qixa ta'e bu'aa baayoloojii adda addaa kennuu danda'a

Yeroo ulaagaaleen maxxanfaman haala isaanii malee caqasaman, burjaajiin afur irra deddeebi'a.

Tokkoffaa, fluence hamma kennamuu guutuu miti. Ifni dheerina dambalii tokkoo fi J per square cm wal qixa qabu yeroo lama kenname, inni tokko saffisaan inni kaan suuta yoo kenname garaagarummaa qaba. Sababiin isaas dhumachuun oksijiinii, suphaan yeroo ifni kennamu raawwatamu, fi halluun ifaan baduun hundi saffisaa fi yeroo irratti hundaa'u. Annisaa cimina ifaa fi yeroo ifni kennamu malee gabaasuun qorannoo sana gahumsa malee ibsuu dha.

Lammaffaa, amalli ifaa tishuu qindaa'ina ibsaa jijjiira. Xuuxuun, faca'uun, teessumni fuulaa fi faca'iinsi gara duubaatti fluence tishuu keessaa gatii afaan ibsaa irratti safarame irraa baay'ee adda akka ta'u godhu. Akka barreeffamoota safartuu hamma ifaa kilinikaatti, haalawwan tokko tokko keessatti garaagarummaan kun dachaa lamaatti dhihaachuu danda'a. Lakkoofsi barruu qorannoo irraa fudhatame teessuma barruu sanaa ibsa malee, teessuma hunda hin ibsu.

Sadaffaa, bakki halluun itti kuufamu xiyyeeffannoo murteessa. Halluun chaarjii poozatiivii qabu, qophii, chaarjii, liipofiilisitii, yeroo gidduu fi tishuu irratti hundaa'uun, meembraanota, maayitookoondiriyaa, laayisosoomota, haguuggii baakteeriyaa yookaan maatiriksii seelii alaa keessatti qoodama. Gamaaggamni keemistirii ifaan geggeeffamu kan 1993 miidhaa asiidota niwukilikii, pirootiinota, lipiidota, meembraanota, orgaanelota, vaayirasota, baakteeriyaawwan, seelota hoosistootaa fi sirnoota tumoorii keessatti galmeessa. Kunis halluun tokko ifa waliin qindaa'ee haalawwan adda addaa keessatti karaalee adda addaatiin du'a fiduu kan danda'uuf sababa.

Afraffaa, oksijiiniin fayyadamee dhumuudha. Saffisni fluence ol'aanaan oksijiinii diffuushinii fi yaa'insa dhiigaatiin bakka buufamu caalaa saffisuu danda'a; yeroo ifni kennamu gidduuttis hanqina oksijiinii yeroo gabaabaa uuma. Yeroo kun ta'u, ifa dabalataa kennuun bu'aa Gosa II xiqqoo qofa dabala yookaan homaa hin dabalu. Kutaa-kutaan kennuu fi cimina ifaa gadi aanaa fayyadamuun gartokkeen deebii daangaa kanaaf ta'anii qoratamu. Kanaafis daangaan nageenyaa fi oksijiiniin tishuu keessa jiraachuun ulaagaalee nageenyaa fi to'annoo kilinikaa keessatti ilaalamuu qabu malee, qajeelfama ibsaa keessatti miti.

Adeemsa ogeessi fayyaa hoogganu malee, qajeelfama manatti hojjetamu miti

Wal'aansi qoratame bakka adda baasuun dhukkubaa, safartuun hamma kennamuu fi to'annoon waliin jiranitti kennama. Namni tokko miidhaan sun maal akka ta'ee fi hammam gadi akka fagaate mirkaneessuu, qophii fi yeroo qoricha kennuu fi ifa itti ibsuu gidduu xiyyeeffannoo sanaaf mijatu filachuu, madda ifaa bal'ina murtaa'e irratti teessuma murtaa'een safaree sirreessuu, akkasumas gogaa, ija, dhukkubbii fi deebii tishuu naannoo hordofuu qaba. Gamaaggamni misooma feenootaayaziniyamii (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25048868/) bu'uura ta'e damee kana guutuu akka fooyya'iinsa hariiroo caasaa fi hojii haalawwan to'ataman jalatti ilaalutti kaa'a malee, akka halluu fi ifa diimaa gosa kamiyyuu walitti dabaluutti miti.

Mana keessatti fakkeessuun jijjiiramoota to'ataman hunda irratti yeroo tokkotti kufa. Ibsaan fayyadamtootaaf gurguramu cimina ifaa akka dheerina dambaliitti safaramee sirreeffame fageenya wal'aansaa irratti qabu baay'ee muraasa keessatti gabaasa. Cunqinni halluu dibame qooda monoomerii yookaan bakka seelii keessaa itti kuufamu homaa hin ibsu. Oksijiiniin tishuu keessa jiru hin beekamu; yeroo ifni kennamus ni jijjiirama. Daangaawwan caqasaman keessaa tokko illee pirootokoolii manaatti fayyadamuuf hayyama hin kennu; barreeffamni kunis itti yaadamee qajeelfama hojii irra oolu hin kennu. Dubbistoonni qulqullina ragaa waliigalaa madaalan barruu qorannoo tokko irraa xumura osoo hin baas in dura akkaataa qorannoo meetiliin buluu itti dubbisan fayyadamuu qabu. Dubbistoonni mala wanta ifaan kaka'u malee ifa qofaan hojjetamu beekuu barbaadan immoo wal'aansa ifa diimaa wanta ifaan kaka'u malee irraa jalqabuu qabu.

Wanta barreeffamni kun hin mirkaneessine

Barreeffamni kun wal'aansi footoodaayinaamikii meetiliin buluu rakkoo gogaa kamiyyuu akka fayyisu, infekshinii kamiyyuu akka balleessu yookaan tumoorii kamiyyuu akka wal'aanu hin mirkaneessu. Gamaaggamoonni adeemsa hojii asitti caqasaman keemistirii ifaan geggeeffamu safaraniiru, caasaalee halluus madaalaniiru; cunqina yookaan fluence kilinikaa kamiyyuu hin ajajne. Daangaawwan ulaagaalee armaan olitti caqasaman gabaasota namaa wal hin fakkaannee fi moodeelota bineensotaa xiyyeeffannoo, gadi fageenya, qophii fi qabxiiwwan xumuraa adda addaa qaban irraa dhufu; giddugaleessa isaanii baasuun qajeelfama uumuu hin danda'amu. Ragaan tumoorii irratti xiyyeeffatu, daangaawwan gabaasota kilinikaa jalqabaa kaarsinoomaa seelii bu'uuraa, saarkoomaa Kaposi fi melaanoomaa dabalatee, kuusaa qorannoo kaansarii keessatti addaan madaalama. Gaaffileen qulqullinaa fi madda argamsiisa meeshaa sadarkaa laaboraatorii wal'aansa irraa adda; akkaataa oomisha meetiliin buluu itti filatan keessatti ilaalamu.