Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi infeleemeeshinii: ragaan maal safara?
Meetiiliin buluun haalota yaalii keessatti mallattoolee infeleemeeshinii murtaa'an hir'isuu danda'a. Kun garuu namoota keessatti infeleemeeshinii yaaluuf qoricha waliigalaa ta'uu isaa hin mirkaneessu. Qorannoowwan as keessatti gamaaggamaman gocha baayoloojikaalaa isaa ni deeggaru; bineensota keessatti faayidaawwan tokko tokko, namoota keessatti immoo argannoowwan muraasaa fi baay'ee adda ta'an qabu. Meetiiliin buluu fudhachuun mallattoolee guyyaa guyyaan “infeleemeeshinii yeroo dheeraa” wajjin walqabsiifaman akka fooyyessu hin mirkaneessan.
Gaaffiin faayidaa qabu caalaatti adda baafamee dhihaata: adeemsi infeleemeeshinii kam, moodeela kam keessatti jijjiirame; jijjiiramni sun bu'aa dhukkubsataaf barbaachisaa ta'e fooyyesseeraa? Hammi saayitookayinii, bocni seelii fi dheerinni yeroo yaala kunuunsa cimaa gaaffilee adda addaatiif deebii kennu. Gamaaggamni keenya bal'aan faayidaawwan meetiiliin buluu qorannoo namaa keessatti argannoowwan kana fayyadama fayyaa biroo yaadaman wajjin wal bira kaa'a.
Bu'aa infeleemeeshinii hir'isu jedhamee kan fudhatamu maal?
Infeleemeeshiniin deebii qaamaa infekshinii fi miidhaaf kennamu qindeessa. Miidhaaf gumaachuu danda'a; garuu gochi infeleemeeshinii tokko tokko ittisaa fi suphaa qaamaas ni deeggara. Kanaaf, bakka, kaka'umsa, yeroo fi bu'aa osoo hin ibsin “infeleemeeshinii xiqqaa” jechuun guutuu miti.
Saayitookayiniin pirootiinii mallattoo dabarsuudha. Qorattoonni hamma isaa dhangala'aa seelonni keessatti guddifaman ykn dhiiga keessatti argamu safaruu danda'u. Kanaa mannaa, hamma inzaayimiin infeleemeeshinii tokko itti oomishamu, haala pirootiiniin mallattoo dabarsu tokko itti socho'u, ykn jijjiirama boca seelii ittisa qaamaa safaruu danda'u. Safartuuwwan kun dhukkubbiin, dadhabbiin, dandeettiin hubannoo ykn sochiin dhukkubaa fooyya'uu osoo hin agarsiisin dhiibbaa qorichaa mul'isuu danda'u.
Lipopolysaccharide, yeroo baay'ee LPS jedhamee gabaabsamu, kutaa baakteeriyaa deebii infeleemeeshinii kakaasuuf itti fayyadamamuudha. Qorannoowwan meetiiliin buluu hedduun kaka'umsa to'atame kana fayyadamu. LPS'n kakaasuun mala hojii tokko qorachuuf ni fayyada; garuu amala dhukkuba namaa yeroo dheeraa hunda irra deebi'ee hin uumu. Daangaan kun yeroo qorichi kaka'umsa sana wajjin kennamus ni hojjeta: jijjiirama yaaliin uumame ittisuun dhukkuba duraan hundeeffame duubatti deebisuu irraa adda.
Gabatee ragaa: moodeela, kaka'umsa, safartuu bu'aa fi barbaachisummaa
Gabateen kun qorannoowwan jalqabaa filataman gabaabsa. Tarreen tokkoon tokkoon isaa qorattoonni maal akka safaranii fi dubbisaan argannoon sun maal jechuu akka ta'e abdachuu danda'u gidduu garaagarummaa jiru eega.
| Qorannoo fi moodeela | Kaka'umsa ykn haala infeleemeeshinii | Safartuu bu'aa fi argannoo | Barbaachisummaa yaalaa |
|---|---|---|---|
| Huang fi waahillan, 2015: maakiroofaajota hantuuta xixiqqaa fi hantuutota xixiqqaa | LPS fi/ykn interferon-gamma seelota guddifaman keessatti; endotokseemiyaa hantuutota xixiqqaa keessatti | Oomishni inducible nitric oxide synthase, ykn iNOS, hir'ate | Dhiibbaa inzaayimii infeleemeeshinii irratti qabu ni deeggara; mallattoolee dhukkubaa namaa hin safaru |
| Ahn fi waahillan, 2017: maakiroofaajota fi seelota THP-1 namaa | Inflammasoomota hedduu yaaliin kakaasuu | Gad-lakkifamni IL-1β fi gochi inflammasoomii wajjin walqabatu hir'atan | Ragaa mala hojii; gosti seelii namaa laaboraatorii keessatti guddifamu yaalii dhukkubsattootaa miti |
| Ahn fi waahillan, 2017: hantuutota xixiqqaa | LPS'n kakaasuu; yaalii Listeria addaan gaggeeffame | Haalota yaalii keessatti LPS booda lubbuun turuun fooyya'e; IL-1β peritoneum keessattis hir'ate | Bu'aa bineensaa mallattoo baayoloojikaalaa caalu of keessatti qaba; namoota keessatti lubbuun turuun fooyya'uu hin agarsiisu |
| Li fi Ying, 2023: hantuutota xixiqqaa | Guyyoota sadiif irra deddeebi'anii LPS lilmoo kennuu | IL-6 seeramii keessatti hir'ate, kaka'umsi STAT3 sammuu fi gogaa keessatti hir'ate, hir'inni ulfaatinaas xiqqaate | Mallattoo dabarsuu fi deebii bineensa guutuu agarsiisa; mallattoolee dhukkubaa namaa ykn tasgabbaa'uu dhukkubaa hin safaru |
| Aburel fi waahillan: saamuda cooma naannoo onnee fi ujummoolee dhiigaa namaa | Tishuu yeroo baqaqsanii yaaluu dhukkubsattoota dadhabbii onnee qaban 25 irraa walitti qabame; laaboraatorii keessatti haala to'atameen tursiisuu, seerotooniiniin kakaasuu dabalatee | Oomishni monoamine oxidase fi safartuuwwan dhiphina oksideeshinii hir'atan | Tishuu namaa wajjin walqabata; garuu dhiphinni oksideeshinii infeleemeeshinii wajjin wal jijjiiranii fayyadamuuf miti, dhukkubsattoonnis yaalii kana keessatti hin yaalamne |
| Stelmashook fi waahillan, 2026: seelota giliyaa korteksii hantuuta guddaa guddifaman | LPS'f sa'aatii 24 saaxiluu | LPS qofa wajjin wal bira qabamee, meetiiliin buluu wajjin maayikiroogiliyaan dameewwan baay'ee fi boca qaama seelii xiqqaa qabu turan | Bu'aa boca seelii; yaadannoo, amala ykn mallattoolee dhukkubaa namaa keessatti fooyya'iinsa ragaan deeggaru hin qabu |
| Memis fi waahillan, 2002: dhukkubsattoota seepsis cimaa qaban 30 | Yaalii ramaddii carraa keessatti, ujummoo dhiigaatiin sa'aatii jahaaf kennuu dhangala'aa soogidda qabu wajjin wal bira qabuu | Sadarkaalee saayitookayinii pilaasmaa safaraman irratti dhiibbaa hiika istaatistikii qabu hin mul'isne | Qorannoon kallattiin namoota irratti gaggeeffame akkaataa yaalii sana jalatti saayitookayiniin hir'achuu hin mirkaneessine |
| Ibarra-Estrada fi waahillan, 2023: dhukkubsattoota shokii septikii qaban 91 irratti xiinxalli gaggeeffame | Meetiiliin buluu ujummoo dhiigaatiin kennamu pilaaseeboo wajjin wal bira qabuu, yaala kunuunsa cimaatti dabalamee | Yeroon vaazoopireesarii itti fayyadaman gabaabbate; saayitookayinoonni hin safaramne | Argannoo yaalaa murtaa'e; malli hojii isaa qorannoo mallattoolee infeleemeeshiniitiin hin mirkanoofne |
Garaagarummaa hiika ragaa jijjiiru sadii
Mallattoo dabarsuun hir'achuun ofumaan hojii qaamaa fooyya'aa jechuu miti
Qorannoon iNOS kan 2015 meetiiliin buluun oomisha inzaayimii baayoloojii naayitriik oksaayidii keessatti hirmaatu akkamitti akka hir'ise qorate. Kun gocha qorichaa ta'uu danda'u ibsuuf gargaara. Inzaayimii sana hir'isuun nama haala infeleemeeshinii qabu hunda akka fayyadu hin mirkaneessu.
Akkasumas, qorannoon hantuuta xixiqqaa kan 2023 jijjiirama IL-6 dhiigaa jijjiirama mallattoo dabarsuu tishuu wajjin walqabsiise. Bu'aan hir'ina ulfaatinaa isaa odeeffannoo faayidaa qabu waa'ee bineensa guutuu dabala. Ta'us, ulfaatinni yeroo kaka'umsa cimaa tokkoo dandeettii hubannoo, qulqullina jireenyaa ykn dhukkuba yeroo dheeraa itti fufiinsaan to'achuu wajjin walqixa miti. Ibsi bal'aan inflammasoomota, IL-6 fi STAT3 adeemsa isaanii ibsa; garuu bakka bu'aawwan fayyaa hin buusu.
Mul'anni seelii safartuu tokko qofa
Maayikiroogiliyaan seelota ittisa qaamaa sirna narvii giddugaleessaa keessatti argamaniidha. Dameewwan isaanii fi qaamni seelotaa naannoo isaanii wajjin jijjiiramuu danda'u. Qorannoo seelota guddifaman kan 2026 keessatti, meetiiliin buluun mul'ata seelota LPS'f saaxilamanii gara bifa garee to'annootiitti jijjiire.
Fakkiin fuula jalqabaa wal bira qabuu kana haala diiyaagiraamiitiin agarsiisa. Suuraa maayikirooskooppii ykn yaalii sana safartuuwwan lakkoofsaa isaatiin irra deebi'ee agarsiisu miti. Dameewwan baay'achuun qofti seeliin tokko niwuroonota akka eegu, wantoota dhukkuba fidan gahumsaan akka balleessu ykn hojii sammuu akka fooyyessu hin mirkaneessu. Himannoowwan sun safartuuwwan dabalataa barbaadu. Gamaaggamni maayikiroogiliyaa, astroosaayitota fi infeleemeeshinii haala kana bal'inaan qorata.
Tishuun namaa nama yaalame miti
Qorannoon cooma naannoo onnee fi ujummoolee dhiigaa saamuda namoota irraa fudhatame fayyadame; kunis baayoloojii namaa wajjin akka walqabatu taasisa. Qorattoonni saamuda sana qaama ala meetiiliin buluuf sa'aatii 24 saaxilan. Qophiin kun tishuu saamudaaf fudhatame keessatti deebii tokko mirkaneessuu danda'a; garuu xuuxamuu, qaama keessatti raabsamuu, meetaabolizimii fi walitti dhufeenya qaamolee gidduu jiru bira darba.
Dhiphina oksideeshinii fi oomisha monoamine oxidases safareera. Adeemsonni kun infeleemeeshinii wajjin walitti dhufeenya qabaachuu danda'u; ta'us gosa oksijiinii baay'ee walnyaatinsa keessa galan hir'achuun mataan isaa dhukkuba infeleemeeshinii hir'achuu hin mirkaneessu. Garaagarummaan kun qorannoo seelotaa, bineensotaa, tishuu fi yaalaa dubbisuu keessatti ijoodha.
Qorannoowwan yaalaa maal agarsiisu, maal immoo hin agarsiisne?
Seepsis yaada meetiiliin buluun namoota keessatti saayitookayinoota infeleemeeshinii dirqamaan hir'isuu qaba jedhu kallattiin qoruuf carraa kenna. Yaaliin seepsis cimaa xiqqaan ramaddii carraa fayyadame dhiibbaa saayitookayinii irratti hiika istaatistikii qabu hin arganne. Kun akkaataa kenninsa qorichaa ykn haala kamiyyuu keessatti dhiibbaan jiraachuu hin danda'u jechuu hin mirkaneessu. Garuu argannoowwan seelotaa gaarii ta'an maaliif bu'aawwan namaa hundaaf hojjatan godhamanii fudhatamuu akka hin qabne agarsiisa.
Yaalii shokii septikii kan 2023 keessatti, yeroon giddugaleessaa vaazoopireesaroota dhaabuuf fudhate meetiiliin buluu wajjin sa'aatii 69, pilaaseeboo wajjin immoo sa'aatii 94 ture. Qorichoonni kun dhiibbaa dhiigaa deeggaru. Duuti garaagarummaa hiika istaatistikii qabu hin agarsiisne; qorannoon sun bu'aa sana murteessuuf baay'ee xiqqaa ture. Barreessitoonni mala hojii mirkaneessuuf saayitookayinoota akka hin safarre ifatti gabaasan. Kanaaf, faayidaan marsaa dhiigaa kunuunsa cimaa keessatti argame infeleemeeshinii waliigalaa yaaluu hin mirkaneessu; akkaataan kenninsa qorichaa sun mana keessatti itti fayyadamuuf akka dabarfamu sababas hin ta'u.
Himannaa fayyaa bal'aa maaltu deeggaruu danda'a?
Himannaan amansiisaan garee dhukkubsattootaa ifatti ibsame, wanta madaallii wal bira qabuuf mijatu, qophii qorichaa fi karaa kenninsaa irra deebi'anii fayyadamuu danda'amu, akkasumas bu'aa akka mallattoolee dhukkubaa, hojii qaamaa, sochii dhukkubaa ykn rakkoolee dhukkubaan walqabatanii barbaada. Hordoffiin faayidaa yaadamee fi miidhaa isaa madaaluuf yeroo gahaa turuu qaba. Mallattoon baayoloojikaalaa gaariin ragaa sana deeggaruu danda'a; bakka isaa bu'uu hin danda'u.
Himannoowwan waa'ee MCAS fi histaamiinii dandamachuu dhabuu ragaa dhukkuba sanaaf adda ta'e mataa isaanii barbaadu. Qorannoowwan saayitookayinii waliigalaa meetiiliin buluun mallattoolee seelii maastii akka to'atu hin mirkaneessan.
Dhiibbaa yaalii tokko akka yaala nageenya qabuutti fudhachuunis rakkoo qabatamaa qaba. Odeeffannoon ajaja qorichaa US yeroo ammaa ProvayBlue ujummoo dhiigaatiin kennamuuf jiru methemoglobinemia booda argame sababa itti fayyadama isaa ta'uu tarreessa; qorichoota seerotooniinii irratti hojjetanii fi opioids wajjin sindroomii seerotooniinii cimaa akka fiduu danda'u akeekkachiisa; akkasumas balaa hir'ina dhiigaa seelonni dhiigaa diimaan diigamuun dhufu irraa kan ka'e hanqina G6PD keessatti itti fayyadamuu dhorka. Tilmaamni infeleemeeshinii hir'isuu dhiibbaawwan qorichaa kana hin balleessu.
Dubbistoonni himannaa oomisha tokkoo madaalan, bu'aa waadaa galame sana duuba qorannoon dhukkubsattootaa maal akka jiru gaafadhaa. Ragaan saayitookayinii, saamuda tishuu ykn suuraa seelii irratti yoo dhaabbate, faayidaan yaalaa himatame sun ammallee hin mirkanoofne.