Makala
Metilen gögi we görüş: torly perde boýunça barlaglar nämäni görkezýär we olaryň çägi nirede
Okyjy metilen gögüniň torly perdäni gorandygy baradaky bir barlagy tapýar we soňra tebigy soragy berýär: ony göze ulanmalymy? Metilen gögüniň görüş bilen baglanyşykly barlaglary bu soraga jogap bermeýär, sebäbi esasy barlaglaryň hiç biri şeýle ulanylyşy synagdan geçirmedi. Birinde boýag toksin bilen bilelikde syçanlaryň gözüniň aýna görnüşli bedenine sanjym edildi. Beýlekisinde ol gapda aýratyn bölünip alnan öýjükleri gurşap alýan iýmit gurşawyna goşuldy. Üçünjisinde bolsa mutant syçanlaryň içýän suwuna goşuldy. Her netije diňe öz giriziliş ýoluna we modeline degişlidir.
Bu makalada klinikadan öňki üç barlag, torly perdäniň iki öýjük görnüşi we laboratoriýadaky gorag bilen kliniki göz bejergisiniň arasyndaky çäk seljerilýär. Umumy ýagdaý birmeňzeş: metilen gögi gözegçilik edilýän şertlerde torly perdäniň öýjüklerindäki mitohondrial stresse täsir edip biler, emma bu netije bölek satuwdaky erginleri göze ulanmagy esaslandyrmaýar.
Iki öýjük görnüşi, iki dürli kesel
Torly perde gatlaklardan durýar we haýsy gatlagyň öwrenilýändigi möhümdir. Ýagtylyk ilki daşky torly perdedäki fotoreseptorlara düşýär. Olaryň signallary aralyk neýronlaryň üsti bilen içki torly perdedäki ganglion öýjüklerine geçýär, şol öýjükleriň aksonlary bolsa görüş nerwi arkaly çykýar. Aşakdaky çyzgy gatlaklaryň atlaryny tertip boýunça görkezýär.
Glaukomada we optiki newropatiýada zeper ýetýän öýjükler torly perdäniň ganglion öýjükleridir. Gözleglerde metilen gögi we glaukoma agzalanda, adatça şu içki gatlak we onuň aksonlary göz öňünde tutulýar. Daşky torly perdäniň degenerasiýasynda bolsa zeper ýetýän öýjükler fotoreseptorlardyr. Torly perdede iň köp energiýa talap edýän öýjükler şolardyr we olar öýjük dem alşynyň çägine golaý işleýärler. Şonuň üçin mitohondrial kompleks I işlemesini bes edende, olaryň ätiýaçlygy az bolýar. Bir öýjük görnüşindäki netije beýleki görnüşe geçirilmeýär we aşakdaky üç barlag olary aýratynlykda öwrenýär. Modelleri netijelerden aýyrmagyň umumy usuly metilen gögi baradaky barlaglary nähili okamaly atly makalada düşündirilýär.
Janly syçanyň gözündäki ganglion öýjükleri
Üç barlagyň iň irkisinde barlagçylar bir syçanyň gözüniň aýna görnüşli bedenine rotenony mikroinýeksiýa edip, optiki newropatiýanyň modelini döretdiler; beýleki göz bolsa erediji bilen gözegçilik hökmünde ulanyldy. Rotenon elektronlary NADH-den alyp, soňraky tapgyrlara geçirýän giriş nokady bolan mitohondrial kompleks I-ni böwetleýär. Kompleks I-niň işiniň bozulmagy bu modeli ganglion öýjükleriniň we görüş nerwiniň keseli bolan Leberiň nesil yzarlaýan optiki newropatiýasy bilen baglanyşdyrýan aýratynlykdyr.
Ýigrimi dört sagatdan soň rotenon girizilen gözlerde ganglion öýjük gatlagy gözegçilik gözlerindäkiden has ýuka bolup, onda öýjükleriň sany hem azdy. Metilen gögi rotenon bilen bilelikde sanjym edilende, bu zeperlenmäniň öňi doza baglylykda alyndy; synagdan geçirilen iň ýokary doza (0.07 mg/kg, syçanyň LD50 görkezijisinden örän pes) hem gatlagyň galyňlygyny, hem öýjükleriň sanyny saklady. Beýni gomogenatlarynda geçirilen ugurdaş synaglar iki täsiri görkezdi: metilen gögi rotenonyň döreden oksidatiw stresini we kislorod sarp edilişiniň peselmegini yzyna öwürdi. Awtorlar eksitotoksik mehanizmi teklip etdiler: rotenon modulýasiýa edýän amakrin öýjüklerine zeper ýetirýär, ganglion öýjükleri aşa köp impuls döredýär we antioksidant täsir şondan döreýän zeperlenmäni kesýär. Bu goragyň aňyrsynda teklip edilýän himiki mehanizmler metilen gögüniň mitohondrial mehanizmleri atly makalada jikme-jik beýan edilýär.
Bu netijäniň üç çäklendirmesi bar. Boýag toksin bilen bilelikde göni göze sanjym edildi; bu bejergi tertibi däl-de, maddany ýetiriş usulydyr. Gözegçilik döwri 24 sagat boldy. Şeýle hem zeper ýetirilen iki toparda-da sitohrom oksidazanyň ölçenen görkezijileri ýokarlandy; awtorlar muny janly torly perdede dem alşyň dikeldilendiginiň subutnamasy hökmünde däl-de, aşa işjeňlik hökmünde düşündirdiler.
Gapda aýratyn bölünip alnan ganglion öýjükleri
Ikinji barlagda göz tutuşlygyna modelden aýryldy. Barlagçylar ýaş alakalardan torly perdäniň başlangyç ganglion öýjüklerini bölüp alyp, olara rotenon, apoptozy döredýän staurosporin ýa-da 72 sagatlap pes kislorod şertleri bilen täsir etdiler, soňra janly we öli öýjükleri tapawutlandyrýan boýag bilen olaryň diri galmagyny ölçediler. Ösdüriş gurşawyndaky 1 we 10 mikromolýar konsentrasiýadaky metilen gögi her bir zyýanly täsire garşy diri galmagy gowulandyrdy; şertlere baglylykda bu takmynan 1.5-den 1.9 esse çenli boldy. Goşmaça synag wodorod peroksidiniň täsiri wagtynda metilen gögüniň sitohrom c oksidazanyň işjeňligini saklandygyny görkezdi.
Bu aýratyn bölünip alnan öýjükleriň farmakologiýasydyr. Birleşme kesgitlenen konsentrasiýada ösdüriliş gurşawynyň üsti bilen diffuziýa arkaly öýjüklere ýetdi; onuň ýolunda buýnuz perde, gözýaş gatlagy, göz merjenjigi, aýna görnüşli beden, gan üpjünçiligi ýa-da immun ulgamy ýokdy. Modeliň maksady hut şu ýönekeýlikdir: birleşme ganglion öýjüklerine ýetende, şol öýjükleriň özlerini goramagyň mümkindigini görkezýär. Bu, buýnuz perdäniň üstüne damdyrylan damjanyň içki torly perdä haýsydyr bir kesgitlenen konsentrasiýany ýetirip biljekdigi barada hiç zat aýtmaýar. Şol öýjüklere zäherli täsir edýändigi sebäpli 10 mikromolýardan ýokary konsentrasiýalar ulanylmady; bu gapdaky doza jogabynyň iki ugurda hem gidýändigini ýatladýar.
Mutant syçanlardaky we öýjük liniýasyndaky fotoreseptorlar
Üçünji barlag daşky torly perdä degişlidir. Barlagçylar apoptozy dörediji faktoryň ýetmezçiligi sebäpli kompleks I-si doly ýygnanmadyk Harlequin syçanlaryny ulandylar we olaryň 11 aýlyk ýaşynda fotoreseptor gurluşyny, daşky segment markerlerini hem-de mitohondriýalaryň bitewiligini barladylar. Metilen gögi süýtden aýrylandan soň içilýän suw arkaly tutuş bedene täsir eder ýaly, günde takmynan 10 mg/kg möçberinde berildi. Metilen gögi berlen mutantlarda berilmedik mutantlara garanyňda torly perdäniň galyňlygy, rodopsin we opsin markerleri has köp saklandy, mitohondrial gurluş hem has sagdyn galdy.
Ugurdaş öýjük barlagynda syçanyň fotoreseptorlaryna meňzeş, çäksiz bölünmäge ukyply 661W öýjük liniýasy ulanyldy. Bu öýjüklere 24 sagatlap metilen gögi bilen ýa-da onsuz rotenon täsir etdirildi. 30 mikromolýar konsentrasiýada diri galmak gowulandy, has pes konsentrasiýalar bolsa NADH-iň NAD+-a gatnaşygyny kadalaşdyryp, oksidatiw stresi azaltdy. Üns çekýän jikme-jiklik metilen gögüniň etmedik zadydyr: ol ATP-ni dikeltmedi. Gorag energiýa üpjünçiliginiň dikeldilmegi bilen däl-de, redoks stresiniň ýeňilleşmegi we stres ýollarynyň, şol sanda mitohondriýalaryň eplenmedik beloklara jogabynyň hem-de mitofagiýa markerleriniň peselmegi bilen baglanyşykly boldy.
Bu tapawut metilen gögi we torly perde baradaky öňe sürülýän pikirler üçin möhümdir. Bir birleşme stresdäki fotoreseptoryň energiýa ýetmezçiligini düzetmezden, ony diri saklap biler. Bu bolsa bejeriş baradaky mümkin düşündirişleri giň gerimli ýaşartma däl-de, redoks stresi bilen çäklendirýär.
Üç barlagyň gapdalma-gapdal deňeşdirilişi
Aşakdaky deňeşdirmede her barlag modeli we giriziliş ýoly boýunça görkezilýär, sebäbi netijäniň nämäni goldap biljekdigini şu iki sütün kesgitleýär.
| Barlag | Model | Metilen gögüniň giriziliş ýoly | Näme saklandy |
|---|---|---|---|
| Zhang we kärdeşleri, syçanyň optiki newropatiýasy | Rotenon bilen zeper ýetirilen janly syçanyň torly perdesi | Toksin bilen bilelikde aýna görnüşli bedene sanjym edildi | 24 sagatdan soň ganglion öýjük gatlagynyň galyňlygy we öýjükleriň sany |
| Daudt we kärdeşleri, alakanyň başlangyç ganglion öýjükleri | Ösdüriliş gurşawynda aýratyn bölünip alnan ganglion öýjükleri | Ösdüriliş gurşawynda 1-den 10 mikromolýara çenli konsentrasiýada eredildi | Rotenonyň, staurosporiniň we gipoksiýanyň täsirine garşy öýjükleriň diri galmagy |
| Mekala we kärdeşleri, Harlequin syçanlary we 661W öýjükleri | Genetiki kompleks I kemçiligi we fotoreseptorlara meňzeş öýjükler | Içilýän suwda günde 10 mg/kg; öýjük gurşawynda 30 mikromolýar | ATP dikeldilmezden fotoreseptor gurluşy we mitohondrial bitewilik |
Her setir klinikadan öňki barlagdyr. Hiç birinde näsaglar gatnaşmady, görüş ölçenmedi ýa-da göz üçin ýörite taýýarlanan serişde synagdan geçirilmedi.
Näme üçin bu glaukomanyň bejergisi däl
Glaukoma bejergisi gözüň içki basyşyny peseldýär. Neýrogorag başga zady maksat edinýär: stres şertlerinde ganglion öýjüklerini we olaryň aksonlaryny diri saklamak. Ýokardaky barlaglar birinji däl-de, ikinji ugra degişlidir. Olaryň hiç biri basyşy peseltmedi we hiç biri metilen gögüni basyşy peseldýän bejergi bilen deňeşdirmedi. Şonuň üçin glaukoma we basyşy gözegçilikde saklamak boýunça ykrar edilen çemeleşmeler redoks neýrogoragyndan aýratyn mesele bolup galýar, öýjükleriň diri galmagy baradaky netijäni bolsa görüşiň saklanmagy hökmünde düşündirip bolmaýar.
Giriziliş ýollarynyň tapawutlary muny has-da aýdyňlaşdyrýar. Aýna görnüşli bedene bilelikdäki sanjym zeperlenme pursadynda belli bir mukdary torly perdäniň ýanyna ýerleşdirýär. Içilýän suw arkaly berilmegi tutuş haýwana aýlarboýy täsir edýär, emma torly perdedäki konsentrasiýa näbelli bolýar. Ösdüriliş gurşawy aýratyn öýjüklere göni täsir edýär. Bularyň hiç biri ýerli ulanylýan dozanyň nähili böleginiň buýnuz perdeden geçjekdigini, gözýaş bilen ýuwlup aýrylman galjakdygyny, göz merjenjiginden we aýna görnüşli bedenden geçip, torly perdäniň haýsydyr bir gatlagyna peýdaly konsentrasiýada ýetjekdigini çaklamaga mümkinçilik bermeýär. Bu ýetiriş meselesi metilen gögüniň giriziliş ýollary we paýlanyşy baradaky has giň meseläniň bir bölegidir; onda her ýol üçin konsentrasiýanyň aýratyn ölçenmegi zerurdyr.
Dokumalaryň tapawutlary ikinji päsgelçiligi döredýär. Gözüň öň tarapyna ýeten boýag onuň yzky tarapyna ýeten däldir, bir gatlaga kömek edýän konsentrasiýa bolsa başga bir gatlaga zeper ýetirip biler. Bölek satuwdaky erginler göz üçin taýýarlanan serişdeler ýaly öndürilmeýär, sterilizasiýa edilmeýär, buferlenmeýär ýa-da konserwirlenmeýär; arassalyk, pH, osmolýarlyk we goşmaça maddalaryň hemmesi buýnuz perdä we gözüň içine täsir üçin möhümdir. Torly perde baradaky bu netijeleriň hiç biri şeýle erginleri gözüň içine ýa-da üstüne goýmagy esaslandyrmaýar. Taýýarlama standartlary baradaky soraglar metilen gögüniň howpsuzlygy we onuň bilen işlemek meselelerine degişlidir.
Subutnamalaryň çägi nirede
Bilelikde okalanda, üç makala dar çäkli bir pikiri goldaýar: gözegçilik edilýän şertlerde metilen gögi torly perdäniň neýronlarynda mitohondrial redoks stresini ýeňilleşdirip, olaryň gurluşyny saklap biler. Bu pikiriň çägi şol şertleriň çägi bilen gabat gelýär. Toksin we genetiki kompleks I modelleri glaukoma, druzen ýa-da diabet bilen baglanyşykly kesel däldir. Gysga gözegçilik döwürleri we gurluş boýunça ahyrky görkezijiler uzak möhletleýin saklanan görüş däldir. Bir bölümde goraýjy täsir edýän konsentrasiýa bolsa başga bir bölüm üçin doza däldir.
Has güýçli esas üçin aýratyn subutnamalar gerek bolardy: klinikada ulanyp bolýan giriziliş ýolundan soň torly perdä ýetýän kesgitlenen mukdar, haýwanlarda görüşiň funksional ahyrky görkezijileri, glaukoma degişli modelde basyşa bagly bolmadyk peýda we soňra adamlarda howpsuzlyk hem-de netijelilik maglumatlary. Şolar bolýança, metilen gögi we görüş meselesi çäkleri aýdyň barlag çaklamasy bolup galýar: torly perdede mümkin bolan mitohondrial farmakologik täsir diňe öýjüklerde we haýwanlarda görkezildi, bu barlaglardan gözleri bejermäge geçmäge esas ýok.