Barruu qorannoo
Qorannoon asiidota orgaanikii buluu meetiliinii si barbaachisuu isaa agarsiisuu dandaʼaa?
Qorannoon asiidota orgaanikii kophaa isaa buluu meetiliinii si barbaachisuu isaa mirkaneessuu hin dandaʼu. Asiidonni orgaanikii fincaan keessatti argaman wantoota adeemsa meetaabolizimii irraa uumaman, safaramuu dandaʼanii fi qorannoo dhibee meetaabolizimii keessatti itti fayyadama sirrii qabanidha. Garuu wanta tokko sirriitti safaruun, sababaa buʼaa idilee hin taane adda baasuun, fi qoricha tokko irraa faayidaa argachuu tilmaamuun hojiiwwan addaddaa sadiidha.
Maddoonni qajeelfama kanaaf ilaalaman akkaataa asiidota orgaanikii fincaanii namoota yaala buluu meetiliiniif filachiisu, qorannoodhaan mirkanaaʼe hin agarsiisne. Kanaaf, gabaasni tokko jijjiirama idilee hin taane kan dhugumaan jiru qabaachuu dandaʼa; garuu gorsi yaalaa isa waliin kenname ragaan hin deeggaramne taʼuu dandaʼa.
Qorannoon asiidota orgaanikii maal safara
Asiidonni orgaanikii wantoota giddugaleessaa fi oomishaalee diigamuu karaa meetaabolizimii keessatti uumaman of keessatti qabatu. Qorannoon safaraa fincaanii wantoota saamuda walitti qabame keessa gaʼan ilaala. Oomisha ATP maashaalee kee keessaa yookaan dabarsa elektiroonii sammuu kee keessaa kallattiin hin safaru.
Qorannoon sakattaʼaa asiidota orgaanikii Mayo Clinic Laboratories kiroomaatogiraafii gaazii ispeektiroomeetirii maasii waliin fayyadama; rakkoolee meetaabolizimii dhalootaan jiran qorachuuf sadarkaalee asiidota orgaanikii idilee hin taane irratti hiika akkamtaa kenna. Mayo akka ibsutti, hiikni kun haalota akka dhukkuba tasa mudatu, dabalata nyaataa, fi qaamni tishuu ijaaraa jiraachuu yookaan kuusaa anniisaa diigaa jiraachuu irratti hundaaʼa.
Itti fayyadamni kilinikaa kun hiika gareewwan qorannoo daldalaa hundi kennan hunda sirrii hin godhu. Qorannoon safaraa “OAT” jedhamee gabaa irratti dhiyaatu wantoota adda addaa gabaasuu, daangaawwan wabii adda addaa fayyadamuu, yookaan waaʼee soorata, maayikiroobota, yookaan dabarsitoota ergaa narvii himannaa dabalataa itti dabalu dandaʼa. Mala sirrii itti fayyadamamee fi itti fayyadama yaadame beekuun gabaajecha sana caalaa barbaachisa.
Mallattoon akeekkachiisaa walbira qabuu dha malee adda baasuu dhibee miti
Gabaasa guutuu irraa jalqabi: maqaa wanta safaramu, saamuda, yuunitii, daangaa wabii, haalota saamudni itti walitti qabame, fi hiika laaboraatorichi kenne. Cunqinni wanta tokkoo fi gatiin kiriyatiniinii fincaanii waliin walbira qabamee ibsame safartuuwwan adda addaati. Buʼaawwan gabaasota adda addaa keessaa buʼuura itti gabaafaman osoo hin sakattaʼin walbira qabamuu hin qaban.
Daangaan wabii garee namoota laaboraatorichi haalota murtaaʼan jalatti walbira qabuuf fayyadamu ibsa. Ofumaan daangaa yaalli itti jalqabamu hin taʼu. Buʼaan xiqqoo ol kaʼe gatiin sun maaliif akka adda taʼe gaafata; kophaa isaatiin sababaa hin adda baasu. Daangaan “hundarra gaarii” jedhamee dhiyaatu kan daangaa laaboraatorichaa caalaa dhiphaa taʼe sababeeffannaa mataa isaa barbaada.
Ibsi FDA-NIH waaʼee mirkaneessa mallattoo baayooloojii mirkaneessa xiinxalaa, jechuun qorannoon wanta safaruuf yaadame safaruu isaa, mirkaneessa kilinikaa irraa adda baasa; kun immoo buʼaan hiika kilinikaa yaadame deeggaruu isaa ilaala. Safartuun laaboraatorii gaariin himannaa itti aansuun dhiyaatu hunda sirrii hin godhu.
Fakkeenyaaf, buʼaan maaleetii ol kaʼe ogeessi yaalaa akkaataa wantoota meetaabolizimii irraa uumaman waliigalaa, mallattoolee dhukkubaa, fi ibsaalee biroo taʼuu dandaʼan akka ilaalu gochuu dandaʼa. Fakkii karaa meetaabolizimii irratti maaleetii irraa sarara gara buluu meetiliinii ni barbaachisa jedhamee himamutti kaasuudhaan qorannoo sana bira darbama. Walbira qabuuf, safartuuwwan maayitookondiriyaa yaalii keessatti taasifaman haalota toʼataman jalatti buʼaawwan xumuraa adda addaa madaalu.
Qorannoon maayitookondiriyaa dhiyaate dhugumaan maal argate
Qorannoo Bruce Barshop kan 2004 odeeffannoo duraanii irratti hundaaʼe keessatti, qorattoonni xiinxaloota fincaanii 3,646 ilaalan; isaan keessaa saamudawwan 258 dhukkubsattoota 67 rakkoolee oksideeshinii maayitookondiriyaa beekaman qaban irraa, akkasumas saamudawwan 176 dhukkubsattoota 21 asiidemii orgaanikii qaban irraa argaman turan. Isaan kun lakkoofsota saamudaa fi lakkoofsota dhukkubsattootaa ti; guddina saamudaa wal bakka buʼuu dandaʼan miti.
Laakteetiin fincaanii fi wantoonni giddugaleessaa marsaa Krebs keessaa baayʼeen adda baasuuf gahumsa xiqqaa qabu turan. Fuumaareetiin fi maaleetiin odeeffannoo caalaa kennan; garuu daangaawwan murteessaa qorannichi filate irratti, dhukkubsattoota dhibee maayitookondiriyaa qaban keessaa naannoo 25–30% qofa adda baasan, buʼaa sobaan poozatiivii taʼe 5% waliin. Daangaawwan qorannoo sanaa garee qorannoo yeroo ammaa tokkoof daangaawwan adda baasuu dhibee bakka hundatti hojjetan miti.
Kun qorannoo walitti dhufeenya buʼaawwan adda baasuu dhibee saamudawwan ogeessa biraatti ergaman keessatti taasifame ture. Buluu meetiliinii hin kennine, qoricha fakkeessituu waliin hin walbira qabne, yookaan akkaataan fincaanii fooyyaʼiinsa tilmaamuu isaa hin qoranne. Daangaa hiika wantoota meetaabolizimii irraa uumaman qorachuu deeggara malee buʼaa tokko fayyadamuun karoora yaalaa filachuu hin deeggaru.
Laakteetiin haala mataa isaa keessatti ilaalamuu qaba
Laakteetiin fincaanii, laakteetiin dhiigaa, fi reeshoon laakteetii gara paayiruveetii dhiigaa ilaalcha adda addaati. Mallattoon akeekkachiisaa laakteetii fincaanii safartuuwwan dhiigaa sirriitti walitti qabaman bakka buʼuu hin dandaʼu.
Ibsi waliigaltee Mitochondrial Medicine Society laakteetiin dhiigaa rakkoolee adeemsa saamuda walitti qabuu irraa uumaman yookaan haalota dhibee maayitookondiriyaa jalqabaa hin taane irraa ol kaʼuu akka dandaʼu ibsa. Reeshoon laakteetii gara paayiruveetii odeeffannoo kenna kan jedhamu laakteetiin yeroo ol kaʼetti qofa. Laakteetiin idilee taʼes dhibeen maayitookondiriyaa hin jiru jechuun amanamummaadhaan hin mirkaneessu.
Ibsi sun asiidota orgaanikii fincaanii qorannoo balʼaa qorannoowwan dhiigaa fi xiinxala jeneetikii dabalachuu dandaʼu keessaa tokko godhee kaaʼa. Hojiin mirkaneessaa rakkoo shakkamee fi wantoota madaallii kilinikaa keessatti argaman irratti hundaaʼa. Saamuda shakkii qabu irra deebiʼuun wanta hin mirkanoofne tokko furuu dandaʼa; mala dhibeen itti uumamu mirkaneessuun immoo qorannoo guutumaan guutuutti adda taʼe barbaaduu dandaʼa. Tarkaanfiileen lamaan keessaa tokko illee buluu meetiliiniif deebii kennamu ofumaan hin tilmaamu.
“Mallattooleen dabarsitoota ergaa narvii” itti fayyadama kilinikaa murtaaʼe barbaadu
Asiidiin homovaanilikii, yookaan HVA, wanta meetaabolizimii doopaamiinii irraa uumamudha. Walitti dhufeenyi baayookeemikaalaa sun buʼaa HVA fincaanii safartuu kallattii doopaamiinii sammuu yookaan ajaja qorichaa meetaabolizimii moonoʼaamiinii irratti dhiibbaa geessisu hin godhu.
Qorannoon HVA fincaanii Mayo itti fayyadama murtaaʼe qaba; kunis madaallii tumaroota kaateekoolamiinii gadhiisanii fi rakkoolee meetaabolizimii kaateekoolamiinii dhaalaan darbanii keessaa filataman dabalata. Akkasumas dhiibbaawwan qorichaan walqabatan buʼaa irratti uumaman adda baasa. Isaan kun haalota adda baasuu dhibee murtaaʼanidha malee ibsa waliigalaa “dabarsitoota ergaa narvii gadi aanaa” jedhu dadhabbii yookaan mallattoolee miiraatiif kennamu mirkaneessuu miti.
Mallattoon gabaafame rakkoo kam adda baasuuf akka yaadame, hiikni sun dhukkubsattoota wal fakkaatan keessatti akkamitti akka mirkanaaʼe, fi maaltu akka isa mirkaneessu gaafadhu. Karaan maqaan isaa beekamu yaada qorannoodhaan ilaalamu kenna. Hiika kilinikaa gatii gadi aanaa yookaan ol kaʼaa kophaa isaa jiru hin mirkaneessu.
Tarree sakattaʼaa ragaa qorannoo irraa gara yaalaatti
Gorsa qorannoo irratti hundaaʼe yeroo madaaltu gabatee kana fayyadami. Deebii tokkoon tokkoon isaa kan deeggaru galmee yookaan qorannoo qabatamaa galmeessi. Deebiin hin beekamne hin beekamne taʼee hafa; kun qabxii nama tokko yaalaaf hayyamu miti.
| Sadarkaa ragaa | Gaaffilee qabatamaa | Maaltu himannaa sana deeggaruu dandaʼa? | Maaltu osoo hin mirkanaaʼin hafa? |
|---|---|---|---|
| Sirrii taʼuu xiinxalaa | Wanti safarame, malli, yuunitiiwwan, fi saamudni sirriitti maal turan? Sakattaʼaan qabannaa fi wantoota safartuu jeeqan guutameeraa? | Galmeewwan mala laaboraatorii, toʼannoowwan qulqullinaa, fi sirritti walitti dhiyaachuu safartuu sadarkaa gabaafame irratti | Sababaa buʼichaa yookaan faayidaa qoricha tokkoo |
| Hiika wabii | Daangaan umrii namichaa fi buʼuura gabaasaatiif mijataa dhaa? Yeroo irra deebiʼuun gama kilinikaatiin sirrii taʼetti, jijjiiramni sun deebiʼee argamaa? | Daangaa laaboraatorichaa fi hiika akkaataa guutuu haala isaa keessatti ilaalame | Mallattoon akeekkachiisaa hundi dhibee agarsiisuu yookaan sirreeffamuu barbaaduu isaa |
| Sirrii taʼuu adda baasuu dhibee | Dhibee kamtu akka jiru yaadame? Argannoon kun haalota biroo waliin yookaan dhibeen sun osoo hin jirre yeroo meeqa mulʼata? | Qorannoowwan garee dhukkubsattootaa yaadame keessatti taasifaman, qorannoo mirkaneessaa baayookeemikaalaa, jeneetikii, yookaan kan biraa mijataa taʼe waliin | Dhibeen adda baafame faayidaa buluu meetiliinii tilmaamuu isaa |
| Sirrii taʼuu tilmaamaa | Namoonni akkaataa qorannoo kana qaban, namoota hin qabne caalaa, buluu meetiliinii irraa wanta walbira qabamuuf fayyadameen madaalamee faayidaa guddaa argatanii? | Xiinxala mallattoo baayooloojii dursee murtaaʼe, walbira qabuu yaalaa fi garee toʼannoo waliin | Walitti dhufeenyi daawwannaan argame namoota deebii kennan adda baasuu isaa |
| Faayidaa kilinikaa | Kunuunsi qorannoodhaan qajeelfame miidhaawwan fudhatamuu dandaʼan waliin mallattoolee dhukkubaa, dandeettii hojii, yookaan buʼaa hiika qabu kan biraa fooyyesseeraa? | Ragaa buʼaa dhukkubsattootaa toʼannoon argame, yaalaa fi tooftaa qorannoo dhugumaan itti fayyadameef | Gatiin wanta meetaabolizimii irraa uumamu tokkoo gadi buʼuun qofti fayyaa fooyyaʼaa jechuu isaa |
Hiikni FDA-NIH mallattoo baayooloojii tilmaamaa walbira qabuun yaalaa maaliif akka barbaachisu ibsa. Namoota yaalaman kan mallattoo qaban keessatti buʼaawwan fooyyaʼoon argaman tilmaama adeemsa dhukkuba isaanii duraan jiru calaqqisiisuu dandaʼu. Tilmaama mirkaneessuun yeroo baayʼee gareewwan mallattoo irratti hundaaʼan keessatti yaala garee toʼannoo waliin walbira qabuu barbaada. Yaaliin namoota mallattoo poozatiivii qaban qofa hirmaachise milkaaʼe illee kophaa isaatiin mallattoon sun namoota deebii kennan filachuuf barbaachisaa taʼuu hin mirkaneessu.
Gorsa kenname irratti maal gochuu qabda
Gabaasa guutuu fi qorannoo wabii godhame gara ogeessa yaalaa mallattoolee dhukkubaa madaalutti fidi. Ragaan kutaa tarree sakattaʼaa keessaa kam akka dhugumaan guutu gaafadhu. Barreeffamni adda baasuu dhibee ragaa yaalaa fakkeeffamee dhiyaachuu isaa sakattaʼuuf qajeelfama pirootokoolii onlaayinii mirkaneessuu fayyadami.
ME/CFS keessatti, buʼaan faayidaa qabu dhukkubichaa fi dhiibbaa inni dandeettii hojii irratti qabu ilaalu qaba; kunis hojii dadhabsiisaa booda miirri dhukkubaa hammaachuu dabalata. Buʼaan fincaanii jijjiirame yookaan miirri anniisaa yeroo gabaabaaf turu gaaffii sana hin deebisu.
Gareen qorannoo fincaanii qorichoonni waliin fudhatamuuf mijachuu isaaniis hin mirkaneessu. Odeeffannoon ajaja qorichaa PROVAYBLUE walitti dhiibbaawwan seerotooniinii wajjin walqabatan hamaa adda baasa; hanqina G6PD keessattis itti fayyadamuu dhorka. Dhimmootni kun madaallii kilinikaa adda taʼe barbaadu, akkuma gaaffilee buluu meetiliinii yaaduu dura gaafachuu qabdu keessatti ibsame.
Buluu meetiliiniif saaxilamuu kamiyyuu laaboraatorichatti himi. Jeequmsi safartuu laaboraatorii galmaaʼe mala irratti hundaaʼa; jeequmsi safartuu waraqaa qorannoo fincaanii keessatti mulʼatu qorannoo ispeektiroomeetirii maasii hundatti jeequmsi jiraachuu hin mirkaneessu. Ogeessi yaalaa qorannoo ajajee fi laaboraatorichi buʼaan hiikamuu dandaʼuu isaa fi saamudni dabalataa akkamitti walitti qabamuu akka qabu murteessuu qabu.