Barruu qorannoo
Meetiliin buluun uumamaa, orgaanikii, yookaan nyaata keessatti kan argamuu dhaa?
Meetiliin buluun halluu namtolchee dha. Hiika keemistrii keessatti kompaawundii orgaanikii dha; garuu kun qonna orgaanikiitiin oomishame, biqiltuu irraa baafame, yookaan orgaanikii ta'uun mirkanaa'e jechuu miti. Maddoonni nyaata uumamaa meetiliin buluu beekamanii mirkanaa'an hin jiran. Daraaraawwan buluu fi wantoonni nyaata halluu qaban wantoota biroo of keessaa qabu.
Garaagarummaan kun yeroo asxaan oomishaa jechoota akka “uumamaa,” “orgaanikii,” yookaan “biqiltuu irratti hundaa'e” fayyadamuun wanti qaruuraa keessa jiru fudhatamuuf mijataa akka ta'e akeeku barbaachisaa dha. Tokkoon tokkoon jecha kanaa gaaffii adda addaatiif deebii kenna; tokkoon isaanii illee ragaa waa'ee oomisha qabatamaa bakka hin bu'u.
Meetiliin buluun eessaa dhufa
Ibsi IARC waa'ee madda fi oomisha meetiliin buluu yeroo jalqabaaf halluu huccuu aniliinii irratti hundaa'e ta'ee walnyaatinsa keemikaalaatiin uumame 1876 akka ta'e ibsa. Barreeffamni bal'aan kun namtolchee akka ta'ee fi uumamaan akka hin argamne ifatti adda baasa. Oomishni daldalaa halluu kana walnyaatinsa keemikaalaatiin ijaara; meetiliin buluu biqiltuu buluu irraa hin sassaabu.
Seenaa kanaan dhiyeessaan tokko meeshaa isaa ammaa akkamitti akka oomishu mirkaneessuun hin danda'amu. Ibsi waliigalaa keemistrii industirii warshaa gurgurtaa tokkoo, wantoota jalqabaa, sadarkaalee qulqulleessuu, yookaan bu'aawwan qorannoo mirkaneessuu hin danda'u. Isaan kun sanadoota sansalata dhiyeessii wajjin walqabatan barbaadu. Ibsi keenya waa'ee oomisha fi qulqulleessuu meetiliin buluu keemistrii uummataan beekamu ragaa oomisha murtaa'aa irraa adda baasa.
Eenyummaa bu'uuraa fi fayyadama isaa adda addaa hubachuuf, meetiliin buluun maal akka ta'e irraa jalqabi. Ibsi madda isaa wanta qaruuraa keessa jiru ibsuu qaba; seenaa industirii halluu qofa yaadachiisuu hin qabu.
“Orgaanikii” hiika adda addaa lama qaba
Keemistrii keessatti, jechi kun gosa kompaawundoota kaarboonii irratti hundaa'an agarsiisa. Ibsi American Chemical Society waa'ee keemistrii orgaanikii wantoota namni tolches damee kana keessatti hammata. Meetiliin buluun caasaa molakiyuulii kaarboonii of keessaa qabu qaba; kanaaf halluu orgaanikii jechuun gama keemistriitiin sirrii dha. Warshaa keessatti walnyaatinsa keemikaalaatiin oomishamuun kompaawundii orgaanikii inorgaanikii hin taasisu.
Mirkaneessi qonnaa gaaffii adda ta'e gaafata: oomishni ulaagaa guutu tokko akkaataa istaandaardii murtaa'een oomishamee fi qabamee jiraa? Ulaagaalee USDA asxaa orgaanikii jalatti, oomishni “orgaanikii” jedhamu akka waliigalaatti qabiyyee orgaanikii yoo xiqqaate 95% qabaachuu qaba; qabiyyee hafe irrattis daangaawwan jiru. Bishaanii fi soogiddi herrega kana keessaa ni hambifamu; ofii isaaniitis asxaa orgaanikii argachuu hin danda'an.
Kun bulbula cal'aa ta'eef mala sakatta'iinsaa faayidaa qabu uuma. Gurguraan bishaan akka qabiyyee orgaanikii mirkanaa'eetti lakkaa'ee, herrega sanaan ibsa orgaanikii qaruuraa irratti dhiyaatu deeggaruu hin danda'u. Akkasumas, wanti biqiltuu irraa argame kan orgaanikii ta'e makaa keessa jiraachuun, meetiliin buluun makaa sana keessa jiru orgaanikii ta'uun mirkanaa'uu isaa hin agarsiisu. Mirkaneessi sun maal akka hammatu sirriitti ilaali.
Ulaagaaleen USDA fakkeenya Yunaayitid Isteetis ti. Asxaa sirna biyya biraa eeruuf, seerota Ameerikaa kallattiin itti dabarsuu mannaa, sirna sanaa fi qaama mirkaneessu adda baasi.
Walbira qabuu jechootaa
| Jecha asxaa irra jiru | Wanta inni ibsu | Wanta inni hin mirkaneessine |
|---|---|---|
| Kompaawundii orgaanikii yookaan halluu orgaanikii | Ramaddii keemikaalaa | Mirkaneessa qonnaa, madda biqiltuu, qulqullina, yookaan liqimfamuuf mijachuu |
| Meetiliin buluu namtolchee | Walnyaatinsa keemikaalaatiin oomishamuu | Qulqullina oomishaa murtaa'aa yookaan hamma wantoota alagaa |
| Uumamaa yookaan biqiltuu irraa argame | Ibsa madda isaa, maqaa meeshaa fi adeemsa barbaadu | Meeshaan sun meetiliin buluu ta'uu yookaan dhiibbaa isaa qabaachuu |
| Orgaanikii mirkanaa'e | Sirna mirkaneessaa maqaan ibsamee fi daangaa isaa keessatti ulaagaalee guutuu | Bu'a qabeessummaa yaalaa yookaan hayyama fayyadama yaadame hundaaf |
| Sadarkaa nyaataa yookaan sadarkaa namaaf mijatu | Jechoota gurguraa, ulaagaalee sirrii fi bu'uura fayyadama yaadamee barbaadan | Keemikaalli tokko qaama nyaata uumamaa ta'uu yookaan qoricha bakka bu'uu danda'uu |
Yeroo ibsi madda irraa gara jechoota teeknikaa, riyeejantii, kuusaa qurxummii, yookaan istaandaardii kitaaba qorichootaa ce'u, walbira qabuu asxaawwan fi sadarkaalee meetiliin buluu fayyadami.
Nyaanni buluun madda meetiliin buluu tii?
Halluun buluun amala ifaa ti; qorannoo eenyummaa keemikaalaa miti. Molakiyuulonni adda addaa ifa bifa halluuwwan ijaan mul'atan wal fakkaatan kennuun xuuxuu danda'u. Kanaaf, suuraan dhugaatii buluu tokko dhugaatiin sun meetiliin buluu akka qabu ragaa hin kennu.
Biqiltuun butterfly pea fakkeenya murtaa'aa dha. Ibsi FDA waa'ee baafama daraaraa butterfly pea antosiyaaninoota, keessumaa wantoota delfinidiinii irraa uumaman, akka qaamota halluu kennan ijoo ta'anitti adda baasa. Halluuwwan biqiltuu kun gama keemistriitiin meetiliin buluu irraa adda dha.
“Spirulina buluu” burjaajii biraa uumuu danda'a. Ulaagaan FDA eenyummaa baafama spirulina faayikoshiyaaninoota akka qaamota halluu kennan ijoo baafama Arthrospira platensis irraa argamuutti adda baasa. Spirulinaan madda saayaanoobaakteeriyaa ti; biqiltuu daraaraa qabu miti, maddas meetiliin buluu miti. Meeshaalee lama “antii'oksideentota buluu” jechuun keemistriin, xuuxamuun, yookaan dhiibbaan isaanii wal bakka bu'uu akka danda'an hin taasisu.
Gabaasni waa'ee haftee halluu yookaan faalama nyaata keessaas gaaffii nyaata keessatti uumamaan argamuu irraa adda ta'eef deebii kenna. Wanti tokko erga alaa nyaata wajjin wal qunnamee booda keessatti argamuun, keemikaala oomishame sana gara wanta soorataa nyaanni sun yeroo idilee kennuutti hin jijjiiru. Meetiliin buluu hamma nyaataan argamu argachuuf nyaata filachuuf bu'uurri hin jiru.
Tarree sakatta'iinsa madda mirkaneessuu
Asxaa fi sanadoota deeggaran banattee tarree sakatta'iinsaa kana fayyadami. Akkasumas tarree sakatta'iinsaa irra deebi'amee fayyadamuu danda'amu buufachuu dandeessa.
- Wanta itti makame adda baasi. Maqaa wantichaa guutuu, cunqina, bulbulessaa, fi wantoota biroo itti makaman galmeessi. “Uumamaa” jechuun halluu, wanta mi'aa kennu, yookaan maqaa daldalaa guutuu akka ibsu ilaali. Qajeelfamni keenya waa'ee wantoota bulbula meetiliin buluu keessatti makaman garaagarummaa kana ibsa.
- Ibsa dhiyaate hiiki. “Orgaanikii” jechuun ramaddii keemikaalaa moo oomisha qonnaa mirkanaa'e akka ta'e gaafadhu. Foormulaan kaarboonii of keessaa qabu hiika jalqabaa qofa deeggara.
- Madda jedhame hordofi. Ibsa biqiltuu irraa argamuu yoo ta'e, sanyii biqiltuu, eenyummaa wanta itti makamee, fi ibsa oomishaa gaafadhu. Suuraan biqiltuu yookaan baafamni buluun ragaa eenyummaa miti.
- Daangaa mirkaneessaa mirkaneessi. Sirna, qaama mirkaneessu, mallattoo adda baasaa ragaa mirkaneessaa, hojii maqaan ibsame, fi oomisha yookaan wanta itti makame kan ragaan hammatu galmeessi. Ragaan wanta biraa itti makameef yookaan dhaabbata biraatiif kenname ibsa kana hin mirkaneessu.
- Tuuta oomishaa fi fayyadama yaadame madaali. Lakkoofsa tuuta oomishaa sanadoota xiinxalaa wajjin walitti firoomsi; ulaagaalee fi bu'aawwan ibsaman dubbisi. Qophiin oomishichaa fi asxaan isaa fayyadama yaadameef mijachuu isaanii madaali. Walbira qabuu oomishaa bal'aadhaaf tarree sakatta'iinsa walbira qabuu bitataa fayyadami.
Maddi isaa fudhachuu fi dhiisuu hin murteessu
Qulqullinni, bu'a qabeessummaan, fi dhuunfaaf mijachuun gaaffilee adda addaa ti. Bu'aan qulqullinaa waa'ee qabiyyee ti. Ragaan bu'a qabeessummaa waa'ee bu'aa murtaa'aa haala murtaa'aa keessatti argamuu ti. Dhuunfaaf mijachuunis qophii oomishichaa, karaa itti fudhatamu, seenaa fayyaa, fi qorichoota waliin walitti dhiibbaa geessisan irratti hundaa'a.
Fakkeenyaaf, odeeffannoon ajaja qorichaa ProvayBlue karaa ujummoo dhiigaa kennamu qorichoota serootoniinii irratti hojjetan fi opiooyidoota wajjin yeroo fayyadaman sindiroomeen serootoniinii hamaan akka uumamuu danda'u akeekkachiisa; hir'ina G6PD keessatti ammoo balaa hir'ina dhiigaa diigamuu seelota dhiigaa diimaa irraa dhufuuf jecha akka hin fayyadamne ibsa. Isaan kun amaloota qorichaa fi dhukkubsataa ilaallatan malee, hanqinoota ibsi madda isaa dhabamsiisu miti. Kanaaf, jechoonni “uumamaa” yookaan “orgaanikii” oomisha gurgurtaa irratti barreeffaman meetiliin buluu liqimsuuf murteessuuf bu'uura hin ta'an. Asxaa oomisha qabatamaa fi tarree qorichootaa fayyadamuun, fayyadama yaalaa yaadame ogeessa yaalaa yookaan ogeessa qorichaa wajjin mari'adhu.