ሜቲሊን ብሉን ጥዕና ልብን፦ መጽናዕትታት ሕብረ ህዋስ፣ ሞዴላት እንስሳታትን ክሊኒካዊ ዓውድን

ሓደ ኣንባቢ ኣብ ሓደ ሰሙን ክልተ መግለጺታት ይረክብ። እቲ ሓደ፣ ሜቲሊን ብሉ ኣብ ልቢ ሽኮርያ ዘለዎም ኣናጹ ትንፋስ ሚቶኮንድርያ ከም ዘመሓይሽ ይገልጽ። እቲ ካልእ፣ ምስ መጥባሕቲ ልቢ ብዝተኣሳሰር ኣብ ሆስፒታላት ከም ዝጥቀሙሉ ይገልጽ። ካብዚ ብቐሊሉ ዝውሰድ መደምደምታ፣ ሜቲሊን ብሉ ንድኽመት ልቢ ወይ ንሓፈሻዊ ምክልኻል ልቢ ረብሓ ይህብ ዝብል እዩ።

እዚ መደምደምታ ሰለስተ ዝተፈላለዩ ጽንሰ ሓሳባት ይሓዋውስ። እቲ ቀዳማይ ኣብ ውሽጢ ዝተነጸሉ ሚቶኮንድርያ ዝፍጠር ባዮኬሚካዊ ጽልዋ እዩ። እቲ ካልኣይ ካብ ኣካል ወጻኢ ኣብ ኬሚካዊ ኩነታት ሕብረ ህዋስ ዝፍጠር ለውጢ እዩ። እቲ ሳልሳይ ኣብ ሕሙም ዝርአ ክሊኒካዊ ውጽኢት፣ ከም ምንካይ ምልክታት፣ ምንካይ ምብጻሕ ሆስፒታል ወይ ንዝነውሐ ግዜ ብህይወት ምጽናሕ እዩ። ነፍሲ ወከፎም ናይ ገዛእ ርእሶም ኣገባብ ስራሕ ኣለዎም። ኣብ ሓደ ደረጃ ዝተረኽበ ውጽኢት ብቐጥታ ናብቲ ዝቕጽል ኣይሰጋገርን።

እዚ ጽሑፍ ነዞም ደረጃታት እዚኣቶም ፈላልዩ ይርእዮም። ንምርምር ሚቶኮንድርያ ልቢ፣ ምርምር ሕብረ ህዋስ ልብን ሰራውር ደምን ሰብ፣ ምርምር ምሉእ ህያው እንስሳታት፣ ከምኡውን ሜቲሊን ብሉ ንዑደት ደም ጽልዋ ዘሕድረሉ ፍሉይ ዓውዲ ሆስፒታል ይግምግም።

ሰደቓ መርትዖ ልቢ

እዚ ሰደቓ እዚ ናይዚ ኣርእስቲ ቀንዲ መምርሒ እዩ። ዝተነጸሉ ናሙናታት ሕብረ ህዋስ፣ ምሉእ ህያው እንስሳታትን ክሊኒካዊ ዓውድታትን ንዝተፈላለዩ ሕቶታት ስለ ዝምልሱ፣ ፈላልዩ የቕርቦም።

ቅድም ነቲ መወዳእታ ዓምዲ ካብ ላዕሊ ናብ ታሕቲ ኣንብቡ። እቲ ዓምዲ፣ ኣብ መብዛሕትኡ ብዛዕባ ሜቲሊን ብሉን ልብን ዝግበር ሽፋን ዝጎድል፣ ንኣገባብ ምርዳእ ዘዐሪ ሓበሬታ ይሕዝ።

ዝተነጸሉ ሚቶኮንድርያ ልቢ እንታይ የርእዩ

እቲ ናይ ሽኮርያ ልቢ መጽናዕቲ፣ ካብ ጥዑያት ኣናጹን ብስትረፕቶዞቶሲን ሽኮርያ ካብ ዝተፈጥረሎም ኣናጹን ዝተወገዱ ሚቶኮንድርያ ፈቲኑ። ልዑል ዝርዝር ዘለዎ መለክዒ ትንፋስ ህዋስ፣ ኣጠቓቕማ ኦክስጅን ለኪዑ። ፍሎረሰንት ፈተነታት ድማ ሃይድሮጅን ፐሮክሳይድን ኣተሓሕዛ ካልስየምን ለኪዖም።

እቲ ጠቓሚ ኣገራሚ ውጽኢት፣ ጽልዋኡ ኣብ ዓይነት ሳብስትሬት ዝምርኮስ ምዃኑ እዩ። ንኮምፕሌክስ I ሳብስትሬት ዝህቡ ግሉታሜትን ማሌትን ክህልዉ ከለዉ፣ ሜቲሊን ብሉ ትንፋስ ህዋስ ኣወሲኹ፣ ምፍናው ሃይድሮጅን ፐሮክሳይድ ግን እውን ኣወሲኹ። ንኮምፕሌክስ II ሳብስትሬት ዝህብ ሱክሲኔት ክህሉ ከሎ፣ ትንፋስ ህዋስ ኣወሲኹ፣ ሃይድሮጅን ፐሮክሳይድ ድማ ኣንኪዩ። ስለዚ፣ ጸረ-ኦክሲዴሽን ዝብል መግለጺ ንምሉእ ባህርያቱ ኣይገልጽን። ንጡፋት ዓይነታት ኦክስጅን ይውስኹ ድዮም ወይ ይንክዩ፣ ኣብ ዝሰርሕ ዘሎ መንገዲ ትንፋስ ህዋስን ኣብ ኩነታት ሪዶክስ ኮኤንዛይም Qን ይምርኮስ።

ተዛማዲ መጽናዕቲ ሽኮርያ ዘለዎም ኣናጹ፣ ነቲ መንገዲ ስራሕ ብዝበለጸ የብርሆ። ሜቲሊን ብሉ ከም ኣማራጺ ተሰካሚ ኤሌክትሮን ይሰርሕ። NADH ናብ NAD ክኦክሲዳይዝ ይሕግዝ፣ እዚ ድማ ንጥፈት እቲ ኣብ ሚቶኮንድርያ ዝርከብ፣ ኣሴቲል ዘወግድ ኤንዛይም ሲርቱይን 3 የወስኽ። እዚ ኤንዛይም ካብ ኣብ ፕሮቲናት ሚቶኮንድርያ ዝርከቡ ክፍልታት ላይሲን፣ ጉጅለታት ኣሴቲል የወግድ። ትንተና ፕሮቲናት፣ ኣብ መጓዓዝያን ኦክሲዴሽንን ስብሓዊ ኣሲድ፣ ዑደት ትራይካርቦክሲሊክ ኣሲድ፣ መጓዓዝያ ኤሌክትሮን፣ ሜታቦሊዝም ኣሚኖ ኣሲድን ፕሮቲናት መጓዓዝያን ኣሴቲሌሽን ከም ዝነከየ ረኺቡ። እቲ መሰረታዊ ጉድለት ኮምፕሌክስ I ዋላ እኳ እንተቐጸለ፣ ኣብቶም ሕክምና ዝተዋህቦም ሽኮርያ ዘለዎም ኣናጹ ስራሕ ልቢ ተመሓይሹ።

ነዚ፣ ራዲካላት ብቐሊሉ ምውጋድ ዘይኮነስ መንገዲ ኤሌክትሮናት ዳግማይ ምቕያር ኢልኩም ሕሰብዎ። እቲ መምርሒ መጓዓዝያ ኤሌክትሮን ሚቶኮንድርያ ነዚ ሓሳብ ምቕያር መንገዲ፣ ኣብቲ ዝዓበየ ሰንሰለት የቐምጦ። እዚ ኣብ ደረጃ ሕብረ ህዋስ ዝወሃብ መብርሂ እዩ፣ ትእዛዝ ሕክምና ኣይኮነን።

ሕብረ ህዋስ ልቢ ሰብ እንታይ ይውስኽ፣ እንታይከ ክውስኽ ኣይክእልን

እቲ ኣብ ሰብ ዝተገብረ መጽናዕቲ፣ ፈተነ ሕክምና ከይኮነ ናብ ሕሙማት ሓደ ስጉምቲ ይቐርብ። ሓካይም መጥባሕቲ፣ ካብ ድኽመት ልቢ ዘለዎም ሕሙማት፣ ብቐጥታ ኣብ ልዕሊ ልቢ ዝርከብ ስብሕን ንሰራውር ደም ዝኸብብ ስብሕን ኣኪቦም። ኣብ ቤተ ሙከራ፣ እቶም ናሙናታት ምስ ትሑት ትኩረት ሜቲሊን ብሉ ንሓንቲ መዓልቲ ኣብ ቁጽጽር ዘለዎ ኩነታት ተቐሚጦም።

ክልቲኦም ሕብረ ህዋሳት ኤንዛይማት ሞኖኣሚን ኦክሲዴዝ፣ ብቐንዱ እቲ MAO-A ዝብሃል ቅርጺ፣ ኣፍሪዮም። እዞም ኤንዛይማት ኣብቲ ከባቢ ንጡፋት ዓይነታት ኦክስጅን ከፍርዩ ይኽእሉ። ሜቲሊን ብሉ ምፍራይ MAO ኣንኪዩ፣ ምልክታት ኦክሲዳቲቭ ጸቕጢ ድማ ኣትሒቱ። ተመራመርቲ ሳብስትሬት MAO-A ዝኾነ ሴሮቶኒን ምስ ወሰኹ፣ ሃይድሮጅን ፐሮክሳይድ ወሲኹ። ሜቲሊን ብሉ ነቲ ወሰኽ ብኸፊል ንድሕሪት መሊስዎ።

እዚ ኣገዳሲ እዩ፣ ምኽንያቱ ኣብ ዙርያ ልብን ሰራውር ደምን ዘሎ ስብሒ፣ ኣብ ሕማማት ልብን ሜታቦሊዝምን ዘይንጡፍ መምልኢ ቦታ ዘይኮነስ፣ ንጡፍ ምንጪ ናይ ነድርን ኦክሲዴሽንን ምልክታት ከም ዝኾነ ሕጂ ይርአ ኣሎ። እቲ መጽናዕቲ ኣብ ትክክለኛ ሕብረ ህዋስ ሰብ፣ ኣብዚ ክፍሊ እዚ ሜቲሊን ብሉ ከሕድሮ ዝኽእል ምኽንያታዊ ጽልዋ የመልክት።

እቲ ዶብ ግን ኣይተቐየረን። ካብ መጥባሕቲ ዝተወስዱ ዕስራን ሓሙሽተን ናሙናታት፣ ካብ ኣካል ወጻኢ ን24 ሰዓታት ሕክምና ተገይሩሎም፣ ብኣፍ ዝተወስደ ሜቲሊን ብሉ ናብቲ ክፍሊ እቲ ብዝሰርሕ ትኩረት ከም ዝበጽሕ፣ ኣብኡ ብውሑስ መንገዲ ከም ዝጸንሕ፣ ስራሕ ልቢ ከም ዝቕይር ወይ ውጽኢታት ከም ዝልውጥ ከርእዩ ኣይክእሉን። ነቶም ብድሕሪ እዚ ዶብ ዘለዉ ሓፈሻዊ መርሆታት፣ ምርምር ሜቲሊን ብሉ ከመይ ከም ዝንበብ ርኣዩ።

መጽናዕቲ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ምሉእ ህያው እንስሳታት እንታይ የርኢ

እቲ ናይ ኣኽላባት መጽናዕቲ ብቐንዱ ከም ኣሉታዊ ውጽኢት እዩ ጠቓሚ። ንቑሓት ኣኽላባት ኣብ ልዕሊ መጉየዪ ማሽን፣ ኣብ ክልተ ደረጃታት ጻዕሪ ጎይዮም። ሓደ ጉጅለ ጨዋማ ፈሳሲ ተቐቢሉ። ካልእ ጉጅለ ናይ መጀመርታ ጽዕነት መጠን ሜቲሊን ብሉን ቀጻሊ ምእታውን ተቐቢሉ። ሳልሳይ ጉጅለ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ከይገበረ ሜቲሊን ብሉ ተቐቢሉ።

ሜቲሊን ብሉ ነቲ ምስ ሚዛን NADH ናብ NAD ዝተኣሳሰር መለክዒ ዝኾነ፣ ኣብ ደም ሰራውር ዘሎ ሬሾ ላክቴት ናብ ፓይሩቬት ብሓቂ ኣትሒትዎ። ኣብ እዋን ዕረፍቲ፣ ብልቢ ዝድፋእ መጠን ደም፣ ፍጥነት ህርመት ልቢ፣ ጸቕጥን መለክዒታት ዓቕሚ ምጭባጥን ኣዝዮም ውሑድ ለውጢ ኣርእዮም። ኣብ እዋን ኣካላዊ ምንቅስቓስ፣ ኣብ ክልቲኦም ጉጅለታት ጨዋማ ፈሳስን ሜቲሊን ብሉን፣ ብልቢ ዝድፋእ መጠን ደም ዕጽፊ ኮይኑ፣ ናይ ምሉእ ኣካል ኣጠቓቕማ ኦክስጅን ድማ ካብ ሰለስተ ክሳብ ኣርባዕተ ዕጽፊ ወሲኹ። እቲ ኣብ መንጎ ብልቢ ዝድፋእ መጠን ደምን ኣጠቓቕማ ኦክስጅንን ዘሎ ዝምድና፣ ብሜቲሊን ብሉ ኣይተለወጠን።

ብመንጽር ጽንሰ ሓሳብ፣ እቲ ናይ ሪዶክስ መዳይ ተለዊጡ፣ እቲ ናይ ምድፋእ ደም መዳይ ግን ኣይተለወጠን። ባዮኬሚካዊ ለውጢ፣ ከም ኣብ እዋን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ብልቢ ዝድፋእ መጠን ደም ዝኣመሰለ ምላሽ ምሉእ ስርዓት፣ ግድን ክቕይሮ ኣየድልን። እዚ ፍልልይ፣ ዝተመሓየሹ መለክዒታት ሚቶኮንድርያ ኣብ እዋን ንጥፈት ዝሓየለ ልቢ ክማልኡ ኣለዎም ንዝብሉ ጥርዓናት ብቐጥታ ይምልከት።

ኣጠቓቕማ ሆስፒታል ካብ ሕዱር ሕክምና ዝተፈልየ ጽንሰ ሓሳብ እዩ

ሆስፒታላት ሜቲሊን ብሉ ብIV ኣብ ሰለስተ ኩነታት ይጥቀሙሉ። እዞም ኩነታት ምስ ልቢ ዝተኣሳሰሩ ይመስሉ፣ ግን ንዝተፈላለዩ ሕቶታት ይፍትኑ።

ቀዳማይ፣ ድሕሪ መጥባሕቲ ልቢ ዝፍጠር ቫዞፕለጂያ፣ እኹል ምድፋእ ደም እናሃለወ፣ ሰራውር ደም ናይ ምጥባብ ዓቕሞም ብኸቢድ ምጥፋእ ማለት እዩ። ፈተነታት ብተለምዶ ኣስታት 1.5 ክሳብ 2 mg ንነፍሲ ወከፍ kg ብIV፣ ከም ሓደ ግዜ ዝወሃብ ፈሳሲ ተጠቒሞም። እቲ ብተደጋጋሚ ዝተረኽበ ውጽኢት፣ ማእከላይ ጸቕጥን ተቓውሞ ሰራውር ደምን ምውሳኽን፣ ኣድላይነት መድሃኒታት መወሰኺ ጸቕጢ ደም ምንካይን እዩ፣ ብልቢ ዝድፋእ መጠን ደም ግን ብቐጻሊ ኣይውስኽን። ዝርዝር ግምገማ እቶም ፈተነታት ኣብ ገጽ መርትዖ ቫዞፕለጂያን ሴፕቲክ ሾክን ይርከብ።

ካልኣይ፣ ከም ተወሳኺ ሕክምና ሴፕቲክ ሾክ፣ ዝተፈላለዩ ኣገባባት IV ይጥቀሙ። ካብኣቶም ሓደ፣ ኣብ 2023 ዝተጠቕሙሉ፣ 100 mg ኣብ መዓልቲ ኣብ ውሽጢ ሽዱሽተ ሰዓታት ብፈሳሲ ምእታው፣ ብድምር ንሰለስተ መጠናት እዩ። ክሳብ መድሃኒታት መወሰኺ ጸቕጢ ደም ዝቋረጹ ዘሎ ማእከላይ ግዜ፣ ካብ 94 ናብ 69 ሰዓታት ነኪዩ፣ መጠን ሞትን ግዜ ሓገዝ መተንፈስን ግን ተመሳሳሊ ነይሮም። ድሕሪኡ ዝተገብሩ ዝተዋሃሃዱ ትንተናታት፣ ኣብ ሓጺር ግዜ ኣብ ሞት ጽልዋ ክህሉ ከም ዝኽእል ይእምቱ፣ ግን ደረጃ እርግጸኝነት ትሑትን በየኖት ፈተነታት ከም ዝተመርጹ ብቐሊሉ ዝጽሎን ምዃኑ ይገልጹ። እቲ ዝጸንዐ መግለጺ፣ ኣድላይነት መድሃኒታት መወሰኺ ጸቕጢ ደም ምንካይ እዩ፣ ዝተረጋገጸ ምምሕያሽ ብህይወት ምጽናሕ ኣይኮነን።

ሳልሳይ፣ ድሕሪ ልደት ዝተረኽበ ሜትሄሞግሎቢኒሚያ፣ እቲ ፍቓድ ዘለዎ ኣጠቓቕማ IV እዩ። ብተለምዶ 1 mg ንነፍሲ ወከፍ kg ብIV ይወሃብ፣ እንተ ኣድልዩ ድማ ሓንሳእ ይድገም። ኣብዚ፣ ሜቲሊን ብሉ ስራሕ ሄሞግሎቢንን ምብጻሕ ኦክስጅንን ይመልስ። ምልክታት ኣፍ ልቢ ዝመሓየሹ፣ ምስካም ኦክስጅን ስለ ዝመሓየሽ እዩ፣ ሜቲሊን ብሉ ንቅርጺ ልቢ ዳግማይ ስለ ዝሃንጾ ኣይኮነን።

ካብዞም ኩነታት እዚኣቶም ዝኾነ ሓደ፣ ንሕዱር ድኽመት ልቢ፣ ሕማም ሰራውር ልቢ ወይ ምክልኻል፣ መዓልታዊ ብኣፍ ዝውሰድ ሜቲሊን ብሉ ኣይፍትንን። እቶም ሕጂ ዘለዉ መምርሒታት ሕክምና ድኽመት ልብን ሕማም ሰራውር ልብን፣ ከም ዝምከር ናይ ነዊሕ ግዜ ሕክምና ኣይዝርዝርዎን። እቲ መርትዖ ጸቕጢ ደም እውን፣ ብዛዕባ ዓቕሚ ሰራውር ደም ናይ ምጥባብ፣ ተመሳሳሊ ፍልልይ መንገዲ ኣወሃህባን ዓውድን ይገልጽ፦ ኣብ ሾክ ብIV ዝርአ ምላሽ ጸቕጢ፣ ብኣፍ ካብ ዝውሰድ ፍርያት ኣብ ገዛ ብመለክዒ ጸቕጢ ደም ዝርአ ምላሽ ኣይትንበን።

ብዛዕባ ሕዱር ሕማም ዝግበሩ ጥርዓናት ዝኾነ መጻኢ ዝተዋሃሃደ ግምገማ፣ ነቲ ትክክለኛ ብኣፍ ዝውሰድ ኣገባብ ብምጥቃም፣ ብዛዕባ ምልክታት፣ ስራሕ፣ ምእታው ሆስፒታልን ድሕነትን ካብ ብዕጫ ዝተመደቡ ፈተነታት ዝተረኽበ ሓበሬታ የድልዮ፣ ካልእ ፈተነ ሚቶኮንድርያ ኣይኮነን።

ብዛዕባ ልቢ ዘንብቡ ሰባት ቅድም ከጻርይዎም ዘለዎም ሕቶታት ድሕነት

ሕሙማት ልቢ ብዙሕ ግዜ ንሓድሕዶም ዝጸላለዉ ሓያሎ መድሃኒታት ይወስዱ። ብመንገዲ ስራሕ እቲ መድሃኒት ተስፋ ቅድሚ ምግባር፣ ሰለስተ መርመራታት ድሕነት ክቕድሙ ኣለዎም።

ቀዳማይ፣ ሜቲሊን ብሉ ሓያል ዓጋቲ ሞኖኣሚን ኦክሲዴዝ እዩ። እቲ ናይ IV መግለጺ መድሃኒት፣ ምስ SSRIs፣ SNRIs፣ ዓገትቲ MAOን ሓያሎ ኦፒዮይዳትን ብዛዕባ ዝፍጠር ሲንድሮም ሴሮቶኒን፣ ብሳጹን ዝተኸበበ ከቢድ መጠንቀቕታ ኣለዎ። ምልክታቱ ዘይምርግጋእ፣ ምድንጋር፣ ረስኒ፣ ረሃጽ፣ ዘይርጉእ ፍጥነት ህርመት ልቢ ወይ ጸቕጢ፣ ምንቅጥቃጥ፣ ምትራር ጭዋዳን ክሎነስን የጠቓልሉ። ሕሙማት ልቢ ምሉእ ዝርዝር መድሃኒታቶም ናብ ሓኪም ወይ ፋርማሲስት ከምጽኡ ኣለዎም፣ መድሃኒታት ጸረ-ጭንቀት ወይ መድሃኒታት ቃንዛ ድማ ባዕላቶም ከቋርጹ የብሎምን።

ካልኣይ፣ ሕጽረት ግሉኮስ-6-ፎስፌት ዲሃይድሮጅኔዝ፣ ሜቲሊን ብሉ ከይወሃብ ዝኽልክል ኩነታት እዩ፣ ምኽንያቱ ከቢድ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ከስዕብ ይኽእል። ንቡር ንባብ ፓልስ ኦክሲሜተር ነዚ ሓደጋ ከም ዘየለ ከረጋግጽ ኣይክእልን። ሜቲሊን ብሉ ንንባባት ኦክሲሜተርን ገለ መከታተሊ መሳርሒታት ማደንዘዝን እውን ከዛብዕ ይኽእል። እዚ ድማ ኣብ ሆስፒታል ኣጠቓቕማኡ ብክትትል ዝካየደሉ ሓደ ምኽንያት እዩ።

ሳልሳይ፣ ብመሰረት ባዮኬሚካዊ መንገድታት ዝግበር ኣመክንዮ፣ መምርሒ መጠን መድሃኒት ኣይኮነን። ናይትሬታት ብናይትሪክ ኦክሳይድን ሳይክሊክ GMPን ኣቢሎም ይሰርሑ። ሜቲሊን ብሉ ኣብ ፈተነታት፣ ብናይትሪክ ኦክሳይድ ዝምራሕ ምዝንጋዕ ሰራውር ደም ክደክም ይኽእል፣ ግን እዚ ንጽልዋ ናይትሬት ብውሑስ መንገዲ ክቃወም ወይ ብሓኪም ዝተኣዘዘ መድሃኒት ልቢ ክትክእ ከም ዝኽእል ኣየርእን። ምስ IV ሜቲሊን ብሉ ዝተሓበሩ ጽልዋታት ጸቕጢ ደም፣ ልዑል ጸቕጢ ደምን ትሑት ጸቕጢ ደምን፣ ከምኡውን ዝተቐላጠፈ ህርመት ልብን ዘይስሩዕ ህርመት ልብን የጠቓልሉ። ስለዚ ክትትል ኣገዳሲ እዩ።

እቲ ተግባራዊ መርሆ ቀሊል እዩ። ኣብ ሕብረ ህዋስን እንስሳታትን ዝተረኽቡ ውጽኢታት፣ ጥንቁቕ ፈተነታት ንምክያድ ምኽንያት እዮም፣ ንሕማም ልቢ ባዕልኻ ንምሕካም ምኽንያት ኣይኮኑን። ድኽመት ልቢ፣ ሕማም ሰራውር ልቢ፣ ዘይስሩዕ ህርመት ልቢ ወይ ኣብ ልቢ ዝተገጠመ መሳርሒ ዘለዎ ዝኾነ ሰብ፣ ዝኾነ ምቅላዕ ንሜቲሊን ብሉ ምስ ጉጅለ ሓካይም ልቢ ክዘራረበሉ ኣለዎ፤ ፍርያት፣ ትኩረት፣ መጠን፣ መንገዲ ኣወሃህባ፣ ግዜን ምልክታትን ድማ ክምዝገቡ ኣለዎም።