Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi POTS: maaliif mala hojii ujummoolee dhiigaa beekuun yaala ta'uu hin mirkaneessu
Meetiiliin buluu yaala mirkanaa'e kan sindiroomee dhaabbachuu wajjin walqabatee dha'annaan onnee saffisu, ykn POTS, miti. Barreeffamoota saayinsii barruu kanaaf barbaadaman keessatti, yaalii kilinikaa to'atamaa mallattoolee POTS ykn dandeettii hojii guyyaa guyyaa akka fooyyessu agarsiisu hin argamne. Qorannoowwan shookii sepsisii fi ujummoolee dhiigaa yaalii keessatti gaggeeffaman gaaffilee adda addaa deebisu.
Falmii nama hawwatuun POTS marsaa dhiigaa wajjin walqabata, meetiiliin buluu mallattoolee ujummooleen dhiigaa akka laafan taasisan tokko tokko mormuu danda'a, kanaaf meetiiliin buluu POTS fooyyessuu qaba kan jedhuudha. Tokkoon tokkoon tarkaanfii kanaa qorannoon irratti barbaachisa. Dhiibbaa qorichi tokko adeemsa hojii ujummoolee dhiigaa irratti qabuun, adeemsi sun sababa mallattoolee nama murtaa'e tokkoo ta'uu, ykn isa jijjiiruun nama sana miira gaariin dhaabbachuuf gargaaruu hin mirkaneessu.
Dura maal adda baasuun barbaachisa
Dhaabbachuu dandamachuu dhabuun mallattoolee qaamni ol qajeelaa ta'uu wajjin walqabatan jechuudha. POTS rakkoo bal'aa sana keessatti sindiroomee hiika murtaa'e qabu tokko. Disootonoomiyaan kana caalaa bal'aadha; rakkoolee to'annoo sirna narvii ofiin hojjetuu agarsiisa malee, bifa dhiibbaa dhiigaa tokko qofa hin ibsu.
Ibsi waliigaltee ogeessota NIH waa'ee POTS qaamni ol qajeelaa ta'ee daqiiqaa 10 keessatti saffisni dha'annaa onnee itti fufiinsaan daqiiqaatti yoo xiqqaate dha'annaa 30, ykn umurii 12–19 keessatti yoo xiqqaate 40, akka dabalu ibsa. Kunis mallattoolee yeroo ol qajeelaa ta'an mul'atan kan yeroo dheeraaf turan, yeroo ciisan fooyya'uu, fi dhiibbaa dhiigaa yeroo dhaabbatan itti fufiinsaan gadi bu'uun dhabamuu wajjin ta'uu qaba. Mallattooleen yoo xiqqaate ji'a sadii turuu qabu; sababoonni biroo saffisa dha'annaa onnee kanaa immoo hambifamuu qabu. Dubbisni sa'aatii harka irraa argamu qofti haalawwan walitti makaman kana mirkaneessuu hin danda'u.
Dhiibbaa dhiigaa yeroo dhaabbatan gadi bu'uu isa kilaasikaa adda baasuuf safartuun itti fayyadaman adda: hiikni waliigaltee waldaalee sirna narvii ofiin hojjetuu erga dhaabbatanii ykn mataan gara oliitti jallifamee daqiiqaa sadii keessatti dhiibbaa dhiigaa sistoolikii yoo xiqqaate 20 mmHg ykn diyaastoolikii 10 mmHg itti fufiinsaan akka gadi bu'u ibsa. Shookiin vaasoopleejii dandeettiin ujummoolee dhiigaa cimina isaanii eeguu tasa, haala marsaa dhiigaa balaaf saaxilu hammaatuun dhabamuu ilaallata. Yaalii dhaabbachuutiin hin adda baafamu.
Wal bira qabuu: haala, bu'aa, fi hanqina ragaa
| Gaaffii | POTS | Dhiibbaa dhiigaa yeroo dhaabbatan gadi bu'uu isa kilaasikaa | Shookii vaasoopleejii |
|---|---|---|---|
| Maaltu adda isa baasa? | Mallattoolee yeroo ol qajeelaa ta'an mul'atan kan yeroo dheeraa, saffisa dha'annaa onnee garmalee dabalu wajjin, garuu dhiibbaa dhiigaa gadi bu'uu itti fufiinsa qabu kan adda baasuu hin qabne | Erga ol qajeelanii booda dhiibbaa dhiigaa itti fufiinsaan gadi bu'uu | Ciminni ujummoolee dhiigaa tasa baay'ee hir'achuu fi marsaan dhiigaa kufuu |
| Bakki qaamaa maaliif barbaachisa | Dhaabbachuun saffisa dha'annaa onnee fi mallattoolee haala kana adda baasan kakaasa | Dhaabbachuun dhiibbaa gadi bu'uu haala kana adda baasu mul'isa | Dhiibbaa dhiigaa gadi aanaa fi rakkooleen dhiigni qaamolee ga'uu, dhaabbachuu irraa adda ta'anii madaalamuu qabu |
| Faayidaan hiika qabu maal dabalachuu qaba? | Mataa naanna'uu fi onneen rukutuu yeroo ol qajeelaa ta'an hir'achuu, dandeettii hojii guyyaa guyyaa fooyya'uu, saffisa dha'annaa onnee fi dhiibbaa dhiigaa walumaan madaaluu | Mallattoolee fi kufaatii hir'achuu, dandeettii yeroo ol qajeelaa ta'an fooyya'uu, dhiibbaa dhiigaa yeroo ciisan fudhatama qabu | Dhiigni qaamolee ga'uun deebi'uu, gargaarsa qorichoota dhiibbaa dhiigaa ol kaasanii hir'achuu, qaamoleen dandamachuu fi lubbuun jiraachuu |
| Ragaan meetiiliin buluu akkamii argame? | Marii mala hojii fi gabaasawwan hin to'atamne; yaaliin to'atamaan bu'a qabeessummaa POTS hin jiru | Ragaan to'atamaan yaala idilee dhiibbaa dhiigaa yeroo dhaabbatan yeroo dheeraaf gadi bu'uuf ta'uu mirkaneessu hin argamne | Yaaliiwwan kilinikaa shookii sepsisii irratti gaggeeffaman, qorannoo pilaaseeboodhaan to'atame armaan gaditti ibsame dabalatee |
| Maal gara haala biraatti dabarsuun hin danda'amu? | Dhiibbaa dhiigaa ol ka'uun ykn deebiin ujummoolee dhiigaa jijjiiramuun qofti mallattooleen akka fooyya'an hin mirkaneessu | Deebiin kutaa kunuunsa cimaa keessatti argame faayidaa ykn nageenya yaala hospitaalaan alaa hin mirkaneessu | Yeroon itti fayyadama qorichoota dhiibbaa dhiigaa ol kaasanii gabaabbachuun yaala sindiroomeewwan dhaabbachuu wajjin walqabatan kan yeroo dheeraa hin mirkaneessu |
Wal bira qabuun kun gaaffilee qorannoo adda baasa; waraqaa ittiin dhukkuba adda baasan miti. Garaagarummaa kana walitti qabachuuf wal bira qabuu haalawwanii fi gaaffilee marii buufadhaa. Isaan kun yeroo meetiiliin buluu fi jijjiirama dhiibbaa dhiigaa hiikanis barbaachisoodha.
Yaaliin shookii sun dhugumaan maal qore
Yaalii tasaan garee ramaduu Ibarra-Estrada fi hiriyoonni isaa bara 2023 gaggeessan keessatti, ga'eessonni shookii sepsisii qaban yaala kunuunsa cimaa wajjin meetiiliin buluu ujummoo dhiigaa keessa kennamu ykn pilaaseeboo bishaan soogiddaa argatan. Xiinxalli dhukkubsattoota 91 hammate; 45 meetiiliin buluu, 46 immoo pilaaseeboo argatan. Yaalli guyyoota sadii keessatti dhangala'aa ujummoo dhiigaa keessa kennuu hammate; bu'aawwan hanga guyyaa 28tti madaalaman.
Bu'aan ijoo yeroon hamma qorichoota dhiibbaa dhiigaa ol kaasan dhaabuun danda'amutti turuudha. Isaan kun qorichoota yeroo shookii dhiibbaa dhiigaa deeggaruuf itti fayyadaman. Yeroon giddugaleessaa meetiiliin buluu wajjin sa'aatii 69, pilaaseeboo wajjin immoo sa'aatii 94 ture. Du'aa fi yeroon gargaarsa meeshaa hafuura baafachiisuu gareewwan gidduutti walfakkaataa turan.
Kun ragaa yaala dabalataa yeroo marsaan dhiigaa tasa, infekshinii wajjin walqabatee kufu kennamu ilaaludha. Meetiiliin buluu afaaniin fudhatamu namoota POTS qaban keessatti saffisa dha'annaa onnee yeroo dhaabbatan akka hir'isu, haala of wallaaluu dura jiru akka ittisu, ykn mana barumsaa deemuu akka fooyyessu hin agarsiisu. Dhukkubsattoonni, karaan itti kennamu, yaalonni waliin kennaman, yeroon, fi bu'aan ijoo hundi adda. Gamaaggamni addaa yaaliiwwan meetiiliin buluu vaasoopleejii fi shookii sepsisii irratti ragaa kunuunsa cimaa sana haala mataa isaa keessatti qorata.
Maaliif ibsi naayitirik oksaayidii guutuu hin taane
Naayitirik oksaayidiin ujummooleen dhiigaa akka laafan gochuu keessatti hirmaata; kunis guwaaniileet saaykileesii bulbulamuu danda'uu fi GMP marsaa qabuun mallattoo dabarsuu dabalata. Meetiiliin buluu adeemsa baayoloojii kana keessa seenuun jeequu danda'a; garuu salphaatti akka ittisaa naayitirik oksaayidiitti ibsuun garaagarummaa yaaliiwwanii dhoksa.
Fakkeenyaaf, yaaliin ujummoolee dhiigaa Wolin fi hiriyoonni isaa bara 1990 gaggeessan meetiiliin buluu marsaa dhiigaa xixiqqaa maashaalee lafee wajjin walqabatan irratti, kan hantuutota qoricha of wallaalchisuu argatan keessatti saaxilame, kallattiin naannoo sanatti diban. Kun bal'achuu ujummoolee dhiigaa aseetiilkoolinii fi naayitirik oksaayidiif kennan hir'ise. Suuperoksaayid dismuuteesiin ittisa sana hambise; kunis qophii yaalii sana keessatti mala hojii suuperoksaayidii seelii alaa deeggare. Kun yaalii arteriyoolii naannoo tokkoo ture malee, qorannoo yaala afaaniin fudhatamu namoota POTS qaban irratti gaggeeffame miti. Bu'aan isaa dhukkubsattoota sana keessatti faayidaa kilinikaa ykn miidhaa narvii mirkaneessuu hin danda'u.
Tilmaamni gama dhukkubaatis mirkanaa'aa miti. Qorannoon deebii ujummoolee dhiigaa xixiqqaa POTS keessatti bara 2005 gaggeeffame hirmaattota umurii 14–22 keessaa, 15 POTS yaa'a dhiigaa gadi aanaa qaban, 17 POTS yaa'a dhiigaa idilee qaban, fi 13 fayyaa ta'an kan wal bira qabuuf tajaajilan wal bira qabe. Qorattoonni yeroo ujummoolee dhiigaa naannoo tokkoo irratti kaka'umsi yaalii kennamu yaa'a dhiigaa gogaa safaran. Argannoon isaanii garee yaa'a gadi aanaa keessatti gadi lakkifamuun naayitirik oksaayidii yaa'a irratti hundaa'u akka hir'ate akeeke. Meetiiliin buluu akka yaalaatti hin qoranne.
Argannoon kun yaada POTS hundi naayitirik oksaayidii garmalee baay'ate, kan ukkaamfamuu qabu, agarsiisa jedhu morma. Namni POTS qabu hundi naayitirik oksaayidii hanqate qaba jedhees hin mirkaneessu. Akkuma gamaaggamni kilinikaa Mar fi Raj ibsutti, miidhaan narvii sirna ofiin hojjetuu gartokkee, dhiigni naanna'u xiqqaachuu, fi sochiin adireenerjikii dabaluun karaa walirra bu'uun gumaachuu danda'u. Garaagarummaan NOS, cGMP, fi mallattoo ujummoolee dhiigaa gidduu jiru barbaachisa; maqaan adeemsa hojii tokkoo adda baasuu dhukkuba nama dhuunfaa waan hin taaneef.
Gabaasawwan dhukkubsattootaa wal faallessan maal nutti himuu danda'u
Mariin Phoenix Rising gabaasa yeroo meetiiliin buluu fayyadaman POTS baay'ee hammaachuu hammata. Faallaa kanaatiin, mariin POTS Reddit irratti gabaasa saffisni dha'annaa onnee battalumatti fooyya'e, meetiiliin buluutti sababeeffame, qaba. Gabaasawwan kun muuxannoo fi gaaffilee ibsu malee, sababa fooyya'uu ykn hammaachuu hin mirkaneessan.
Gaaffileen faayidaa qaban kanneen murtaa'anidha. Mallattooleen yeroo qaamni bifa walfakkaataan jiru safaramanii? Dhiibbaan dhiigaa saffisa dha'annaa onnee wajjin jijjiiramee? Qorichoonni ykn dabalatawwan biroo jijjiiramanii? Namichi yeroo gabaabaaf qofa fooyya'ee itti dhaga'amee, moo guyyoota itti aanan keessatti yeroo ol qajeelaa ta'ee hojii raawwachuu danda'u deebisee argate? Gabaasni ibsa bal'aa kana hin qabne dhiibbaa qorichaa jijjiirama yeroo sanatti walumaan uumame ykn jijjiirama mallattoolee idilee irraa adda baasuu hin danda'u.
Namoota ME/CFS illee qabaniif, battalumatti humna qabaachuu itti dhaga'amuun sochiin hammaachuu yeroo booda dhufu fidee laata jedhu hin deebisu. ME/CFS, meetiiliin buluu, fi dadhabbii sochii booda hammaatu bu'aa adda ta'e sana ilaala. Gabaasawwan gammachuu guddaa qabanis ta'e kan nama sodaachisan qajeelfama yaalii mana keessaa hin deeggaran.
Ibsa POTS irratti dhiyaatu maaltu amansiisaa taasisa?
Qorannoon faayidaa qabu dhukkubsattoota dhukkubni isaanii ragaan galmaa'een adda baafame galmeessuu, qophii fi karaa itti kennamu ibsuu, wanta wal bira qabuuf amanamaa ta'e fayyadamuu, akkasumas mallattoolee fi dandeettii hojii lamaan safaruu qaba. Saffisni dha'annaa onnee fi dhiibbaan dhiigaa walumaan madaalamuu qabu. Hordoffiin bu'aa dubbisa tokko gaarii ta'e akka dandamachuutti ilaaluu mannaa, faayidaa itti fufiinsa qabuu fi miidhaawwan qorachuuf yeroo gahaa turuu qaba. Isaan kun ulaagaalee ibsa dhiyaate qorachuuf barbaachisan malee, ragaa yaalli sun akka hojjetu agarsiisu miti.
Nageenyi yaada kanaaf kallattiin barbaachisa. Odeeffannoon ajaja qorichaa Ameerikaa kan ProvayBlue ujummoo dhiigaa keessa kennamuu qorichoota walitti dhiibbaa geessisan wajjin sindiroomee serootoniinii du'a fiduu danda'u irratti akeekkachiisa; hanqina G6PD keessatti immoo balaa hir'ina dhiigaa seelonni dhiigaa diimaan diigamuun dhufu irraa kan ka'e itti fayyadamuu dhowwa. Itti fayyadamni isaa metheemoglobineemiyaa argameef malee, POTS'f miti. Ibsi qorichaa sun mallattoolee dhaabbachuu wajjin walqabataniif sirna yaala afaaniin fudhatamu hin mirkaneessu.
Ibsa murtaa'e sana, oomisha, tarree qorichoota amma fudhattan, fi bu'aa barbaaddan gara ogeessa yaalaa mallattoolee dhaabbachuu wajjin walqabatan keessan beeku tokkootti geessaa. Gaaffileen meetiiliin buluu yaaduu dura gaafachuu qabdan marii sana qindeessuuf gargaaru. Gaaffiin deebii hin arganne, bakka biraatti ujummoolee dhiigaa jijjiiruu danda'aa kan jedhu osoo hin taane, dhukkubsattoota POTS qabaniif faayidaa hiika qabuu fi itti fufiinsa qabu argamsiisaa kan jedhuudha.