Makala
Metilen gögi we ýaýraň skleroz: haýwan barlaglarynda näme synag edildi
MS üçin metilen gögi barada gözleg etseňiz, şol bir soraga jogap berýän ýaly görünýän makalalary taparsyňyz. Emma olar bir soraga jogap bermeýär. Bir makalada metilen gögi keselli syçanlara bejergi hökmünde berildi. Beýlekisinde bolsa onuň bilen hiç bir haýwan bejerilmedi. Patolog mielini mikroskopda görüp biler ýaly, metilen gögi oňurga ýiliginiň ýuka kesimlerinde gök boýag hökmünde ulanyldy.
Tutuş makalanyň esasy pikiri şudur. Bu boýagyň biologiýada iki wezipesi bar we olaryň çüýşeden başga umumy tarapy ýok. Derman hökmünde öwrenilýän madda bolanda, ol diri haýwana belli dozada berilýär we keseliň üýtgeýändigi ýa-da üýtgemeýändigi barlanýar. Boýag hökmünde bolsa, tejribeden soň öli, fiksirlenen dokuma çalynýar we dokumanyň nähili görünendigi öwrenilýär. Bu tapawudy gözden sypdyrsaňyz, patologiýa usullary bölümini bejerginiň netijesi ýaly okarsyňyz.
EAE näme: ýönekeý düşündiriş
Adatça EAE diýip gysgaldylýan eksperimental autoimmun ensefalomiýelit ýaýraň sklerozyň käbir taraplaryny öwrenmek üçin ulanylýan standart haýwan modelidir. Barlagçy kesele ýykgynly syçany mielin belogynyň bir bölegi we güýçli adýuwant bilen immunizasiýa edýär. Soňra immun ulgamy haýwanyň öz merkezi nerw ulgamyna hüjüm edýär. Syçanda aşakdan ýokarlygyna ýaýraýan gowşaklyk döreýär; ony guýrugyň sallanmagyndan yzky aýaklaryň ysmazlygyna çenli 0-dan 5-e çenli şkala boýunça bahalandyrmak aňsatdyr.
Ballar bilen bahalandyrmagyň bu amatlylygy EAE-niň näme üçin giňden ulanylýandygyny hem, näme üçin ýalňyş düşünjelere sebäp bolýandygyny hem düşündirýär. Adamlardaky MS öz-özünden döreýär, has giň we has az kesgitlenen nyşanlar toplumyny öz içine alýar hem-de gaýtalanýan ýa-da kem-kemden agyrlaşýan gidişde görüş, duýuş, aň-biliş, beýnijik we hereket alamatlaryny döredýär. EAE gözegçilik edilýän şertlerde sowuklama, demielinizasiýa we akson zeperlenmesi ýaly saýlanan mehanizmleri gaýtalaýar. Ol MS-i kiçi görnüşde doly gaýtalamaýar. Umumy çarçuwa bilen tanyşmak isleýän okyjylar haýsydyr bir kesel baradaky aýratyn pikire baha bermezden öň metilen gögüniň öýjük derejesinde nähili täsir edýär diýlip hasaplanýandygyny gözden geçirip bilerler.
Aşakdaky iki makalada EAE döretmek üçin dürli antigenler hem ulanyldy; bu möhüm tapawutdyr. Bejergi barlagynda kesel mielin oligodendrosit glikoproteininden alnan gysga peptid bolan MOG35-55 bilen döredildi. Patologiýa barlagynda bolsa kesel mieliniň esasy belogynyň we proteolipid belogynyň bölekleriniň birleşmesi bolan MP4 bilen döredildi. Haýwanyň genetik liniýasynyň we antigeniň saýlanmagy zeperlenen ojaklaryň nirede döreýändigini hem-de sowuklamanyň nähili geçýändigini üýtgedýär. Şonuň üçin bu iki barlag şol bir tejribäniň iki gezek geçirilmegi däldir.
Ýol kartasy: modelden soraga, soragdan çäklere
Bu tablisany açyk saklaň. Ol şu makalanyň esasy salgylanma tablisasydyr. Her hatar modeliň haýsy kliniki soraga jogap berip bilýändigini, hakykatda nämäniň ölçenendigini we netijeleri adamlara geçirmegiň nirede çäklenýändigini görkezýär.
| Bejergi barlagy (MOG EAE) | Patologiýa barlagy (MP4 EAE) | |
|---|---|---|
| Makala | MOG peptidi bilen döredilen EAE-niň bejergi barlagy | MP4 boýunça uzak möhletli patologiýa barlagy |
| Metilen gögüniň wezipesi | Diri syçanlara berlen bejergi serişdesi | Oňurga ýiliginiň fiksirlenen 1 mikrometr galyňlykdaky kesimlerine çalnan boýag |
| Jogap berip biljek kliniki soragy | Belli dozada bermek EAE-niň agyrlygyny we immun signal berlişini üýtgedýärmi | Alty aýyň dowamynda demielinizasiýa we akson zeperlenmesi nähili üýtgeýär |
| Ölçenen netijeler | Gündelik kliniki ballar, oňurga ýiligindäki infiltratlar, demielinizasiýa, akson zeperlenmesi, AMPK we SIRT1 signal berlişi, NF-kB işjeňligi, Th17 bilen Treg arasyndaky deňagramlylyk | Zeperlenen ojagyň meýdany, sowuklamanyň we çişiň derejeleri, demielinizasiýa bolan süýümleriň dykyzlygy, elektron mikroskopiýasy arkaly g-gatnaşygy, aksoliz, mitohondriýalaryň çişmegi, neýrofilamentleriň arasyndaky aralyk |
| Netijeleri adamlara geçirmegiň çägi | Bir genetik liniýa, bir jyns, gysga 30 günlük döwür; baglanyşyk mehanizmiň subutnamasy däldir | Hiç bir bejergi synag edilmedi; dürli wagt nokatlarynda dürli haýwanlardan dokuma nusgalary alyndy; zeperlenen ojaklaryň nusgalary esasan oňurga ýiliginiň bil böleginden alyndy |
Indiki habaryň sözbaşysyny barlaýan islendik adam klinika çenli barlaglary nähili okamaly diýen makalanyň kömegi bilen şol sütünleri gaýtadan ulanyp biler: haýwanyň görnüşini we antigeni, maddanyň wezipesini, ölçenen netijeleri hem-de netijäniň keseliň gidişini görkezýändigini ýa-da dokumanyň diňe bir pursatdaky ýagdaýyny görkezýändigini soraň.
Bejerginiň netijesi: belli dozada bermek nämäni üýtgetdi
Journal of Neuroimmunology žurnalyndaky 2016-njy ýylyň bejergi barlagynda takmynan 8-den 10 hepdä çenli ýaşdaky urkaçy C57BL/6 syçanlar ulanyldy. Her syçan 250 mikrogram MOG35-55 bilen immunizasiýa edildi. EAE döredilenden soň haýwanlar tötänleýin metilen gögi berilýän topara ýa-da bejerilmeýän EAE toparyna bölündi we kliniki ballar takmynan 30-njy güne çenli yzarlanyldy.
15-nji günden 30-njy güne çenli bejerilen syçanlaryň kliniki ballary EAE gözegçilik toparynyňkydan statistik taýdan ep-esli pesdi; P 0.01-den pes boldy. Oňurga ýiliginiň seljermesi hem şol ugurdaky netijeleri görkezdi: bejerilen haýwanlarda sowuklama bilen baglanyşykly infiltrasiýa, demielinizasiýa we akson ýitgisi azdy.
Barlagyň aýratyn tarapy signal görkezijileriniň toplumydy. Bejergi AMPK işjeňleşmesini we SIRT1 ekspressiýasyny artdyrdy hem-de sowuklamanyň merkezi sazlaýjysy bolan NF-kB-niň işjeňleşmesini basyp ýatyrdy. Adaptiv immunitet tarapynda bolsa Th17 jogabyny peseldip, Treg jogabyny güýçlendirdi. Şonuň üçin teklip edilýän zynjyr şeýle: metilen gögi AMPK we SIRT1-e täsir edýär, bu NF-kB signal berlişini peseldýär, soňra sowuklama bilen baglanyşykly Th17-den sazlaýjy Treg tarapyna süýşme bolýar, dokuma zeperlenmesi ýeňilleşýär we ballar peselýär.
Bu zynjyr düşündirişdir, subut edilen sebäp-netije yzygiderliligi däldir. Barlag derman berlişiniň, signal üýtgeşmeleriniň we keseliň ýeňilleşmeginiň bilelikde bolup geçýändigini görkezýär. Ol ähli peýdanyň AMPK we SIRT1 arkaly ýüze çykýandygyny subut etmeýär. Şeýle hem köpçülige elýeterli indekslenen tekstde her kilogram üçin milligram bilen takyk doza, berliş ýoly, başlanýan gün ýa-da dowamlylyk diňe annotasiýa esaslanyp ulanmak tertibini gaýtalap boljak derejede aýdyň görkezilmeýär. Satuw sahypasynda bu makala barada getirilen islendik doza sanyny, eger ol doly tekstiň usullar bölümine salgylanmasa, tassyklanmadyk maglumat hökmünde kabul ediň. Bu irki immun signalynyň soňra kliniki maglumatlara öwrülip-öwrülmändigini barlamak üçin metilen gögi boýunça adamlardan alnan has giň subutnamalar toplumyna ýüz tutmaly.
Patologiýanyň netijesi: alty aýyň dowamynda dokuma näme görkezdi
PLoS ONE žurnalyndaky 2015-nji ýylyň MP4 barlagynda urkaçy C57BL/6 syçanlar ulanyldy. Olar Freund-yň doly adýuwantyndaky 200 mikrogram MP4 bilen immunizasiýa edildi; goşmaça gökbogma toksini immunizasiýa güni we ýene 48 sagat soň berildi. Hiç bir haýwana metilen gögi derman hökmünde berilmedi. Fiksirlenenden we serişdä ýerleşdirilenden soň, oňurga ýiliginiň bir mikrometr galyňlykdaky kese kesimleri ýagtylyk mikroskopiýasy üçin metilen gögi bilen boýaldy. Has inçe jikme-jiklikleri görmek üçin öň-ýan ýolunyň elektron mikroskopiýasy hem geçirildi.
Dokuma nusgalary üç tapgyrda alyndy: ýiti döwürdäki iň ýokary agyrlyk pursadynda 7 syçandan, kesel başlanandan üç aý soň 5 syçandan we alty aý soň 10 syçandan. Şol tapgyrlardaky ortaça kliniki ballar diýen ýaly birmeňzeşdi: 0-dan 5-e çenli şkalada takmynan 1.7-den 1.8-e çenli. Dokuma bolsa başga ýagdaýy görkezdi. Diňe mielini zeperlenen süýümleriň sany ýiti döwürdäki iň ýokary agyrlyk pursadynda her inedördül millimetrde takmynan 569,000-den alty aýda takmynan 1,496,000-e ýetdi. Ýiti döwür bilen uzak möhletli döwrüň arasyndaky deňeşdirme statistik taýdan ähmiýetli bolup, P 0.027-ä deň boldy. Mieliniň we aksonyň bilelikdäki zeperlenmesi alty aýa çenli takmynan iki esse artdy. Täzeden mielinleşýän süýümler her tapgyrda bir göterimden aşakda galdy; bu dikelişe bolan umytlara seresap çemeleşmegi talap edýän jikme-jiklikdir.
Akson zeperlenmesi U görnüşli nusga eýerdi: ýiti döwürdäki iň ýokary agyrlyk pursadynda ýokarydy, üç aýda peseldi, alty aýda bolsa iň ýokary derejä ýetdi. Ol mitohondriýalaryň çişmegi we neýrofilamentleriň arasyndaky aralygyň azalmagy bilen baglanyşyklydy. Baha berýänler kliniki ballary we tapgyry bilmeýärdiler; bu kliniki ballaryň dowam edýän gurluş zeperlenmesini doly görkezmändigi baradaky düşündirişi güýçlendirýär.
Bu laýyk gelmezlik barlagyň MS bilen gyzyklanýan okyjy üçin hakyky goşandydyr. Maýyplyk derejesiniň üýtgemeýän baly dokumanyň hem üýtgemeýändigini aňlatmady. Şeýle hem bu makalanyň metilen gögi bilen MS-i bejermek baradaky hiç bir pikiri näme üçin goldap bilmeýändigini görkezýär. Ol bejergini däl-de, wagtyň täsirini synag etdi.
Näme üçin bu barlaglaryň hiç biri näsaglar üçin peýdany subut etmeýär
Her makala dar bir soraga gowy jogap berýär, emma näsaglar baradaky soraga asla jogap bermeýär diýip düşünmeli.
Birinjiden, sebäbi tapawutlanýar. EAE belli bir antigen we adýuwant bilen bilkastlaýyn döredilýär. Adamlardaky MS bolsa T öýjüklerini, B öýjüklerini, dogabitdi immuniteti we ýerli glial öýjükleri öz içine alýan has giň immun toplumy bilen öz-özünden döreýär. Syçanda MOG-a gönükdirilen jogaby üýtgedýän madda adamlardaky şol has giň jogaby hökmany suratda üýtgetmeli däldir.
Ikinjiden, fenotip tapawutlanýar. Syçanda guýrukdan yzky aýaklara tarap ýaýraýan gowşaklyk amatly ölçeg görkezijisidir. Ol adamlardaky MS-iň dürli görnüşlerini hereket bilen baglanyşykly bir sana jemleýär. Dermanlar adamlardaky keseliň gidişini üýtgetmän, EAE-niň gysga möhletli ballaryny köplenç üýtgedýär. Şonuň üçin EAE kiçeldilen klinika däl-de, deslapky saýlama we mehanizmleri öwrenmek guralydyr.
Üçünjiden, maddanyň täsirine sezewar bolmak derejesi we wagt meselesi çözülmän galýar. Syçanlarda geçirilýän 30 günlük tejribede ir başlanýan yzygiderli doza bermek keseli eýýäm dörän adamyň uzak wagtlap agyz arkaly ulanmagy bilen bir zat däldir. Şeýle hem bu barlaglaryň hiç biri nerw ulgamyndaky derman derejesini ölçemedi. Bu baglanyşyk bolmasa, laboratoriýa plastinasyndaky konsentrasiýadan ýa-da syçana berlen dozadan adam üçin ulanmak tertibine geçmäge esas ýok.
Dördünjiden, bu iki makala biri-biriniň netijesini gaýtalamaýar. Antigenler, soraglar we ölçenen netijeler dürli; birinde bolsa asla bejergi ýok. Olary MS bejergisi boýunça iki oňyn barlag hökmünde bilelikde salgylanmak dürli kategoriýalary garyşdyrmakdyr.
Subutnamalara baha berýän okyjylar üçin munuň manysy
Bu makalalarda MS üçin metilen gögüni ulanmagyň tassyklanan tertibi ýok. Bejergi barlagy MOG EAE-de AMPK, SIRT1, NF-kB we Th17 bilen Treg arasyndaky deňagramlylyk boýunça goşmaça barlaglary goldaýar. Patologiýa barlagy ballar üýtgewsiz görünýän wagtynda dokuma zeperlenmesiniň dowam edip biljekdigini we usullar bölümindäki metilen gögüniň käte derman şkafyny däl-de, boýag gabyny aňladýandygyny ýatladýar. Ýaýraň skleroz boýunça dowam edýän barlaglary yzarlaýan okyjylar boýag bilen dermanyň arasyndaky şu tapawudy ýatda saklamalydyrlar. Islendik adam laboratoriýa baradaky sözbaşylara esaslanyp hereket etmezden öň, gan bilen baglanyşykly töwekgelçilikleri we özara täsir töwekgelçiliklerini goşmak bilen howpsuzlyk meselelerini metilen gögüniň umumy howpsuzlyk maglumatlary bilen bilelikde lukman bilen ara alyp maslahatlaşmalydyr.
Esasy netije bir sözleme sygýar. Salgylanylýan barlaglaryň biri MOG EAE-li syçanlara metilen gögi berip, immun jogabynyň sowuklama garşy ugra süýşmegi bilen keseliň ýeňilleşendigini habar berdi; beýlekisi bolsa hiç zat bermedi we alty aýyň dowamynda toplanýan mielin hem-de akson zeperlenmesini dokumentleşdirende metilen gögüni diňe oňurga ýiligini boýamak üçin ulandy, şonuň üçin bu iki barlag metilen gögüniň adamlardaky MS-e kömek edýändigini subut etmeýär.