Barruu qorannoo
Buluu metiliinii fi migreenii: himannoowwan yaalaa fi dhukkubbii mataa erga fayyadamanii booda
Buluun metiliinii yaala migreenii mirkanaa'e miti. Barreeffamoonni qorannoo kilinikaa gamaaggama kanaaf argaman qorannoo garee to'annoo qabu kan inni haleellaa migreenii dhaabu, ittisu, yookaan auraa yaalu agarsiisu hin kennan. Gabaasni dhukkubbii mataa hir'achuu fi gabaasni dhukkubbii mataa erga fayyadamanii booda dhufuu lamaan isaanii jiraachuu danda'u; kun garuu buluun metiliinii migreenii adda baafamee beekame irratti akkamitti akka hojjetu hin mirkaneessu.
Sababoota walitti makamiinsa kanaa keessaa tokko, dhukkubbiin mataa yeroo sababiin isaa yaalamu fooyya'uu danda'uu isaati. Hojii yaalaa hospitaalaa keessatti buluun metiliinii meethemoglobineemiyaa dhalootaan osoo hin taane boodarra argame yaala. Haalli sun mataan isaa dhukkubbii mataa cimaa migreenii fakkaatu fiduu danda'a. Yaalli haala sana keessatti milkaa'e gaaffii namni migreenii qabu buluu metiliinii fudhachuu qabaa jedhu irraa adda ta'e deebisa.
Dhukkubbii mataa tasaan dhufu kan garmalee cimaa ta'e, dadhabbii qaamaa haaraa yookaan dubbachuu dadhabuu, of wallaaluu, yookaan dhukkubbii mataa hafuura baafachuu rakkachuu fi hidhii halluu buluu yookaan daalacha ta'een walqabateef gargaarsa hatattamaa barbaadi. Mallattooleen kun jijjiirama qaamni buluu metiliiniitti baruun eegamu akka ta'an hin yaadin. Qajeelfamni dhukkubbii mataa NHS dhukkubbii tasaan dhufu kan cimaa ta'e fi mallattoolee sirna narvii akka mallattoolee hatattamaatti adda baasa.
Himannoowwan migreenii dhugumaan maal agarsiisu
Mariin dhiyaate muuxannoowwan wal faallessan agarsiisa: mariin fooraamii tokko dhukkubbii mataa buluu metiliinii booda dhufu gabaasa, kan biraan immoo himannoowwan dhukkubbii yeroo jalqaba haleellaa hir'achuu of keessaa qaba. Isaan kun waan dubbistoonni hubatan malee, daataa bu'a-qabeessummaa yaalaa qorannoo kilinikaa miti. Mariin inni lammaffaan cimina furmaataa hin mirkanoofne illee ibsa; kun immoo saaxilamummaa sana hiikuun akka rakkatu godha.
Qorannoon yaalaa faayidaa qabu migreenii akka jiru mirkaneessa, qophii qorichaa fi karaa itti kennamu ibsa, garee to'annoo waliin wal bira qaba, akkasumas bu'aa akka yeroo murtaa'etti dhukkubbii irraa bilisa ta'uu yookaan jijjiirama guyyoota migreenii ji'a tokko keessatti safara. Dhukkubbiin mataa nama tokkoo fooyya'uun wal bira qabinsa dhabame sana bakka bu'uu hin danda'u. Migreeniin ni jijjiirama, namoonni yeroo baay'ee qorichoota biroo fudhatu, akkasumas tarkaanfiin yaalaa yeroo haleellaan duraanuu jijjiiramaa jiru fudhatamuu danda'a.
Qorannoon naayitirik oksaayidii mala dhukkubbiin mataa itti uumamu qorachuuf sababii baayooloojii kenna; garuu buluu metiliinii akka yaalaatti hin mirkaneessu. Qorannoo migreenii Lassen fi hiriyoonni isaa bara 1998 gaggeessan keessatti, L-NMMA, kan ensaayimii naayitirik oksaayidii sinteesii ugguru fi karaa hidda dhiigaa kennamu, hirmaattota yaalaman 15 keessaa 10 irratti sa'aatii lama keessatti dhukkubbii mataa hir'ise; garee to'annoo 14 keessaa immoo 2 irratti. Haa ta'u malee, yaalii sana keessatti hirmaattota pilaaseeboo keessaa sadan qofa carraan ramadamaniiru; namoonni garee to'annoo kudha tokko qorannoowwan duraanii irraa dhufan. Wanti kana caalaa bu'uuraa ta'e, L-NMMA qoricha addaati. Bu'aan isaa buluu metiliinii yookaan oomishaalee afaaniin fudhataman kan gabaa irratti gurguramaniif dabarfamee hiikamuu hin danda'u.
Garaagarummaan kun qorannoo buluu metiliinii haalota dhukkubbii biroo keessatti gaggeeffame irrattis ni hojjeta. Hojimaanni dhukkubbii bakka murtaa'eef godhamu yookaan qorannoon dhukkuba narvii irratti gaggeeffame migreeniif akka fayyadu hin mirkaneessu.
Gabatee ragaa: haalota dhukkubbii mataa adda baasi
| Haala | Ragaan dhugumaan waa'ee maalii dubbata | Waan inni mirkaneessuu hin dandeenye |
|---|---|---|
| Migreenii adda baafamee beekame, auraa wajjin yookaan malee | Muuxannoowwan interneetii fi yaadota mala hojii qaamaa irratti hundaa'an; gamaaggama kanaaf qorannoon yaala migreenii buluu metiliinii kan garee to'annoo qabu hin argamne | Sagantaa yaala migreenii bu'a-qabeessa, faayidaa ittisaa, yookaan dhiibbaa auraa irratti amanamaa ta'e |
| Qorannoo yaalii qorichootaa migreenii | Qorannoo xiqqaa L-NMMA karaa hidda dhiigaa kennamu, migreenii auraa hin qabne irratti gaggeeffame, gareewwan to'annoo pilaaseeboo qorannoowwan duraanii irraa dabalachuun | Bu'a-qabeessummaa buluu metiliinii, kompaawundii adda ta'ee |
| Dhukkubbii mataa meethemoglobineemiyaatiin dhufe jedhame | Gamaaggama maxxanfame kan dhukkubbii mataa cimaa, halluu buluu qaamaa, fi mallattoolee biroo erga yaalamanii booda badaniif fakkeenya qabu | Faayidaa migreenii jalqabaa nama meethemoglobineemiyaa hin qabneef qabu |
| Dhukkubbii mataa buluu metiliinii ajajameen lilmeen kennamu booda dhufu | Dhukkubbiin mataa mallattoolee miidhaa cinaa asxaa qoricha lilmeen kennamu kan ajajamee irratti tarreeffame keessaa tokko | Irra deddeebii dhukkubbii mataa oomisha afaaniin fudhatamu waliin dhufu, yookaan dhukkubbiin mataa erga saaxilamanii booda dhufu hundi halluu sanaan akka uumame |
| Dhukkubbii mataa haaraa saaxilamummaa ajaja ogeessaa malee ta'e booda dhufu | Seenaa yaalaa yeroo, oomisha, qorichoota, fi mallattoolee waliin mul'atan madaaluu barbaadu | Safara seerotoninii, adda baasuu dhukkubaa yeroo qofa irratti hundaa'e, yookaan sababii saaxilamummaa sana irra deebi'uuf ta'u |
Gabateen kun gareewwan qorannoo fi rakkoolee kilinikaa adda baasa. Carraa namni dhuunfaa isaan qabaachuu isaa sadarkaan hin tarreessu.
Maaliif barreeffamni meethemoglobineemiyaa qorannoo migreenii hin taane
Qorannoon akka ka'umsaatti dhiyaate, Dhukkubbii Mataa fi Meethemoglobineemiyaa kan Khan fi hiriyoota isaa, bara 2019 interneetii irratti, akkasumas maxxansa joornaalii Amajjii 2020 keessatti ba'e. Inni dhukkubbii mataa sababii biraatiin dhufu gamaaggama; dhukkubsataa dhukkubbii cimaa mataa guutuu irratti, miira waraansaa naannoo afaanii, hidhii fi harka halluu buluu, lallabbii, fi yeroo sochii hafuura gabaabbachuu qabu dabalata. Mallattooleen erga buluu metiliiniin yaalamanii booda badan.
Meethemoglobineemiyaan heemoglobinii jijjiira; kanaaf dhiigni oksijiinii akka idileetti geessuu hin danda'u. Rakkoo dhiigaa sana yaaluun mallattoolee isaa hir'isuu danda'a. Gabaasichi akkaataa inni itti mul'atu migreenii yaaddoo yookaan hafuura garmalee saffisaan baafachuu waliin jiru fakkaachuu akka danda'u akeekkachiisa. Inni namoota migreenii jalqabaa qaban buluu metiliinii yookaan pilaaseeboo akka argatan carraan hin ramadne; deebiin yaala isaa haleellaa migreenii idilee ittisuu yookaan hir'isuu hin mirkaneessu. Ibsi bal'aan yaala hospitaalaa meethemoglobineemiyaaf kennamu itti fayyadama sana ibsa.
Dubbistoota addatti “buluu metiliinii auraa migreenii” barbaadaniif, xalayaan boodarra ba'e meethemoglobineemiyaa migreenii auraa mul'ataa qabu fakkaatu ibsa. Kun wal fakkaachuu dhukkuboota yeroo adda baafamaniiti malee, auraa buluu metiliiniin yaaluuf ragaa miti. Galmeen PubMed argamu cuunfaa hin kennu; kanaaf bal'ina yaala dhukkubsataa sanaa mata-duree isaa irraa tilmaamuun hin danda'amu.
Dhukkubbiin mataa erga saaxilamanii booda dhufu qorannoo seerotoninii miti
Odeeffannoon ajaja qorichaa PROVAYBLUE dhukkubbii mataa miidhaawwan cinaa gabaafaman keessaa tokko godhee tarreessa. Daataan sun oomisha ajajame kan karaa hidda dhiigaa dhukkubsattoota meethemoglobineemiyaa qabaniif kennamu ilaallata. Balaa qophii afaaniin fudhatamu, kan wantoota keessaa fi saaxilamummaan isaa adda ta'eef jiru lakkoofsaan hin ibsu.
Hojii yaalaa keessatti, dhukkubbiin mataa haaraan miidhaa cinaa, haleellaa migreenii duraan beekame, rakkoo dhukkubbii mataa adda ta'e, yookaan kutaa dhukkuba biraa ta'uu danda'a. Yeroon barbaachisaa dha; garuu “booda” jechuun “sababii isaatiin” jedhu murteessuuf gahaa miti. Waan ta'e galmeessi; oomisha ajaja ogeessaa malee argame irra deebi'ii fayyadamuu dura gorsa barbaadi. Walitti dhufeenya sana qorachuuf irra deebi'ii itti hin saaxilamin, yookaan dhiibbaa isaa deebisuuf qoricha biraa hin dabaliin.
Yaaddoon walitti bu'iinsa qorichootaa dhugaa dha: yaaliiwwan ensaayimoota namaa qulqulleeffaman irratti gaggeeffaman buluun metiliinii monoamine oxidase A akka ugguru agarsiisu. Garuu dhukkubbiin mataa hamma seerotoninii nama tokkoo hin mul'isu. Wanta biraatiin fooyya'uunis ta'e dhukkubbii mataa dhabuun summii seerotoninii adda baasuu yookaan akka hin jirre mirkaneessuu hin danda'u.
Qorichoota migreenii sirriitti adda baasi
Yaalli migreenii qorichoota gareewwan adda addaa keessaa ta'an dabalachuu danda'a. Asxaan sumatriptan qoricha MAO-A ugguru waliin yeroo tokkotti fayyadamuu dhorka. Qorichoonni ittisaaf fayyadan tokko tokko, qorichoota dhiphina sammuu hir'isan dabalatee, xiyyeeffannoo barbaadu. Asxaan buluu metiliinii lilmeen kennamuu, qorichoota seerotoninii irratti hojjetanii fi opioids waliin sindroomii seerotoninii akka fiduu danda'u akeekkachiisa. Ogeessi qorichaa maqaa qorichootaa sirrii barbaada malee, “qoricha migreenii” qofa miti.
Erga saaxilamtee booda jeeqamuu yookaan burjaaja'uun ho'a qaamaa, dafqisiisa guddaa, hollannaa, jabaachuu maashaalee, yookaan sochii qaamaa tasaan utaalu waliin yoo dhufe, yaala hatattamaa barbaadi. Walitti dhufeenyi mallattoolee kun dhukkubbii mataa qofa caalaa yaaddessaa dha. Buluu metiliiniif bakka kennuuf qoricha ittisaa siif ajajame hin dhaabin; yookaan yeroo qorichi qaama keessaa bahuuf eeggattu ofii keetii hin murteessin. Qajeelfamni walitti bu'iinsa qorichootaa gareewwan barbaachisoo ibsa; tarree gabaabaa keessa dhabamuun hayyama fayyadamuu miti.
Yaala osoo hin tursiisin mudannoo sana galmeessi
Yeroo beellamaatti fudhattee deemuuf waraqaa seenaa mallattoolee buufadhu. Inni dhukkuba adda baasuu yookaan yaala gorsuu osoo hin taane, mudannoo tokko galmeessa.
Dhukkubbiin kun akkaataa duraan si irratti beekamu waliin wal fakkaachuu isaa, yeroo saaxilamummaa waliin wal bira qabamee yoom akka jalqabe, maal akka fudhatte, fi mallattooleen biroo maal akka turan ibsi. Jijjiirama qorichoota dhukkubbii mataa yeroo hunda fudhattuu fi yaala haleellaa yeroo meeqa akka fayyadamtu dabaladhu. Yeroo baay'ee fayyadamuun mataan isaa madaallii dhukkubbii mataa walxaxaa gochuu danda'a.
Qajeelfamni madaallii dhukkubbii mataa NICE irra deddeebii dhukkubbii mataa, turtii, cimina, mallattoolee waliin dhufan, qorichoota, fi wantoota kakaasuu danda'an galmeessuu deeggera. Akkasumas auraa idilee suuta dhufu fi deebi'ee badu mallattoolee madaallii dabalataa barbaadan irraa adda baasa. Mudannoon mul'ataa yookaan sirna narvii kan yeroo jalqabaatiif dhufu yookaan duraanii irraa baay'ee adda ta'e, odeeffannoo interneetii irratti hundaa'uun “auraa qofa” jedhamee moggaafamuu hin qabu.
Dhukkubbii mataa haaraa yookaan itti fufiinsa qabu kan erga saaxilamanii booda dhufuuf, qaruuraa oomishaa yookaan suuraa asxaa ifa ta'e fi waraqaa sana ogeessa yaalaa yookaan ogeessa qorichaatti fidi. Qajeelfamni nageenyaa bal'aan fi gaaffileen marii kilinikaatiif qophaa'an marii sana oomisha sirrii fi kaayyoo itti fayyadamaa irratti hundaa'uun qindeessuuf gargaaru.