Paul Ehrlich fi meetiileenii cuquliisa: halluun akkamitti argannoo qorichaa bocuu gargaare

Gumaachi Paul Ehrlich yaala fayyaatiif godhe qoricha hin turre. Qoricha tokko akkamitti ilaaluu akka qaban irratti yaada dhiheesse ture.

Bara 1878 barruu qorannoo digrii doktoraa kutaan jalqabaa isaa "Hubannoo Keemikaalaa Halluu Dibuu" jedhamee mata-dureeffame dhiheesse. Yaadni isaa kutaa tishuu tokko halluun dibuu fi huccuu tokko halluun dibuun loojikii wal fakkaatu hordofu kan jedhu ture. Lamaan keessatti halluun kan maxxanu walitti harkisa keemikaalaa halluu fi wanticha gidduu jiruun malee, tishuun waan dhangala'aa xuuxuuf, zayita qabaatuuf, yookaan bocni isaa wanta halluu kennu qabachuuf mijatuuf miti. Ehrlich ilma eessuma isaa, ogeessa paatooloojii Karl Weigert, kutaa tishuu halluun dibame yeroo qopheessu ilaalaa guddate; xiyyeeffannoo isaa kan qabates suuraawwan osoo hin taane, halluun bakka itti dhaqu filachuu isaa ture.

Yaadni kun salphaa fakkaata. Garuu salphaa miti. Halluun sababa keemikaalaatiin tishuu tokkootti yoo hidhamu, bifa halluun itti faca'e sun waa'ee keemistirii tishuu sanaa odeeffannoo kenna. Islaaydiin halluun dibame fakkii agarsiisu qofa ta'uu dhiisee safartuu ta'a.

Innis battalumatti yaada kana irratti ijaare. Bara 1880 meetiileenii cuquliisa fuksiinii asiidii wajjin makuun, makaa sana halluu giddugaleessaa, qaama halluu giddugaleessaa, jedhee moggaase. Makaan kun gosoota seelota dhiigaa adii adda baasa ture; halluuwwan qeenxee yeroo sana itti fayyadamaa turan garuu kana gochuu hin dandeenye. Waggaa lama booda mala baasiilasii tiberkilootaa meetaayil vaayoleetiin halluun dibuu dhiheesse; Koch immoo mala sana hojii isaa keessatti fudhate.

Tiyooriin boodarra hojiiwwan kanaaf bu'uura waloo kenne dhimma addaati; yeroo inni itti uumames yeroo baay'ee garaagarummaan isaa dhabamsiifama. Tiyooriin sansalata cinaa Ehrlich, jechuunis wanti tokko seelii irratti kan hojjetu lamaan isaanii keemikaalaan waan walsimaniif ta'a jedhu, kan bara 1890mootaati malee kan waggoota yaalii halluu sanaa miti. Hojiin duraa kan kenne amantii kanaaf dursee bu'uura ta'e ture: filannoon addaa keemikaalaan murtaa'a; kanaafuu akka tasaa argamuu isaa eeggachuu mannaa barbaadamuun ni danda'ama.

Yaalii halluu gara kaartaa jijjiire

Bara 1885 Ehrlich barruu qorannoo bal'aa fedhii oksijiinii qaama lubbu qabeeyyii irratti maxxanse; mata-dureen xiqqaan isaa qorannoo xiinxala halluu jedhu ture. Malli isaa halluuwwan halluun isaanii haala oksideeshinii irratti hundaa'u lilmoodhaan galchuu, achiis qaamoleen adda addaa akkamitti isaan hir'isan yookaan akkuma jiranitti eeggan walbira qabu ture. Halluun kun akka meeshaa safartuutti, akkuma teermomeetirii itti fayyadamnuutti, itti fayyadamaa ture: haala tishuu keessaa kallattiin qorachuun hin danda'amne irratti odeeffannoo kenna ture. Ehrlich mataan isaa kaayyoon isaa halluuwwan murtaa'an gargaarsa godhachuun dandeettii hir'isuu qaamolee lubbuun jiranii murteessuu akka ta'e ibse.

Bu'aan meetiileenii cuquliisaa bara 1886 barruu walnyaatinsa halluun kun wanta narvii lubbuun jiru wajjin qabu irratti dhihaate; barruun kun ji'a Mudde darbe waldaa ogeessota fayyaatiif dubbifamee ture. Meetiileenii cuquliisa naanna'insa dhiigaa bineensa lubbuun jiru keessatti galchan; achiis kutaa tishuu haphii baasanii qilleensaaf saaxilan. Halluun halluu-dhabeessi achitti kuufame oksideeffamee gara cuquliisaatti deebi'uun bakka itti kuufame agarsiise. Seelonni narvii fi faayibaroonni narvii halluu sana fudhatan; filannoo addaa gahaa ta'een waan fudhataniif malli kun tishuu narvii agarsiisuuf mala beekamaa ta'e. Kompaawundichi sana booda wanta halluu kennu kan kutaa du'e minjaala irratti dibamu qofa hin turre. Mallattoo qaama lubbuun jiru keessatti ofiin faca'u ta'e; faca'iinsi isaas dubbifamuu danda'a ture.

Amalli yaaliiwwan lamaanuu jala jiru ifatti ibsamuu qaba; seenaa kana keessatti wanti kaan hundi isa irratti waan hundaa'uuf. Meetiileenii cuquliisa gara haala duraanii deebi'uu danda'a. Bifti isaa hir'ifame, meetiileenii cuquliisa leewukoo, halluu hin qabu; oksijiinii wajjin wal qunnamnaan gara kaatiyoonii cuquliisaatti deebi'a. Furmaanni halluu kanaa kan gilukoosii qabu, qaruuraa cufame keessa jiru, halluu hin qabu; qaruuraa sana bani, cuquliisa ta'a. Ehrlich kutaa halluun dibame ayiranii kiloorayidii fi qilleensaan wal qunnamsiisee halluun deebi'uu isaa ilaaluun dhimma kana kallattiin agarsiiseera jedhamee gabaafama. Halluun haala redoksii naannoo isaa wajjin jijjiiramu naannoo sana qorachuuf meeshaadha.

Kanaaf amaloonni lama wal bira turan. Halluun tishuu tokko kan biraa irraa adda baasuu danda'a ture. Akkasumas halluun jijjiirama haala oksideeshiniitiin mul'achuu fi dhokachuu danda'a ture.

Gara boodaa ilaaluun yoo dubbifame, amalli lammaffaan jalqaba yaala keemikaalaati. Kompaawundiin tokko gosa tishuu tokkootti hidhamuun kan biraatti yoo hin hidhamne, kompaawundiin sun gosa lubbu qabeeyyii tokko bira ga'ee kan biraa bira ga'uu dhiisuu danda'a. Ehrlich xumura kana kallattiin ibse: lubbu qabeessi dhukkuba fidu tokko filannoodhaan halluun dibamuu yoo danda'e, dibamuun sun miidhaa addaa lubbu qabeessa sana irra ga'u agarsiisuu danda'a. Kanaaf halluun akka qorichaatti itti fayyadamamuu danda'a; xiyyeeffannoon isaas nama dhukkubsate irratti osoo hin taane weerartuu irratti ta'a.

Yaaliin jalqabaa nama dhukkubsate irratti godhame busaadhaaf hin turre. Bara 1890, ogeessa yaala sammuu Arthur Leppmann wajjin, Ehrlich meetiileenii cuquliisa haala dhukkubbii narvii fi rumaatiizimii maashaalee, buusaa fi tendinootaa keessatti dhukkubbii akka hir'ise gabaase. Namoonni lamaan qorichi kun dhukkuba sammuu irratti hojjechuu danda'aa laata jedhanii mari'atanii, yaalu dhiisuuf murteessan. Ogeessi fayyaa Xaaliyaanii, Pietro Bodoni kan Genoa, garuu itti fufe. Barruun isaa kan bara 1899 gocha tasgabbeessuu gosoota saayikoosisii adda addaa keessatti mul'atuun mata-dureeffame: namoota dhukkubsatan kudha afur jeeqaman keessatti tasgabbaa'uu ibse; ogeessonni fayyaa Genoa biroonis kaayyoo wal fakkaatuuf halluu kana duraanuu fayyadamaa akka turan yaadachiise. Tasgabbeessuun dhukkubicha irratti dhiibbaa gochuu miti; garaagarummaan kun seenaa kana keessatti irra deddeebi'ee mul'ata.

Hojiin busaa bara 1891, ogeessa paatooloojii Paul Guttmann wajjin, hospitaala Moabit kan Berlin keessatti dhufe. Meetiileenii cuquliisa namoota dhukkubsatan lamaaf kenname; gabaasnis Berliner klinische Wochenschrift kan 28 Fulbaana 1891 keessatti ba'e. Dhimma jalqabaa keessatti namni dhukkubsate galgala 29 Waxabajjii halluu sana 0.5 g yeroo tokkotti fudhate; haleellaan eegamaa ture guutummaatti hin dhufne; komiin sana booda galmaa'e tokkichi fincaan cuquliisa wajjin fincaan baasuuf rakkina fi dhukkubbii salphaa ture. Haleellaa ho'aa guyyoota jalqabaa keessatti dhabame; paaraasayitoonnis yoo turan guyyaa saddeettaffaatti dhiiga keessaa dhabaman. Cuunfaan barreessitoota mataa isaanii wanti isaan eeggan guutummaatti raawwatame kan jedhu ture. Dhimmoonni garee walbira qabamuu hin qabne lama ragaa mirkaneessaa miti. Ibsi bal'aan meetiileenii cuquliisa fi busaa, yaaliiwwan ammayyaa dabalatee, fuula mataa isaa irratti dhihaata; gaaffiin as keessatti xiyyeeffannoo nama harkisu garuu caalaa dhiphaadha: yaada Ehrlich keessaa hammamtu paaraasayiticha wajjin wal qunnamee itti fufe?

Bakka yaadni isaa hojjete fi bakka itti kufe

Mala hojii inni ibse keessaa baay'een hin turre; yoo xiqqaate akka Ehrlich dhiheessetti hin turre. Ibsi sirrii fakkaatu, kaatiyooniin geengoo sadii qabu diriiraan cimdiilee beezii DNA paaraasayitichaa gidduu seena jedhu, Plasmodium irratti hin hojjetu. Meetiileenii cuquliisa seelii dhiigaa diimaa infekshinii qabuun baay'ee salphaatti waan hir'ifamuuf, akka kaatiyoonii diriiraatti paaraasayiticha bira hin ga'u; seenaa beezii gidduu seenuu halluuwwan akridiinii irratti hojjetus kan kana irratti hin hojjetu.

Wanti ragaan deeggaru caalaa walxaxaadha. Meetiileenii cuquliisa hamma qaama nama dhukkubsatee keessatti ga'uu danda'uun gilaataataayoon redaktaasii paaraasayitichaa ni dhorka. Heem gara heemozoyiniitti jijjiiramuu ni uggura; heemozoyiniin wanta halluu kennu kan hin walnyaannee fi paaraasayitichi heemogiloobiinii ofii isaatii bullaa'uun akka hin summaa'ofneef ijaaruudha. Uggurri kun gara gahumsa kiloorokwiiniitti dhihaata; kan kwiiniinii immoo baay'ee caala. Marsaan redoksii isaas seelii duraanuu gosoota oksijiinii walnyaatinsa cimaa qaban oomishaa jiru keessatti gosoota kana ni uuma. Kanneen keessaa kamtu mala hojii dhugaa akka ta'e, yookaan hundi isaanii gumaacha akka qaban, amma illee hin murtoofne.

Walxaxummaan dabalataa tokko jira; innis himannaa seenaa kompaawundii kana irratti dhihaatu kamiyyuu akkamitti akka dubbifamu qajeelchuu qaba. Meetiileenii cuquliisa yeroo sana daldalaan argamu wanta tokko qofa hin turre. Saamudoonni Azure B, kompaawundii fira isaa kan gareen meetaayilii tokko irraa haqame, qabu turan; furmaanni yeroo dheeraa ture immoo isa kana caalaa kuufata ture. Azure B halluu meetakroomaatikii xiyyeeffannoo adda addaa qabuudha: DNA hidda lama qabu cuquliisa gadi fagoo, RNA immoo magariisa diba. Makaan halluuwwan bakka garaagaraa dhaqan lamaa, reeshiyoo namni tokko illee hin galmeessineen jiru, meetiileenii cuquliisa keessaa jiru maal akka godhe irratti ibsa ifa ta'e deeggaruu hin danda'u.

Halluun mataan isaa kwiiniinii bakka hin buune. Malli isaa garuu caalaa milkaa'e. Barataan Ehrlich Wilhelm Roehl, dhaabbata halluu fi qorichaa walitti makame IG Farben keessatti hojjechaa, kompaawundoota halluu irraa maddan akka qorichoota naannoo tirooppikaatti guddisuu itti fufe; meeshaa dhabamee tures dhiheesse: simbirroo kanaarii busaa simbirrootaatiin qabame, kompaawundoota kaadhimamoo sakatta'uuf mala idilee godhe. Sana booda Werner Schulemann sansalata cinaa jijjiire; soogiddi feenootaayaaziniyeemii irraa argames infekshinii yaaliif uumame fayyise. Garuu amma illee namoota dhukkubsatan cuquliisa godha ture.

Bu'aan yeroo dheeraa ture halluu sana yookaan sirna geengoo isaa osoo hin taane sansalata cinaa ta'e. Garee daayaalkilaminooalkilaminoo itti dabaluun amala molakiyuulii jijjiire; kutaan sunis jijjiirama dizaayinii boodaa hunda keessa itti fufe. Garee sana tursiisiitii geengoo feenootaayaaziniyeemii akridiiniin bakka buusi; bu'aan isaa kwinaakriinii ta'a. Kwinooleeniin bakka buusi; bu'aan isaa kiloorokwiinii ta'a. Paamakwiinii, primaakwiinii fi amoodiyaakwiinii, kanneen hundi amma illee tarree qorichoota busaa keessa jiran, garee wal fakkaatu qabu. Kompaawundiin akka yaalaatti hin milkoofne kutaa milkaa'e kenne.

Walitti dhufeenyi qorichoota saayikoosisii irratti hojjetanii wajjin jiru karaa geengoo sanaa darbata malee karaa qorichichaa miti. Caasaa meetiileenii cuquliisaa ibsuun Heinrich August Bernthsen bara 1883 gara handhuura bu'uuraa feenootaayaaziniitti geesse; caasaa bu'uuraa kana karaa adda addaatiin garee itti bakka buusuun keemistoonni Rhône-Poulenc bara 1940moota keessa antihistaaminii barbaadaa turan irratti hojjetaa turan. Kompaawundoota sana keessaa tokko naannoo dhuma bara 1950tti uumamee ogeessa baqaqsanii yaaluu Henri Laborit'n qoratame; innis namoota dhukkubsatan tasgabbaa'oo fi dhimma hin qabne akka taasisu hubate. Itti fayyadamni isaa kan yaala sammuu keessatti jalqaba maxxanfame, nama maaniyaa qabu irratti, Amajjii 1952tti dhufe. Qorichi saayikoosisii irratti hojjetu inni jalqabaa sanyii qoricha busaa Ehrlich ta'uu caalaa fira fagoo halluu inni ittiin jalqabee tureeti.

Amala sadii dhacaa kana irraa tursiisuun barbaachisu

1. "Qoricha sinteetikii yaala fayyaa keessatti itti fayyadaman isa jalqabaa" jechuun ramaddii tokko ibsa; daangaaleen isaa garuu gaaleen sun kan agarsiisu caalaa bal'aadha. Gaaleen kun ibsa baramaa ta'eera; gamaaggamni Schirmer fi hiriyoota isaa kan baay'ee wabeeffamu, Neurobiology of Aging keessatti, meetiileenii cuquliisa qoricha guutummaatti sinteetikii ta'e kan yaala fayyaa keessatti itti fayyadaman isa jalqabaa jedha. Kilooral haayidireetiin akka qoricha tasgabbeessaa sinteetikiitti bara 1869, waggaa digdama ol dura, dhihaatee ture. Barruun bara 1891 mataan isaa deebii keessaa gartokkee kenna; barreessitoonni isaa qorichoota ho'a qaamaa hir'isan sinteetikii kan busaa irratti duraanuu hin milkoofne maqaa dha'u, isaan keessaa kwinooleenii, antipiriinii fi antifebriinii. Qorichi arsenikii Ehrlich mataa isaatii kan sifilisiif qophaa'e immoo sana boodas dhufe. Bifti himannaa kanaa ragaan deeggaramuu danda'u dursa osoo hin taane mala irratti xiyyeeffata: meetiileenii cuquliisa kompaawundoota sinteetikii jalqabaa keessaa tokko, tiyoorii keemikaalaa filannoo addaa irratti hundaa'uun lubbu qabeessa murtaa'e irratti akka hojjetuuf filatameedha.
2. Filannoodhaan faca'uun faayidaa filannoodhaan kennuu miti. Bu'aan Ehrlich kan bara 1886 halluun sun gara tishuu narvii akka dhaqu ture. Kompaawundiin tokko bakka itti dhaqu fi erga achi ga'ee maal akka godhu safartuuwwan adda addaa lama; isa jalqabaa safaruun baay'ee salphaadha. Garaagarummaan kun yeroo sanaa kaasee bakka himannaawwan meetiileenii cuquliisa fi sammuu irratti dhihaatan baay'een jiraatan ta'eera.
3. Qulqullinni kan ragaa ti malee kan beeksisa gabaa miti. Galmeen seenaa sababa kanaan ifa miti. Garaagarummaan caasaa xixiqqaan bakka kompaawundiin kun dhaqu jijjiira; kanaaf waraqaan ragaa xiinxalaa akka ibsa waliigalaa oomishni qoratameera jedhuutti dhihaachuu mannaa, tuuta oomishaa murtaa'e tokko wajjin hidhachuu qaba. Gurguraan ulaagaalee barruu faarmakoopii wajjin walsima jedhaa sibiilota ulfaatoo qofa qoratu, waan gabaasni deeggaru caalaa himachaa jira. Blupreme meetiileenii cuquliisa oomishaa qorichaa irraa argata; ulaagaa guutuu barruun sun kaa'es ni qora: eenyummaa, qulqullina, xurii orgaanikii, haftee bulbulitootaa, xurii elementootaa, haftee gubannaa, daangaalee maaykiroobii fi endootoksiinota baakteeriyaa. Gabaasni oomishicha cinaatti maxxanfama; fuulli meetiileenii cuquliisa sadarkaa USP daangaalee sanaa fi bu'aan Azure B maaliif kan jalqaba ilaalamuu qabu akka ta'e ibsa.

Hordoffii maddoota guyyaa qaban

Tartiibni milkaa'inoota guguddoo guyyaa qabu, keemistirii halluu Ehrlich dura dhufe fi sadarkaalee fi ulaagaalee isa booda dhufan dabalatee, addaatti seenaa meetiileenii cuquliisaa keessatti ibsameera; eenyummaan kompaawundicha mataa isaa immoo meetiileenii cuquliisa maal akka ta'e keessatti ibsameera.

Gabateewwan fakkii ibsa kana deeggaran, gamaaggama bara 2012 kan Krafts, Hempelmann fi Skórska-Stania keessatti irra deebi'amee dhihaatan, walqixa miti; fakkeenyi tokko maaliif akka ta'e agarsiisa. Gabateen fakkii bara 1891 galmee jalqabaa yaalichaati; suuraan namaa bara 1910 isa bira jiru yeroo maqaan isaa itti beekame qofa agarsiisa. Fuulonni kitaaba yaadannoo Andersag kan bara 1934 ragaa kallattii kwinooleenii bakka buusuu, harkuma keemistichaatiin barreeffameedha.

Cuunfaan amanamaan yaaliiwwan halluu Ehrlich inni filannoo addaa fi xiyyeeffannoo sirrii argate, mala hojii garuu akka dogoggore ibsa. Meetiileenii cuquliisa tishuu narvii keessatti ni kuufama; paaraasayitii busaas ni miidha. Isa lammaffaa kan godhu isa jalqabaa irraa kan ka'e miti; sababiin keemikaalaa inni lamaanuuf kenne dogoggora ture. Wanti inni shakkii malee agarsiise mala hojii sirrii caalaa yeroo dheeraa ture: kompaawundiin tokko akka tasaa argamuu mannaa filatamuu danda'a; ragaa namni kamiyyuu nama dhukkubsateef kennuu isaa dura walitti qabame irratti hundaa'uun filatamuu danda'a.