መቲለን ብሉን ጸቕጢ ደምን፦ ጽልዋታትን መርትዖን

መቲለን ብሉ ጸቕጢ ደም ከልዕል ይኽእል፣ ብፍላይ ሰራውር ደሞም ካብ መጠን ንላዕሊ ንዝሰፍሑ ሕሙማት ብውሽጢ ሰራውር ደም ክወሃብ ከሎ። እዚ ጽልዋ ኣብ ገለ ዓይነታት ሾክ ንምንታይ ከም ዝጽናዕ ንምርዳእ ይሕግዝ። እዚ ግን መቲለን ብሉ ንልሙድ ትሑት ጸቕጢ ደም ሕክምና ምዃኑ ኣየረጋግጽን፣ ንልዑል ጸቕጢ ደም እውን ዝተረጋገጸ ሕክምና ኣይኮነን።

ብኣፍ ዝወሰድ ፍርያት ንምጥቃም ንዝሓስብ ሰብ፣ እቲ ጠቓሚ ሕቶ ዝያዳ ፍሉይ እዩ፦ እዚ ዓይነት ቀመም፣ በዚ መንገዲ ክውሰድ ከሎ፣ ከምዚ ዝበለ ሕክምናዊ ታሪኽ ኣብ ዘለዎ ሰብ ዝህልዎ ጽልዋ ዝትንበ መርትዖ እንታይ እዩ? ኣብ ታሕቲ ዘለዉ መጽናዕታት ሆስፒታል ነዚ ትንበያ ኣይህቡን።

ተቓውሞ ሰራውር ደም ንምንታይ ኣገዳሲ እዩ

ሰራውር ደም ኣርተሪ ውሽጣዊ ዲያሜትሮም ዝቕይር ልሙጽ ጭዋዳ ኣለዎም። ምዝናይ ነቲ ደም ዝውሕዘሉ መተሓላለፊ የስፍሖ፤ ምጭባጥ ድማ የጽብቦ። ኣብ ምሉእ ዑደት ደም፣ እዚ ኣብ ስርዓታዊ ተቓውሞ ሰራውር ደም ኣበርክቶ ይገብር። ጸቕጢ ደም ኣብቲ ልቢ ዝጨንቆ መጠን ደም እውን ይምርኮስ፤ ስለዚ ተቓውሞ ምቕያር ንምሉእ ምላሽ በይኑ ኣይውስኖን።

ሓደ መንገዲ ምዝናይ ብናይትሪክ ኦክሳይድ፣ ወይ NO፣ ይጅምር። ንሓቓቒ ጓኒሌት ሳይክሌዝ፣ ብሓጺሩ sGC፣ የነቓቕሖ። እዚ ድማ ኣብ ውሽጢ ዋህዮ ዝርከብ መልእኽተኛ፣ ሳይክሊክ GMP ወይ cGMP፣ የፍሪ። ብውጽኢቱ ዝፍጠር ምልክት ምዝናይ ልሙጽ ጭዋዳ የተባብዕ።

መቲለን ብሉ ነዚ መንገዲ ክዕንቅፎ ይኽእል። ይኹን እምበር፣ ፍጹም መሪጹ ንsGC ጥራይ ዝዓግት እዩ ምባል ንፋርማኮሎጂኡ ካብ መጠን ንላዕሊ ምቕላል እዩ። ኣብ ናይ ማየርን መሳርሕቱን ፈተነኣዊ ስራሕ ብዛዕባ ምፍጣር ናይትሪክ ኦክሳይድ፣ ምዝናይ ካብ ኣካል ዝተፈለየ ሰራውር ደምን ምልክታት ዋህዮታት ውሽጣዊ ሽፋን ሰራውር ደምን፣ ካብቶም sGC ብቐጥታ ብምንቕቓሕ ዝፍጠሩ ጽልዋታት ንመቲለን ብሉ ዝያዳ ተነቃፍነት ነይርዎም። እቶም ውጽኢታት፣ ኣብ ቅድሚኡ ዘሎ ደረጃ ምፍጣር NO እውን ጽልዋ ከም ዘሎ ኣመልኪቶም። ከምዚኦም ዝበሉ ፈተነታት ኣብ ሰራውር ደም ክህሉ ዝኽእል ተግባር ይገልጹ፤ ኣብ ገዛ ዝዕቀን ጸቕጢ ደም ሓደ ሰብ ብኽንደይ ከም ዝቕየር ግን ኣይነግሩን።

ስእሊ ሽፋን ነዚ ኣብ መንጎ ውጥረት ሰራውር ደምን ተቓውሞን ዘሎ ብቐሊሉ ዝተገልጸ ዝምድና የርኢ። ስእልታት ሰራውር ደሙ ሓሳብ ንምግላጽ ዝተሳእሉ እዮም፣ ካብ ሕሙም ወይ ካብ ፈተነ ዝምድና መጠን መድሃኒትን ምላሽን ዝተዓቀኑ ለውጥታት ኣይኮኑን።

እቲ ክሊኒካዊ መርትዖ ብሓቂ እንታይ ፈቲኑ

ቫዞፕለጂያ ማለት ውጥረት ሰራውር ደም ኣዝዩ ምቕናስ እዩ፤ መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ከም ዓቢ መጥባሕቲ ልቢ ወይ ከቢድ ሕማም ዝበለ ኩነታት ይዝረበሉ። ተቓውሞ ስለ ዝወረደ፣ ልቢ ዝጨንቆ መጠን ደም ንቡር ወይ ልዑል እኳ እንተኾነ፣ ሕሙም ትሑት ጸቕጢ ክህልዎ ይኽእል። እዚ፣ ብቐንዱ ብምጥፋእ ደም ወይ ብድኹም ምጭናቕ ልቢ ካብ ዝፍጠር ትሑት ጸቕጢ ይፍለ።

እዚ ሰሌዳ፣ ቫዞፕለጂያ ድሕሪ ምፍጣራ ዝወሃብ ሕክምና፣ ኣብ ዝተመርጹ ሕሙማት መጥባሕቲ ዝግበር ምክልኻል፣ ከምኡውን ንሕክምና ሴፕቲክ ሾክ ዝውሰኽ ተደራቢ ሕክምና ይፈላልይ። IV ማለት ብውሽጢ ሰራውር ደም ማለት እዩ። እዚኦም ኣብ መጽናዕታት ዝተዋህቡ መድሃኒታት እምበር፣ መምርሒታት ኣወሃህባ ኣይኮኑን።

መንገዲ ኣወሃህባን ክሊኒካዊ ኩነታትን	ተሳተፍትን ንጽጽርን	ዝተዓቀነ ወይ ዝተረኽበ	እቲ ውጽኢት ከረጋግጾ ዘይክእል
ድሕሪ መጥባሕቲ ልቢ ብIV ዝወሃብ መቲለን ብሉ	ሌቪንን ካልኦትን፣ 2004፦ ድሕሪ መጥባሕቲ ቫዞፕለጂያ ዘጋጠሞም 56 ሕሙማት፣ መቲለን ብሉ ወይ ፕላሴቦ ንኽወስዱ ብዕጫ ተመዲቦም	ኣብ ኩሎም ዝተሓከሙ ሕሙማት ቫዞፕለጂያ ካብ ሽዱሽተ ሰዓታት ንታሕቲ ጸኒሓ፤ ኣብ መቆጻጸሪ ጉጅለ ዝነበሩ ሸሞንተ ሕሙማት ድሕሪ 48 ሰዓታት እውን ተጸልዮም ቀጺሎም። ሞት 0/28 ኣንጻር 6/28 ነይሩ።	ንእሽቶን ፍሉይን ፈተነ መጥባሕቲ፣ ሓፈሻዊ ረብሓ ምድሓን ህይወት ወይ ንተመላለስቲ ሕሙማት ዝኸውን ሕክምና ትሑት ጸቕጢ ደም ከረጋግጽ ኣይክእልን።
ቅድሚ መጥባሕቲ መተካእታ መንገዲ ሰራውር ልቢ ብIV ዝወሃብ መቲለን ብሉ	ኦዛልን ካልኦትን፣ 2005፦ 100 ዝተመርጹ ልዑል ሓደጋ ዘለዎም ሕሙማት፤ ቅድሚ መጥባሕቲ 1% ድብልቕ ብኢንፍዩዥን ምሃብ፣ ኣንጻር መቲለን ብሉ ዘይምሃብ	ቫዞፕለጂያ ኣብ 0/50 ኣንጻር 13/50 ሕሙማት ኣጋጢማ። እዚ ኣብ እዋን መጥባሕቲ ዝግበር ምክልኻል እምበር፣ ሕክምና ሕዱር ትሑት ጸቕጢ ኣይነበረን።	እቶም ውጽኢታት ንምክልኻል ብኣፍ ምጥቃም ኣይድግፉን፣ ወይ ካብዚ ናይ መጥባሕቲ ኩነታት ወጻኢ መን ክጥቀም ከም ዝኽእል ኣይለልዩን።
ኣብ ክንክን ሴፕቲክ ሾክ ብIV ዝውሰኽ መቲለን ብሉ	ኢባራ-ኤስትራዳን ካልኦትን፣ 2023፦ 91 ኣብ ትንተና ዝተኻተቱ ዓበይቲ፤ ንሰለስተ ዶዛት፣ መዓልታዊ ንሽዱሽተ ሰዓታት ብኢንፍዩዥን ምሃብ፣ ኣንጻር ዝተመሳሰለ ፕላሴቦ ሶድየም ክሎራይድ	ንሰራውር ደም ዘጽብቡ መድሃኒታት ክሳዕ ዝቋረጹ ዝነበረ ማእከላይ ግዜ 69 ኣንጻር 94 ሰዓታት ነይሩ። መጠን ሞትን ግዜ ሓገዝ ምስትንፋስን ተመሳሰልቲ ነይሮም።	ንሰራውር ደም ዘጽብቡ መድሃኒታት ቀልጢፍካ ምቁራጽ፣ ምድሓን ህይወት ከም ዝተመሓየሸ ወይ ኣብ ጥዑያት ሰባት ክትንበ ዝኽእል ምውሳኽ ጸቕጢ ደም ከም ዘሎ መርትዖ ኣይኮነን።
ንዝተረኽበ መትሄሞግሎቢኒሚያ ብIV ዝወሃብ ፍቓድ ዘለዎ መድሃኒት	ሓበሬታ ምእዛዝ PROVAYBLUE፤ ሕክምና ዘይንቡር ሄሞግሎቢን እምበር፣ ፈተነ ጸቕጢ ደም ኣይኮነን	ልዑል ጸቕጢ ደም፣ ካብቶም ንፍርያታት ክፍሊ መቲለን ብሉ ዝተመዝገቡ ዘይተደልዩ ምላሻት ሓደ እዩ።	ዘይተደለየ ምላሽ ኣብ ዝርዝር ምእታዉ፣ ብችርቻሮ ብዝሽየጥ ብኣፍ ዝወሰድ ፍርያት ጸቕጢ ደም ናይ ምውሳኽ ዕድል ወይ መጠን ኣይግምትን።
ተጠቀምቲ ንልዑል ወይ ትሑት ጸቕጢ ደም ብኣፍ ምጥቃም	ነዚ ጽሑፍ ኣብ ዝተፈተሸ ስነ-ጽሑፍ፣ ብቐጥታ ዝምልከት ቁጽጽር ዘለዎ ፈተነ ሕክምና ኣይተረኽበን	እቶም ኣብ ላዕሊ ዘለዉ መጽናዕታት IV፣ ብኣፍ ንዝወሰድ ኣጠቓቕማ ዝተረጋገጸ ዕላማ ጸቕጢ ወይ ኣገባብ ሕክምና ኣይህቡን።	ፈተነ ዘይምርካቡ፣ መርትዖ ድሕነት ኣይኮነን፤ ነፍሲ ወከፍ ብኣፍ ዝወሰድ መጠን ጸቕጢ ይቕይር ምባል እውን ኣየረጋግጽን።

ኣብቲ ፈተነ ሴፕቲክ ሾክ፣ ክልቲኦም ጉጅለታት ጽዑቕ ክንክን ተቐቢሎም፤ እዚ ድማ ኖርኤፒነፍሪን፣ ሃይድሮኮርቲዞን፣ ከምኡውን ኣድላዪ ምስ ዝኸውን ቫዞፕረሲን የጠቓልል። ሕክምና ኖርኤፒነፍሪን ምስ ተጀመረ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ጀሚሩ። ሓካይም ንሰራውር ደም ዘጽብቡ መድሃኒታት ናብ ዝተወሰነ ዕላማ ጸቕጢ ኣስተኻኺሎም፤ እቲ ቀንዲ ሕቶ፣ ሕሙማት ነዞም መድሃኒታት ንዝሓጸረ ግዜ ክደልይዎም ድዮም ዝብል ነይሩ። ኣብ ቀረባ ግዜ SSRI ምጥቃምን ታሪኽ ሕጽረት G6PDን ሓዊሱ፣ ሓያሎ ኣገደስቲ ረቛሒታት ሓደጋ ዘለዎም ሕሙማት ካብቲ መጽናዕቲ ተኣልዮም። እዞም ኣብ ንድፊ መጽናዕቲ ዝተገብሩ ምርጫታት፣ ረብሓን ድሕነትን ክትርጎሙ ከለዉ ኣገደስቲ እዮም።

እቲ ዝሰፍሐ ግምገማ ክሊኒካዊ ፈተነታት ቫዞፕለጂያን ሴፕቲክ ሾክን፣ መርትዖ ጽዑቕ ክንክን ብዝያዳ ዝርዝር ይምርምር።

መቲለን ብሉ ጸቕጢ ደም የትሕት ድዩ?

እቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ መጎተ ሰራውር ደም፣ ካብ መጠን ንላዕሊ ምዝናይ ናብ ምቕናስ እምበር፣ ልዑል ጸቕጢ ደም ናብ ምሕካም ኣየመልክትን። ሓደ ሰብ መቲለን ብሉ ድሕሪ ምውሳዱ ዝተሓተ ንባብ ምርካብ፣ በይኑ ጽልዋ መድሃኒት ከረጋግጽ ኣይክእልን። ኣቀማምጣ ኣካል፣ ዕረፍቲ፣ ኣገባብ መለክዒ፣ ካልኦት መድሃኒታት፣ ከምኡውን ነቲ ምዕቃን ዘበገሰ ኩነታት፣ ኩሎም ነቲ ንጽጽር ክቕይርዎ ይኽእሉ።

ብተመሳሳሊ፣ ዝለዓለ ንባብ ክግምገም ዘለዎ ውጽኢት እምበር፣ ዝድለ ኣገባብ ተግባር ከም ዝተነቓቐሐ መረጋገጺ ኣይኮነን። ብክሊኒካዊ መዳይ ጠቓሚ ሕክምና፣ ኣብ መቆጻጸሪ ዝረአ ቁጽሪ ጥራይ ዘይኮነ፣ ብዛዕባ ምልክታት፣ ክእለት ምስራሕ፣ ዘይተደልዩ ጽልዋታትን ውጽኢታትን መርትዖ የድልዮ።

እዚ ፍልልይ እዚ ኣብ ብዛዕባ መቲለን ብሉ፣ POTSን ምቛም ዘይምጽዋርን ዝቐርቡ ኣበሃህላታት እውን ይምልከት። ኣብ እዋን ምቛም ዝርኣዩ ምልክታትን ለውጥታት ፍጥነት ህርመት ልብን ናይ ባዕሎም ክሊኒካዊ መርትዖ የድልዮም፤ ቫዞፕለጂያዊ ሾክ ዘለዎም ሕሙማት ዝተፈለየ ጉጅለ መጽናዕቲ እዮም።

ኩነታት ካልኦት መድሃኒታት ነቲ ሕቶ ይቕይሮ

መቲለን ብሉ ንምጥቃም ቅድሚ ምሕሳብካ፣ ምሉእ ዝርዝር መድሃኒታትካ ናብ ሓኪም ወይ ፋርማሲስት ኣቕርብ። ሰለስተ ኩነታት ፍሉይ ትኹረት ይግበኦም፦

ኣብ ሴሮቶኒን ዝሰርሑ መድሃኒታትን ኦፒዮይድታትን። መለለዪ እቲ ብIV ዝወሃብ ፍርያት፣ በዞም ውህደታት ህይወት ክቐዝፍ ዝኽእል ሲንድሮም ሴሮቶኒን ከም ዘጋጥም የጠንቅቕ። ዘይርጉእ ጸቕጢ ደም ምስ ምዕግርጋር፣ ረስኒ፣ ርሃጽ፣ ምንቅጥቃጥ ወይ ትርርነት ጭዋዳ ክርአ ይኽእል። እዚ ጉዳይ መርዛምነት እምበር፣ ዝድለ ምላሽ ሰራውር ደም ኣይኮነን። መምርሒ ምትእትታው መቲለን ብሉ ምስ መድሃኒታት ርአ።
ኣብ NOን cGMPን ዝሰርሑ መድሃኒታት። ናይትሬታትን ከም ሲልደናፊል ዝበሉ ኣገትቲ PDE5ን ምስዚ ስርዓት ምልክታት ይተኣሳሰሩ። መለለዪ ሲልደናፊል፣ ሰራውር ደም ዘስፍሕ ተግባሩን ምስ ናይትሬት ዘለዎ ምትእትታውን ይገልጽ። ኣብ ስእሊ መንገዲ ተግባር ተጻረርቲ ፍላጻታት ምህላዎም፣ መቲለን ብሉ ጽልዋታት ካልእ መድሃኒት ብውሑስ መንገዲ ከም ዘፍርስ ኣየርኢን።
ኣቐዲሙ ዝተኣዘዘ ሕክምና ጸቕጢ ደም። መቲለን ብሉ ድሕሪ ምውሳድ ዝርከብ ንባብ፣ ዝተኣዘዘ ሕክምና ንምዝላል፣ ንምትካእ ወይ ንምውሳኽ መሰረት ኣይኮነን። እቲ ዝኣዘዘ ሓኪም ነቲ ዝተወስደ ክግምግሞ ምእንቲ፣ ፍርያት፣ ክምረት፣ መጠን፣ መንገዲ ኣወሳስዳ፣ ግዜ፣ ንባባትን ምልክታትን መዝግብ።

ጸቕጢ ደም ሓደ ክፋል ናይቲ ሓፈሻዊ ግምገማ ድሕነት ጥራይ እዩ። ንኣብነት፣ መለለዪ እቲ ብIV ዝወሃብ መድሃኒት፣ ብሰንኪ ሓደጋ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም፣ ሕጽረት G6PD ኣብ ዘለዎም ሰባት ክጥቀሙሉ ከም ዘይግባእ ይገልጽ። ንቡር ንባብ መለክዒ ጸቕጢ ደም፣ እቲ ጸገም ወይ ምትእትታው መድሃኒታት ከም ዘየለ ከረጋግጽ ኣይክእልን።

ንባብ መዓስ ህጹጽ ትኹረት የድልዮ

ንዘይጥኑሳት ዓበይቲ፣ ማሕበር ልቢ ኣመሪካ፣ ሲስቶሊክ ካብ 180 ንላዕሊ ከምኡውን/ወይ ዲያስቶሊክ ካብ 120 ንላዕሊ ምስ ዝኸውን ህጹጽ ስጉምቲ ክውሰድ ይመክር። ቃንዛ ኣፍልቢ፣ ሕጽረት ትንፋስ፣ ድኻም፣ ለውጢ ምርኣይ ወይ ጸገም ምዝራብ ምስ ዝህሉ፣ ብኡንብኡ ናብ ኣገልግሎት ህጹጽ ረድኤት ደውል። ሓደስቲ ዘተሓሳስቡ ምልክታት እንተዘይሃልዮም፣ ድሕሪ እንተወሓደ ሓደ ደቒቕ ደጊምካ ዓቅን፤ እቲ ጸቕጢ ክሳዕ ክንድኡ ልዑል ኮይኑ እንተቐጺሉ ድማ፣ ብቕልጡፍ ምስ በዓል ሞያ ጥዕና ተራኸብ።

ድሕሪ ምውሳድ ምውዳቕ፣ ከቢድ ጸገም ምስትንፋስ ወይ ጥርጣረ ሲንድሮም ሴሮቶኒን ምስ ዝህሉ፣ ንባብ መለክዒ ጸቕጢ ደም ብዘየገድስ ህጹጽ ሓገዝ ድለ። ልዑል ወይ ትሑት ቁጽሪ ንምእራም ተወሳኺ መቲለን ብሉ ኣይትውሰድ።