मेथिलीन ब्लू आणि हर्पिसविषाणूविषयक दावे: ओठांवरील नागीण, EBV आणि विषाणू निष्क्रियीकरण

या चर्चेत एका शब्दातून दोन संकल्पना व्यक्त होतात, आणि त्यांना स्वतंत्र नावे देणे आवश्यक आहे. पहिली संकल्पना म्हणजे विषाणुकण निष्क्रियीकरण: द्रवातील एका विषाणुकणाच्या ठिकाणी रंगद्रव्य, ऑक्सिजन आणि प्रकाश एकत्र येतात आणि त्याला अशी हानी पोहोचवतात की तो प्रतिकृती तयार करू शकत नाही. दुसरी संकल्पना म्हणजे एखाद्या व्यक्तीतील संसर्गावर उपचार: ओठांवरील नागिणीचे कमी उद्रेक, जखमा लवकर बऱ्या होणे, विषाणूचे कमी उत्सर्जन किंवा एपस्टीन-बारचा कमी विषाणुभार. पहिली गोष्ट हर्पिस सिम्प्लेक्स विषाणूसाठी प्रयोगशाळेत वारंवार दाखवली गेली आहे. तोंडावाटे घेतलेल्या मेथिलीन ब्लूसाठी दुसरी गोष्ट हर्पिस सिम्प्लेक्स किंवा एपस्टीन-बार यांपैकी कोणत्याही विषाणूविरुद्ध दाखवली गेलेली नाही. हा फरक स्पष्ट झाल्यावर संशोधन साहित्याची विभागणी करणे सोपे होते.

यासोबत आणखी एक गोंधळ आहे. HSV आणि EBV एकाच मोठ्या विषाणू कुटुंबातील असले, तरी ते वेगवेगळ्या ऊतींमध्ये वेगवेगळे आजार निर्माण करतात. ओठांवरील नागीण ही पृष्ठभागावरील जखम असते, ज्यात स्थानिक पातळीवर लायटिक प्रतिकृतीनिर्मिती होते: त्यावर रंगद्रव्य लावता येते आणि त्याच ठिकाणी प्रकाश टाकता येतो. EBV रक्त आणि लसीकाभ ऊतींमध्ये पसरलेल्या बी पेशींच्या साठ्यांमध्ये सुप्त अवस्थेत टिकून राहतो; कोणतेही स्थानिक रंगद्रव्य किंवा लाल दिवा त्या संपूर्ण साठ्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. एका परिस्थितीतील निष्कर्ष दुसऱ्या परिस्थितीला लागू होत नाही. ही विभागणी करण्यामागील सर्वसाधारण पद्धत जाणून घेऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांना ती मेथिलीन ब्लूवरील संशोधन वाचण्याच्या मार्गदर्शकात मिळेल.

प्रयोगशाळेतील प्रकाश-निष्क्रियीकरण: पेशीबाह्य HSV, प्रकाश आवश्यक

सर्वांत जुन्या थेट चाचणीत प्रयोगशाळेतील एकच प्रकार वापरण्याऐवजी रुग्णांकडून नव्याने वेगळे केलेले विषाणू नमुने वापरले होते. हर्पिसव्हायरस होमिनिसच्या प्रकाशगतिक निष्क्रियीकरणाच्या 1975 मधील अभ्यासात, जननेंद्रियांच्या आणि तोंडातील जखमांमधून मिळवलेले 37 नमुने 10 micromolar मेथिलीन ब्लूमध्ये मिसळले गेले, एक तास अंधारात ठेवले गेले आणि नंतर अंधारात व प्रकाशात ठेवण्यासाठी दोन भागांत विभागले गेले. प्रकाशातील भागांना 15 cm अंतरावरील दोन 15 watt फ्लोरोसंट नळ्यांचा प्रकाश पाच मिनिटे दिला गेला. 37 नमुन्यांपैकी 27 नमुन्यांची मोजता येण्याजोगी संसर्गक्षमता केवळ प्रकाशात नाहीशी झाली आणि 4 नमुन्यांमध्ये ती 100 fold पेक्षा अधिक घटली. अंधारातील नियंत्रण नमुन्यांची संसर्गक्षमता कायम राहिली: प्रकाशाशिवाय या सांद्रतेमुळे नमुना निर्जंतुक झाला नाही.

नंतरच्या एका अभ्यासात काही परिस्थितींमध्ये केवळ रंगद्रव्य आणि प्रकाश यांचा परिणाम किती मर्यादित असू शकतो, हे दिसले. HSV-1 आणि HSV-2 वर मेथिलीन ब्लू, प्रकाश आणि वीज वापरून केलेल्या 1979 मधील प्रयोगांत, 10 micromolar रंगद्रव्य आणि 180 seconds तापदीप्त प्रकाश यांमुळे संसर्गक्षम HSV-1 सुमारे 60 percent, म्हणजे अंदाजे 0.4 log, कमी झाला. थोडासा अतिरिक्त दिष्ट विद्युतप्रवाह दिल्यावरच त्याच प्रणालीतील घट 99.99 percent पेक्षा अधिक झाली. केवळ प्रकाश, केवळ विद्युतप्रवाह आणि रंगद्रव्याशिवाय प्रकाश व विद्युतप्रवाह यांच्या संयोगाचा फारसा परिणाम झाला नाही. मोठ्या परिणामासाठी विद्युत उपकरण आवश्यक होते; त्यामुळे सामान्य रंगद्रव्य आणि दिवा यांच्या संयोगाने नियमितपणे चार log इतका नाश होतो, याचा पुरावा म्हणून हा लेख उद्धृत करू नये.

यानंतर क्रियायंत्रणेविषयक संशोधनाने प्रक्रिया केलेले कण अजूनही काय करू शकतात, हे तपासले. प्रकाशगतिक HSV क्रियायंत्रणांवरील Journal of Clinical Investigation मधील 1980 च्या अभ्यासात विषाणूच्या DNA मध्ये एकेरी साखळी तुटल्याचे आढळले, परंतु दुहेरी साखळी तुटण्याचे प्रमाण प्रमुख नव्हते: प्रक्रिया केलेले विषाणुकण अजूनही पेशींना चिकटत होते आणि त्यांत प्रवेश करत होते, पण त्यांची परिपक्वता थांबत होती. मेथिलीन ब्लू आणि प्रकाशानंतरच्या संसर्गचक्राच्या 1997 मधील अभ्यासाने 1 micromolar रंगद्रव्य आणि लाल प्रकाश वापरून याची पुष्टी केली: बाह्य आवरणाचा मोठ्या प्रमाणावर नाश झाला नव्हता, पेशीत प्रवेश आणि DNA मुक्त होणे अबाधित होते, पण प्रकाशावर अवलंबून असलेल्या DNA विघटनामुळे प्रतिकृतीनिर्मिती पूर्णपणे थांबली. 1995 मधील सिंग्लेट ऑक्सिजनच्या तुलनात्मक अभ्यासाने सिंग्लेट ऑक्सिजनचा सहभाग सूचित केला, तसेच त्याला मुक्त मूलकांच्या रासायनिक क्रियांची जोड असण्याची शक्यताही दर्शवली. मेथिलीन ब्लू प्रकाश कसा शोषतो आणि प्रतिक्रियाशील ऑक्सिजन कसा निर्माण करतो यावरील तपशील स्पष्ट करतात की रंगद्रव्य, ऑक्सिजन आणि फोटॉन लक्ष्यस्थानी एकाच वेळी का असणे आवश्यक आहे.

सर्वांत स्पष्ट संख्यात्मक प्रात्यक्षिक रक्तघटकांवरील संशोधनातून मिळते; त्याचबरोबर निष्कर्षांचा अतिरेकाने अर्थ लावू नये, हा सर्वांत स्पष्ट इशाराही त्यातून मिळतो. 627 nm लाल LEDs वापरून केलेल्या 2013 मधील प्लाझ्मातील रोगजनक घटवण्याच्या अभ्यासात, प्लाझ्मामध्ये मिसळलेल्या HSV चे प्रमाण 60 मिनिटांनंतर 1 micromolar येथे सुमारे 5.2 log आणि 10 micromolar येथे 6.0 log ने कमी झाले. हे प्रकाश टाकलेल्या द्रवाचे निर्जंतुकीकरण आहे, न्यूरॉन्समधील सुप्त संसर्गावरील उपचार नव्हे; आणि गिळलेले द्रावण शरीरातील अंधाऱ्या वातावरणात काय करते, याचा अंदाजही त्यावरून बांधता येत नाही.

जखमांवरील स्थानिक उपचार: छोटे, जुने आणि मिश्र निष्कर्ष

स्थानिक वापराच्या अहवालांमध्ये जखमेवर रंगद्रव्य लावून त्यावर प्रकाश टाकला जातो; यामुळे किमान प्रयोगशाळेतील मांडणी टिकून राहते. सर्वांत जुना अहवाल एक्झिमा हर्पेटिकमच्या एका रुग्णाचा आहे; या स्थितीत एक्झिमावर व्यापक HSV दुय्यम संसर्ग होतो. मेथिलीन ब्लू आणि प्रकाश यांवरील 1975 मधील एक्झिमा हर्पेटिकमच्या अहवालात स्थानिक रंगद्रव्य आणि प्रकाश दिल्यानंतर जलद सुधारणा झाल्याचे वर्णन होते; 10 micromolar रंगद्रव्य प्रकाशात विषाणुनाशक होते, पण अंधारात नव्हते. भाष्यात एकाच रुग्णातील तुलना करण्यासाठी बाधित क्षेत्राच्या अर्ध्या भागावर 0.1 percent द्रावण वापरल्याचे नमूद होते. ओठांवरील नागिणीचा पुरावा म्हणून पाहिल्यास, हे जुन्या काळातील एका रुग्णाचे निरीक्षण आहे, ज्यात प्रकाशमात्रेचे मापन अपुरे होते.

मोठ्या ऐतिहासिक रुग्णमालिकेचा संबंध जननेंद्रियांच्या जखमांशी होता. 56 रुग्णांच्या 1975 मधील जननेंद्रियावरील हर्पिसच्या मालिकेत, 36 जणांना मेथिलीन ब्लू दिले गेले, पण केवळ पहिल्या 35 जणांची तीन रंगद्रव्यांमध्ये यादृच्छिक विभागणी झाली होती; त्यामुळे हा रुग्णसमूह काटेकोर चाचणीचा नव्हता. उपचार केलेल्या पुनरावर्ती प्रकरणांपैकी सुमारे 70 percent प्रकरणांमध्ये अंदाजे 48 तासांत सुधारणा झाल्याचे नोंदवले गेले, मात्र पुनरुद्भवाची वारंवारता लक्षणीयरीत्या कमी झाली नाही. घरी फ्लोरोसंट प्रकाश किंवा सूर्यप्रकाश देण्यावर नियंत्रण नव्हते. पुनरावृत्ती कमी न होता सध्याच्या लक्षणांत सुधारणा होणे हे विद्यमान जखमेवर परिणाम करणाऱ्या, पण सुप्त साठ्यावर परिणाम न करणाऱ्या स्थानिक प्रक्रियेशी सुसंगत आहे. मेथिलीन ब्लू वापरणाऱ्या प्रकाशगतिक उपचारांच्या प्रोटोकॉल्सबाबतही हीच खबरदारी आवश्यक आहे.

ओठांवरील नागिणीच्या आधुनिक चाचण्या छोट्या आहेत आणि त्यांचे निष्कर्ष एकसारखे नाहीत. 2009 मधील हर्पिस लॅबियालिसच्या चार रुग्णांच्या मालिकेत 0.01 percent रंगद्रव्य आणि 660 nm लेझर 120 J per square cm येथे वापरले गेले आणि जखमा जलद बऱ्या झाल्याचे नोंदवले गेले. पण नियंत्रण गट नव्हता आणि त्यानंतर प्रकाशाद्वारे जैविक नियमनाची प्रक्रिया केली गेली, असे 2009 मधील हर्पिस लॅबियालिसच्या प्रकाशगतिक प्रकरणमालिकेत वर्णन आहे. 75 रुग्णांना प्रकाशगतिक उपचार, स्थानिक अॅसायक्लोव्हिर किंवा दोन्ही यांमध्ये यादृच्छिकरीत्या विभागलेल्या चाचणीत बरे होण्याच्या कालावधीत किंवा वेदनांमध्ये फरक आढळला नाही, असे 2021 मधील प्रकाशगतिक उपचार आणि अॅसायक्लोव्हिरच्या चाचणीत नमूद आहे. HSV-1 qPCR वापरणाऱ्या 24 रुग्णांच्या यादृच्छिक चाचणीत लक्षणे निवळण्यात किंवा एका वर्षातील पुनरावृत्तीत फरक आढळला नाही, असे हर्पिस सिम्प्लेक्ससाठी प्रतिजैविक प्रकाशगतिक उपचारांच्या 2025 मधील यादृच्छिक चाचणीत वर्णन आहे. 2025 मधील 60 रुग्णांच्या चाचणीत रंगद्रव्याधारित प्रकाशगतिक उपचार, प्रकाशाद्वारे जैविक नियमन आणि फोडांतील द्रवाचा निचरा अशा संयुक्त प्रक्रियेने वेदना लवकर कमी झाल्याचे नोंदवले गेले. हा परिणाम रंगद्रव्यामुळेच झाला असे म्हणता येत नाही, असे 2025 मधील संयुक्त प्रकाशगतिक उपचार आणि प्रकाशाद्वारे जैविक नियमनाच्या अहवालातून स्पष्ट होते.

येथे प्रतिकूल परिणामांची नोंद अपुरी आहे. 1975 मधील लेखांमध्ये आधुनिक पद्धतीने प्रतिकूल परिणाम शोधून नोंदवलेले नाहीत. नंतरच्या छोट्या अभ्यासांनी काही मोजके किंवा कोणतेही तात्कालिक परिणाम नसल्याचे नोंदवले, पण निळा रंग लागणे अपरिहार्य आहे आणि स्थानिक प्रकाशविषारी चुरचुर किंवा जळजळ होण्याची शक्यता कायम आहे. रंगद्रव्य लावून दिव्याचा प्रकाश देणे हे रंगद्रव्य गिळण्यापेक्षा वेगळे आहे; म्हणूनच मेथिलीन ब्लूच्या सुरक्षिततेची नोंद वापराच्या मार्गांचा स्वतंत्रपणे विचार करते.

EBV: मेथिलीन ब्लूचा थेट पुरावा नाही

EBV साठी शोध घेतल्यास पुराव्याचा अभाव आढळतो. या आढाव्यासाठी सापडलेल्या कोणत्याही समकक्ष-पुनरावलोकित प्रयोगात किंवा नियंत्रित चाचणीत मेथिलीन ब्लू, प्रकाशासह किंवा प्रकाशाशिवाय, EBV ची संसर्गक्षमता कमी करते, पुनर्सक्रियीकरण दडपते किंवा लोकांमधील विषाणुभार कमी करते, असे दाखवलेले नाही. EBV-पॉझिटिव्ह नासाग्रसनी कर्करोगाच्या पेशींवरील संशोधनात इतर प्रकाशसंवेदी पदार्थ वापरले जातात आणि गाठीतील पेशींची जिवंत राहण्याची क्षमता मोजली जाते; मेथिलीन ब्लूमुळे विषाणू नष्ट होतो का, हे मोजले जात नाही. आढाव्यांमध्ये EBV चा समावेश भविष्यात चाचण्या आवश्यक असलेल्या विषाणूंमध्ये केला जातो, स्थापित उपचार-संकेतांमध्ये नाही.

HSV वरील परीक्षानळीतील निष्कर्ष इथे का लागू करता येत नाही, हे जीवशास्त्र स्पष्ट करते. ओठांवरील नागिणीच्या उपचारात रंगद्रव्य, ऑक्सिजन आणि फोटॉन या तिन्ही आवश्यक गोष्टी एका सहज उपलब्ध पृष्ठभागावर एकत्र आणल्या जातात. EBV चा सुप्त संसर्ग मुख्यतः रक्त आणि लसीकाभ ऊतींमध्ये पसरलेल्या बी पेशींमध्ये टिकतो. स्थानिक लाल प्रकाश त्या विखुरलेल्या साठ्याला प्रकाशाच्या संपर्कात आणू शकत नाही, आणि गिळलेले रंगद्रव्य त्या ठिकाणी लक्ष्यित प्रकाश पुरवत नाही. वेगळ्या प्रकाशसंवेदी पदार्थाने EBV-पॉझिटिव्ह गाठीतील पेशी नष्ट करणे म्हणजे पेशी नष्ट करणे; तो विषाणुविरोधी क्रियेचा पुरावा नाही. विषाणुभार आणि पुनर्सक्रियीकरणाचे निर्देशक प्रत्यक्षात कसे मोजले जातात, हे वाचताना ही तफावत महत्त्वाची ठरते.

तोंडावाटे उपचार आणि पुनरावृत्तीविरहित कालावधीचा तर्कदोष

या आढाव्यासाठी सापडलेल्या कोणत्याही नियंत्रित मानवी चाचणीत संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारे किंवा तोंडावाटे घेतलेले मेथिलीन ब्लू ओठांवरील नागिणीची पुनरावृत्ती कमी करते, जखमा बऱ्या होण्याचा कालावधी कमी करते, विषाणूचे उत्सर्जन कमी करते किंवा रक्तातील अथवा लाळेतील DNA प्रती किंवा निश्चित लायटिक निर्देशक यांसारख्या EBV च्या कोणत्याही निष्पत्तीमापकात बदल घडवते, असे दाखवलेले नाही. मानवी हर्पिसवरील संशोधनात स्थानिक रंगद्रव्य आणि स्थानिक प्रकाश वापरला जातो. लक्ष्यित प्रकाशाशिवाय संपूर्ण शरीरासाठी रंगद्रव्य देणे हा वेगळा हस्तक्षेप आहे आणि त्यासाठी स्वतंत्र चाचणी आवश्यक आहे: यादृच्छिक, अंधीकृत आणि प्लासिबो-नियंत्रित चाचणी, ज्यात पुनरावर्ती प्रकरणांची पुष्टी, मूळ वारंवारता ठरवण्यासाठी प्रारंभिक निरीक्षणकाल, आधीच निश्चित केलेल्या प्रत्यक्ष संपर्काच्या तपासण्या, सहा ते बारा महिन्यांचा पाठपुरावा, qPCR साठी क्रमिक स्वॅब नमुने, उद्रेक घडवणाऱ्या घटकांची नोंद आणि सुरक्षिततेचे निरीक्षण असावे. मेथिलीन ब्लूच्या तोंडावाटे मात्रा देण्याची आणि शोषणाची सर्वसाधारण तत्त्वे या निष्पत्तीमापकांची जागा घेऊ शकत नाहीत.

एक प्रचलित अनुभवकथा इथेच अपुरी पडते. एखादी व्यक्ती एकाच वेळी अनेक उपाय सुरू करते, अनेक महिने ओठांवरील नागीण झाली नाही असे सांगते आणि त्याचे श्रेय त्यांपैकी एका उपायाला देते. HSV चे उद्रेक काही काळ एकामागून एक होतात आणि नंतर अनेक महिने दिसत नाहीत, तरी संवेदना वाहणाऱ्या मज्जागाठींमधून विषाणू नष्ट झालेला नसतो. उद्रेक घडवणारे घटक बदलतात, अपेक्षा नोंदवलेल्या अनुभवांवर परिणाम करतात आणि केवळ योगायोगानेही उद्रेकांमध्ये अंतर पडते. एकाच वेळी अनेक बदल केलेले असताना, हे अंतर एका विशिष्ट घटकामुळे पडले असे ठरवण्यासाठी इतर परिस्थिती समान ठेवून त्या घटकाशिवाय काय झाले असते, याची तुलना उपलब्ध नसते. 1975 मधील जननेंद्रियावरील हर्पिसच्या मालिकेत उलटा नमुना दिसला: सध्याच्या लक्षणांत सुधारणा झाली, पण पुनरुद्भवाची वारंवारता सुधारली नाही. हा उद्रेक बरा करणे आणि पुढचा उद्रेक टाळणे या एकसारख्या संकल्पना नाहीत.

विषाणू आणि परिस्थितीनुसार पुराव्यांचा तक्ता

हा पुरावा कसा वापरावा

प्रत्येक संदर्भाबाबत चार प्रश्न विचारा. प्रकाश की अंधार, कारण प्रकाशगतिक नाशावरून संपूर्ण शरीरातील नाशाचा अंदाज येत नाही. मुक्त विषाणुकण, विद्यमान जखम की सुप्त साठा, कारण दाव्याशी जुळणारे लक्ष्यच त्या दाव्याचे उत्तर देऊ शकते. संसर्गक्षमता, जखमा बऱ्या होणे, पुनरावृत्ती की विषाणुभार, कारण संसर्गक्षमतेचा आकडा पुनरावृत्तीच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊ शकत नाही. HSV की EBV, कारण सहज उपलब्ध जखम आणि पसरलेला बी पेशींचा साठा या वेगळ्या समस्या आहेत. उपलब्ध नोंदी एका मर्यादित विधानाला आधार देतात: पेशीबाहेरील विषाणू रंगद्रव्य, ऑक्सिजन आणि योग्य प्रकाशाच्या संपर्कात आल्यावर मेथिलीन ब्लू HSV चे प्रभावी प्रकाश-निष्क्रियीकरण करू शकते. पुनरावर्ती जखमांवर नैदानिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या उपचाराचा पुरावा मर्यादित आणि मिश्र आहे, तोंडावाटे प्रतिबंधाचा पुरावा नाही आणि EBV-विरोधी परिणामाचा थेट पुरावा नाही. अनेक उपचार एकत्र सुरू असताना ओठांवरील नागीण न होण्याचा शांत कालावधी यापैकी काहीही बदलत नाही.