Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu, taayiraamiin fi nyaata raacatame: akeekkachiisni MAOI maal jechuu dha?
Meetiiliin buluu monoamiinii oksideez ni uggura; kanaaf gaaffileen waa'ee chiizii yeroo dheeraa bilchaate, kuduraalee raacatamanii fi nyaata taayiraamiin qabu kan biroo ka'an bu'uura farma Kooloojii qabu. Haa ta'u malee, argannoon sun tarree nyaata meetiiliin buluu wajjin namni hundi irraa fagaachuu qabu yookaan yeroo eegumsaa nageenya qabu hin mirkaneessu. Qajeelfama nyaataa ugguraa MAO biraatiif kenname kallattiin gara kanaatti dabarsuun hin danda'amu.
Gaaffileen lama deebii adda addaa barbaadu: caccabuu taayiraamiin hir'achuun deebii dhiibbaa dhiigaa nyaataan walqabatu cimsuu danda'aa? Caccabuu seerotooniin hir'achuun, qorichoota sochii seerotooniin irratti hojjetan wajjin yeroo walitti makamu, summummaa fiduu danda'aa? Nyaata raacatame irraa fagaachuun gaaffii lammaffaa hin furu.
Taayiraamiin maaliif marii kana keessa seena?
Taayiraamiin amiinii uumama lubbu-qabeeyyii keessatti uumamu yoo ta'u, maayikiroo-orgaanizimoonni tokko tokko amiinoo asiidii taayiroosiin irraa isa uumu. Pirojektiin ETH Zurich waa'ee taayiraamiin nyaata raacatame keessa jiru adeemsa kana chiizii fi foon raacatame keessatti ibsa. Kanaaf raacatamuun barbaachisaa dha; garuu jechi “raacatame” nyaanni yeroo tokko nyaatamu taayiraamiin hammam akka qabu hin ibsu.
Gosoonni maayikiroo-orgaanizimootaa, wantoonni nyaata keessatti makaman, bilchaachuun, kuusaan fi hammi nyaata yeroo tokko nyaatamuu hamma taayiraamiin qaama seenu irratti dhiibbaa qabu. Qorannoo yaalii chiizii itittuu Olomouc keessatti, qorattoonni ho'a kuusaa fi turtii kuusaa jijjiiraa, amiinoota uumama lubbu-qabeeyyii keessatti uumaman kiroomaatogiraafiin safaran. Qabiyyeen taayiraamiin haalota yaalaman gidduutti baay'ee garaagarummaa qaba ture. Safartuun sun yaalii chiizii sana ibsa malee, chiizii, kaabaajii raacatame yookaan itittuu mana nyaata qopheessuu keessatti argamu hundaaf gatii amanamaa hin kennu.
Akka idileetti, monoamiinii oksideez karaa bullaa'insaa keessa jiru amiinoota liqimfaman, hammi guddaan isaanii marsaa dhiigaa keessa osoo hin seenin, caccabsuuf gargaara. Yoo ittisni sun hamma gahaa hir'ate, taayiraamiin xuuxame narvota simpaateetikii irraa noradireenaaliin akka gadhiifamu kakaasuun dhiibbaa dhiigaa ol kaasuu danda'a. Odeeffannoon ajaja qorichaa EMSAM akkaataa hojii taayiraamiin kana ibsa. Akkasumas garaagarummaa barbaachisaa tokko agarsiisa: akkaataan hojii kun walnyaatinsi maaliif uumamuu akka danda'u ibsa; qorannoowwan qoricha tokko irratti xiyyeeffatan immoo qajeelfama qoricha sanaa irratti akkamitti akka fayyadu murteessu.
“MAOI” seera nyaataa tokko qofa hin ibsu
Monoamiinii oksideez bifa lama qaba: MAO-A fi MAO-B. Qorichoonni bifa isa kam akka ugguran, hamma qaama ga'u tokko irratti hammam cimanii akka ugguranii fi uggurri sun deebi'uu kan danda'u ta'uu isaatiin garaagarummaa qabu. Gara mar'imaanii, tiruu fi tishuuwwan biroo ga'uu irrattis garaagarummaa qabu.
Uggurtoonni MAO durii, kanneen filannoo hin qabnee fi uggura hin deebine fidan, kan akka tranylcypromine, ugguraa MAO-A deebi'uu danda'u kan akka moclobemide irraa adda. Uggurri deebi'uu danda'u cimina dhiibbaa taayiraamiin hir'isuu danda'a; garuu “deebi'uu danda'a” jechuun walnyaatinsa irraa bilisa jechuu miti. Odeeffannoon oomisha moclobemide akka waliigalaatti nyaata addaa hin gaafatu; ta'us nyaata taayiraamiin baay'ee qabu hamma guddaan nyaachuu irraa akka fagaatan gorsa.
Qorannoon to'annoo pilaaseeboo qabu, gama lamaaniin odeeffannoon yaalii itti dhokate, tola ooltota fayyaa qaban 16 irratti taasifame yeroo qorichi irra deddeebi'amee kennamu moclobemide fi tranylcypromine kallattiin wal bira qabe. Qorattoonni nyaata wajjin hamma taayiraamiin dabalaa kennanii, dhiibbaa sistoolikii yoo xiqqaate 30 mmHg ol kaasuuf hamma barbaachisu safaran. Tranylcypromine deebii dhiibbaa dhiigaa ol-kaasuu moclobemide caalaa baay'ee cimse. Kun yaalii taayiraamiin kennuun to'annoo jala taasifame ture malee, yaalii nyaataa mana keessatti godhamu yookaan qorannoo meetiiliin buluu hin turre.
Karaan qorichi itti kennamuu fi hammi qaama ga'u qoricha tokko keessattis barbaachisoo dha. Mallattoon maxxansa gogaa selegiline ciminaalee yaalaman adda baasa: ragaan isaa 6 mg sa'aatii 24 keessatti kennamuuf nyaata jijjiiruun akka hin barbaachisne deeggara; sirnoonni 9 fi 12 mg sa'aatii 24 keessatti kennan garuu daangaa nyaataa qabu. Lakkoofsi kun kan maxxansa gogaa sanaati. Meetiiliin buluu afaaniin fudhatamuuf akka daangaa murteessaatti dabarfamuu hin danda'an.
Qorannoon meetiiliin buluu maal mirkaneessa?
Qorannoo inzaayimii Ramsay fi miiltoowwan isaa bara 2007 keessatti, qorattoonni MAO namaa qulqulleeffame mala kineetikii fi ispeektirooskooppii fayyadamuun qoratan. Meetiiliin buluu MAO-A cimsee, karaa deebi'uu danda'uun uggure; MAO-B ugguruuf qabiyyee ol'aanaan barbaachise. Kun walnyaatinsa sadarkaa molakiyuulii mirkaneessa. Namoota oomisha afaaniin fudhatamu fayyadaman keessatti deebii dhiibbaa dhiigaa nyaata raacatameen dhufu hin safaru.
Ragaan yaalii durii taayiraamiin mataa isaa hirmaachises jira. Yaalii tishuu arterii mezentirikii saree keessatti, meetiiliin buluu tishuu caccabee walitti makame keessatti gareen amiinii taayiraamiin irraa haqamuu hir'ise; akkaataa noradireenaaliin itti qabamuunis jijjiire. Tishuun caccabee walitti makame kun tishuu qaama bineensaa ala qorachuuf caccabsamee qophaa'e dha. Qabiyyee isaa safarame gara hamma afaaniin fudhatamu kan nageenya qabuutti yookaan gara hamma nyaata yeroo tokko nyaatamutti jijjiiruun hin danda'amu.
Maddoota as keessatti qoradhe keessaa, bu'aa yaalii nyaata kennuun namoota irratti taasifamee, oomisha meetiiliin buluu idileetiif nyaata waliigalaa yookaan yeroo irraa fagaachuu mirkaneessu hin arganne. Kun daangaa ragaa argameeti malee, walitti makamuun nyaataa hundi nageenya qabaachuu yookaan qorannoon barbaachisaan akka hin jirre ragaa miti. Qophii oomishaa walqabatu, karaa kenninsaa adda ta'e yookaan yaalii inzaayimii tokkoon tokkoon isaanii madaallii itti fayyadamummaa mataa isaanii barbaadu.
Gabatee ragaa: nyaata, qorichootaa fi karaa kenninsaa
Tarree tokkoon tokkoon isaa dalga dubbisaa. Ragaan bu'aa tokkoof jiru gaaffii isa cinaa jiruuf ofumaan deebii hin kennu.
| Wanta qaama ga'u yookaan gaaffii | Ragaa jiru | Wanta inni deeggaru | Wanta furmaata hin argatin |
|---|---|---|---|
| Taayiraamiin dabalata qorichoota farra-dhiphinaa MAOI durii | Mallattoolee qorichoota adda addaa fi yaalii taayiraamiin namoota irratti to'annoo jala kenname | Walnyaatinsi dhiibbaa dhiigaa ol-kaasu nyaataan walqabatu yaala keessatti barbaachisaa ta'uu danda'a | Qajeelfamoonni sun nyaata meetiiliin buluu wajjin hordofamu hin mirkaneessan |
| Meetiiliin buluu dabalata taayiraamiin sirnoota laaboraatoorii keessatti | Yaalii inzaayimii qulqulleeffamee fi tishuu bineensaa armaan olitti ibsame | Yaaddoo caccabuun amiinii hir'achuu irratti bu'uura qabu | Deebii nyaataa namoota keessatti, daangaa nyaataa fi turtii isaa akka qophii oomishaa fi karaa kenninsaatti |
| Meetiiliin buluu hidda dhiigaa keessa kennamu dabalata qorichoota sochii seerotooniin irratti hojjetan | Gabaasota yaalaa fi akeekkachiisa saanduqa keessatti barreeffame kan PROVAYBLUE | Walnyaatinsa summummaa seerotooniin cimaa, du'a fiduu danda'u | Gabaasonni kun balaa nyaata taayiraamiin qabu hammaan hin ibsan |
| Qoricha meetiiliin buluu qabu kan afaaniin fudhatamu dabalata qorichoota sochii seerotooniin irratti hojjetan | Gabaasa dhimma nama tokkoo maxxanfame | Afaaniin kennamuun balaa summummaa seerotooniin ni balleessa jedhamee fudhatamuu hin danda'u | Irra deddeebii fi hariiroo hamma qaama ga'uu fi deebii isaa gidduu jiru oomishaalee afaaniin fudhataman hunda keessatti |
| Gogaa irratti dibuu, tishuu naannoo murtaa'e ga'uu yookaan oomishaalee “hamma xiqqaa” jedhamanii ibsaman | Maddoota as keessatti ilaalaman irraa seerri nageenya nyaataa waliigalaa hin mirkanoofne | Karaan kenninsaa, qophiin oomishaa, xuuxamuun, hammi fi fayyadamni irra deddeebi'amu madaallii adda addaa barbaadu | Yeroo nyaata irraa fagaachuu mirkanaa'e yookaan daangaa walnyaatinsa irraa bilisa ta'e |
Mallattoon PROVAYBLUE ammaa waa'ee lilmoo hidda dhiigaa keessa kennamuu ti. Akeekkachiisni isaa saanduqa keessatti barreeffame sindiroomee seerotooniin qorichoota sochii seerotooniin irratti hojjetanii fi oopiyooyidota wajjin dhufu irratti xiyyeeffata. Sagantaa nyaataa taayiraamiin hin kennu. Wanti kun achi keessatti hin ibsamne ta'uunis ta'e qajeelfamoonni yeroo qorichaa isaa wabii nageenya nyaataatti jijjiiramuu hin qaban.
Afaaniin fudhachuunis yaala keessatti barbaachisummaa qaba: Zuschlag fi miiltoowwan isaa summummaa seerotooniin erga qorichi dhukkubbii karaa fincaanii hir'isu, meetiiliin buluu qabu, afaaniin fudhatamu jalqabamee booda mudate gabaasan; kun nama qorichoota sochii seerotooniin irratti hojjetan hedduu fudhatu keessatti mudate. Dhimmi nama tokkoo qofti hamma mudannaa tilmaamuu yookaan sababoota gumaachan hunda adda baasuu hin danda'u. Garuu afaaniin kennamuun walnyaatinsi kun barbaachisummaa dhaba yaada jedhu ni faallessa.
Mallattooleen dhiibbaa dhiigaa fi summummaan seerotooniin gaaffilee adda addaa dha
Deebiin dhiibbaa dhiigaa taayiraamiin ol-kaasu sochii adireenergikii garmalee fi dhiibbaa dhiigaa ol'aanaa cimaa ta'uu danda'u ilaallata. Summummaan seerotooniin sochii seerotooniin garmalee ilaallata; jeeqamuu, ho'a qaamaa, dafqisiisuu, maashaaleen jabaachuu yookaan tasa hollachuu fi dhiibbaa dhiigaa tasgabbii hin qabne of keessatti qabachuu danda'a. Mallattooleen isaanii wal fakkaachuu danda'u. Mataa dhukkubbiin nyaata booda dhufu ofii isaatiin akkaataa rakkoon itti uumame adda baasuu hin danda'u.
Walnyaatinsi shakkame tokko booda mataa dhukkubbii cimaa tasa jalqabu, dhukkubbii qomaa, dadhabbii haaraa yookaan dubbachuuf rakkachuu, kufuu, yookaan ho'a qaamaa burjaajii fi maashaalee baay'ee jabaachuu yookaan tasa hollachuu wajjin dhufu yoo qabaattan, gargaarsa yaalaa hatattamaa barbaadaa. Nyaata adda baasuuf yookaan deebii sana irra deebitanii uumuuf hin eeginaa. Yoo salphaatti argaman, qodaa oomishichaa fi tarree qorichootaa fidaa.
Fayyadama karoorfameef, gaaffiin faayidaa qabu ifaa dha: “Qophii oomishaa, karaa kenninsaa, hammaa fi turtii yaalaa kanaaf qajeelfamni nyaataa kam hojjeta; ragaan turtii qajeelfama sanaa deeggaru hoo maali?” Sirna interneetii irratti argame hordofuuf qorichoota isiniif ajajaman hin dhaabinaa; jecha “hamma xiqqaa” jedhu irraas nageenya hin tilmaaminaa.
Oomishichaa fi wantoota qaama ga'an galmeessuuf tarree sakatta'aa marii ogeessa yaalaa fayyadamaa. Qajeelfamoonni adda addaa waa'ee walnyaatinsa meetiiliin buluu fi qorichootaa fi dhiibbaa isaa dhiibbaa dhiigaa irratti gaaffilee yaalaa sana bal'inaan ibsu. Gaaffileen waa'ee alkoolii, kaafeeyinii fi dabalataalee akkaataa hojii dabalataa ilaallatu; qorannoon dabarsoota ergaa narvii immoo bu'aan inzaayimii tokko sadarkaa dabarsoota ergaa narvii nama tokkoo maaliif tilmaamuu akka hin dandeenye ibsa.