Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi himannoowwan ittisa aduu: qorannoo UV fi daangaa isaa
Maxxansi miidiyaa hawaasaa tokko meetiiliin buluu akka dibata ittisa aduutti akka hojjetu hima. Qorannoo dhugaa tokko, kan keessatti halluun kun ifa altiraavaayoleetii xuuxee miidhaa seelota gogaa laaboraatorii keessatti guddatanii hir'ise, ragaa godhata. Qorannoon sun jira. Garuu xumuri isa irraa baafame ragaa sana irraa hin maddu.
Rakkoon kun himannoowwan fayyaa keessatti kan beekamudha. Safartuun laaboraatorii akka qorannoo oomishaatti fudhatama. Himannoowwan meetiiliin buluu fi aduudhaaf saaxilamuu sirriitti hubachuuf, gaaffilee sadii adda baasi: molakiyuulichi UV xuuxaa, gogaa lubbuun jiru aduu irraa eega, oomisha xumurame keessatti immoo akka wanta dibata ittisa aduu keessa seenuutti hayyamameeraa? Qorannoon 2021 gaaffii jalqabaa gartokkoon deebisa; isa lammaffaa seelota keessatti qofa akeeka; isa sadaffaa immoo tasumaa hin deebisu.
Qorannoon yeroo baay'ee wabeeffatamu maal qorate
Waraqaan qorannoo yeroo baay'ee wabeeffatamu qorannoo Xiong fi hiriyoonni isaa bara 2021 waa'ee dandeettii meetiiliin buluu altiraavaayoleetii irraa eeguu irratti hojjetan, kan PubMed irratti tarreeffamedha. Barreessitoonni meetiiliin buluu akka kaadhimamaa wanta hojii ittisa aduu raawwatuutti dhiheessan; bakka oksibeenzonii bu'uu danda'a jedhaniis yaada kennan. Namoonni akka itti fayyadamaniif ugguraa aduu meetiiliin buluu mirkaneessineerra hin jenne. Mariin isaanii monogiraafii dibata ittisa aduu keessatti akka galmaa'u gaafachuu dura hojii nageenyaa dabalataa hojjechuun akka barbaachisu ibsa.
Yaaliiwwan hundi sadarkaa qorannoo kilinikaa duraa irra turan. Namoonni lubbuun jiran akka hirmaattotaatti hin hirmaanne; dibanni ittisa aduu xumurames gogaa namaa irratti hin dibamne. Barreessitoonni lama Mblue Labs waliin hidhata qabu turan; yunivarsiitichii fi dhaabbatichi immoo meetiiliin buluu akka wanta hojii ittisa aduu raawwatuutti fayyadamuuf iyyata paatentii waloo galmeessanii turan. Fedhiin daldalaa ifatti beeksifame deetaa hin haqsiisu; garuu bu'aawwan maal akka safaran sirriitti dubbisuuf sababii dabalataati.
Jalqaba ispeektirooskooppiin furmaataa gaggeeffame. Gareen sun meetiiliin buluu bishaan soogidda qabu keessa jiru oksibeenzonii bulleessaa keessa jiru waliin, 200 hanga 400 nanometers keessatti, walbira qabe. Meetiiliin buluu gara 310 nanometers gadiitti caalaatti xuuxe; oksibeenzoniin immoo dheerina dalgaa dheeraa irratti caalaatti xuuxe. Kun amala molakiyuulota dhangala'aa keessatti bulbulamaniiti. Safartuu kiriimii akka baqqaana haphuutti gogaa irratti dibamee miti.
Itti aansuun yaaliiwwan seelii gaggeeffaman. Keeraatinoosaayitoonni namaa idilee torban lamaaf dursee meetiiliin buluu 100 nanomolar argatan; sana booda UVB kan cimaan isaa 302 nanometers irratti mul'atutti saaxilaman. Seelonni kunuunsa sana argatan deebii miidhaa DNA gadi aanaa, kan gamma-H2AX tiin safarame, akkasumas lubbuun turuu fooyya'aa fi mallattoo halluu jijjiirachuun dulloomuu seelii agarsiisu xiqqaa qabaatan. Hojiin walfaana keeraatinoosaayitotaa fi sararoota seelii faayibiroobilaastii namaa afur keessatti gaggeeffame suupparooksaayidii maayitookondiriyaa hir'achuu fi baay'achuu seelii dabaluu argate. Walbira qabbiin dabalataa oksibeenzoniin 100 nanomolar, kuufama sana irratti, faayidaa seelii walfakkaatu akka hin kennine argate. Garuu furmaanni nanomolar seelota adda baafaman liqimsu seelonni miidhaaf akkamitti akka deebii kennan qora; baqqaananni dibata ittisa aduu gogaa irra jiru immoo ifa osoo seelota hin geenye qabata. Haalli lamaan jecha eegumsa jedhu waliin fayyadamu; garuu mala hojii adda addaa qoru.
Yaaliin koraalii xiqqaa ture; qulqullinaan ibsamu malee lakkoofsaan hin madaalamne. Caccabni koraalii lallaafaa Xenia umbellata bishaan galaanaa meetiiliin buluu 1 micromolar ykn oksibeenzonii 1 micromolar qabu keessa gara torban tokkoof turan. Gareen oksibeenzonii keessa ture haalli isaa hammaate; gareen meetiiliin buluu keessa ture garuu akkas hin taane. Kun yeroo gabaabaa keessatti caccabni sun lubbuun turuu qofa ilaallata. Madaallii nageenya tuuta koraalii miti; waa'ee namoota aduu irraa eeguu immoo homaa hin jedhu.
Ibsa afaanii tokkoof xiyyeeffannoon kennamuu qaba. Cuunfaan qorannichaa gosoota oksijiinii walnyaatinsaaf qophaa'oo UVA tiin seelii keessatti uumaman dhabamsiisuu kaasa; garuu kutaan malootaa qajeelfama saaxilama UVB ibsa malee yaalii UVA to'atame kan isa waliin walsimu hin ibsu. Hiikni of eeggannoo qabu, qorannichi seelota laaboraatorii keessatti guddatanii UVB yaaliitti erga saaxilamanii booda miidhaan hir'achuu fi amala farra oksideeshinii akka agarsiisedha. Saaxilama UVA to'atame jalatti ROS kan UVA tiin uumamu ittisuu kallattiin hin mirkaneessine.
Dubbistoonni yaaliiwwan dulloomuu gogaa kana waliin walqabatan qorannoowwan namoota irratti gaggeeffaman irraa akkamitti akka adda ta'an hubachuu barbaadan, kana ragaa foormulaawwan kunuunsa gogaa waliin walbira qabuu danda'u; barreeffamni sun seelota laaboraatorii keessatti guddisuu, gogaa deebisee ijaaramee fi qorannoo oomisha xumuramee adda baasa.
Walbira qabuu ragaa: gosa qorannoo UV fi waan inni mirkaneessuu danda'u
Gabateen kun wiirtuu barreeffama kanaati. Himannaa meetiiliin buluu akka dibata ittisa aduutti dhihaatu kamiyyuu sadarkaa isaa irratti kaa'uuf itti fayyadami. Tarreen tokkoon tokkoon isaa qorannoo tokko maqaa dha'a; bu'aan gaariin maal mirkaneessuu akka danda'uu fi maal ammallee qorannoo biraa akka barbaadu ibsa.
| Gosa qorannoo UV | Waan inni mirkaneessuu danda'u | Waan inni mirkaneessuu hin dandeenye |
|---|---|---|
| Ispeektiroomii xuuxama furmaataa, 200 hanga 400 nm | Molakiyuulichi kuufamoota qoraman irratti dhangala'aa keessatti footonoota UV akka xuuxu | Kiriimiin gogaa namaa akka eegu, ykn SPF isaa, qabxii eegumsa UVA isaa, yookaan eegumsa ispeektiroomii bal'aa qabaachuu isaa |
| Keeraatinoosaayitoonni laaboraatorii keessatti guddatanii UVB booda lubbuun turuu | Seelonni dursee kunuunsa argatan haalota sana jalatti miidhaa yaalii caalaatti akka dandamatan | Baqqaananni gogaa irratti dibamu gogaa guutuu keessatti gubannaa aduu ykn miidhaa DNA akka ittisu |
| Safartuuwwan ROS seelii fi baay'achuu seelii | Amala farra oksideeshinii ykn redoksii sirna seelii sana keessatti | Miidhaan oksideeshinii aduudhaan dhufu namoota keessatti akka hir'atu, ykn saaxilama UVA to'atame malee UVA sababaa akka ta'e |
| Caccaba koraalii guyyoota muraasaaf ilaaluu | Dhiibbaawwan yeroo gabaabaa caccaba sana irratti walbira qabaman | Nageenya tuuta koraalii waliigalaa, ykn bu'aa gahumsa hojii namoota irratti mul'atu kamiyyuu |
| Dibata ittisa aduu xumurame kan gogaa namaa ykn gabatee PMMA irratti qorame | Eegumsa diimachuu gogaa, qabxii eegumsa UVA, dheerina dalgaa murteessaa fi tasgabbii ifaa foormulaa sanaa | Waan foormulaa qorame, hamma dibamee fi haalota saaxilamaa sanaan ala jiru kamiyyuu |
Tarreewwan hunda keessatti adeemsi walfakkaata. Tarreewwan duraa wantoota oomisha keessa seenan ykn seelota qoru. Tarreen dhumaa qofti eegumsa aduu qora. Himannaan meetiiliin buluu akka dibata ittisa aduutti dhihaatu tarree dhumaa sana barbaada.
Ifa irraa eeguun ifaan miira kakaasuu faallaa miti; garuu amala addaati
Meetiiliin buluu gahee ifaan walqabatu lama qaba; gaheen kun lamaan wal faallessan fakkaatu, lamaan isaanii garuu dhugaadha. Sirnoota seelii tokko tokko keessatti akka giddugaleessa redoksii dhiibbaa farra oksideeshinii qabuutti hojjeta. Ifa mijataa jalatti akka fotosensitaayizarii gosoota oksijiinii walnyaatinsaaf qophaa'oo, oksijiinii singileetii dabalatee, uumuutti hojjeta. Wal'aansi footoodaayinaamikii seelota ykn maayikiroobota xiyyeeffataman miidhuuf amala lammaffaa kana itti yaadamee fayyadama; kunis fayyadama meetiiliin buluu footoodaayinaamikii keessatti irratti gamaaggamameera. Sababni meetiiliin buluu fi meeshaaleen ifa diimaa waliin madaallii addaatiin ilaalamuu qabanis kanuma; kun qajeelfama keenya wal'aansa ifaa walitti makame keessatti ibsameera.
Garaagarummaan kun haalota irratti hundaa'a: dheerina dalgaa, hamma ifaa, kuufama, haala walitti tuulamuu, oksijiiniin argamuu fi halluun sun tishuu lubbuun jiru wajjin wal bira qabamee eessa akka jiru. Hojii footoodaayinaamikii keessatti meetiiliin buluu kakaasuuf ifni diimaan gara 630 hanga 670 nanometers yeroo baay'ee fayyadama. Ifni aduu UV, ifa ijaan mul'atuu fi infraaredii waliin qaba; kanaaf baqqaananni gogaa irratti dibamu dheerina dalgaa laaboraatorii tokko qofa osoo hin taane ifa walitti makameef saaxilama.
Calaltuun dibata ittisa aduu UV miidhaa qabu qabatee, tasgabbaa'ee osoo jiruu, anniisaa karaa miidhaa xiqqaa qabuun bittinneessuu qaba. Fotosensitaayizariin anniisaa footonii xuuxame fayyadamuun keemistirii gosoota walnyaatinsaaf qophaa'oo uumu kakaasa. Kanaaf UV xuuxuun kaadhimamaa calaltuu UV tiif barbaachisa; garuu gahaa ta'uu irraa baay'ee fagoodha. Waraqaan qorannoo 2021 baqqaananni meetiiliin buluu gogaa irratti dibamee ifa aduu jalatti oksijiinii singileetii gogaa lubbuun jiru biratti uumaa, bu'aawwan jijjiirama ifaan uumaman maal fa'i, yookaan bifa oksideeffamee fi bifa hir'ateen akkamitti hojjeta jedhu hin qoranne. Namni himannoowwan meetiiliin buluu akka ugguraa aduutti dhihaatan madaalu kamiyyuu, foormulaan xumurame saaxilama ifa aduu fakkaatu jalatti hanga qoratamutti, gaaffilee kana akka hin deebineetti ilaaluu qaba.
Meetiiliin buluu wanta dibata ittisa aduu keessatti hayyamame miti
Haalli hayyama seeraa abdii laaboraatorii irraa adda. Yunaayitid Isteetis keessatti wantoonni hojii ittisa aduu raawwatan, oomisha ajaja ogeessa fayyaa malee bitamuuf oolan, OTC Monograph M020 keessatti tarreeffamu. Meetiiliin buluu achi keessatti hin tarreeffamne. Gamtaa Awurooppaa keessatti calaltuuwwan UV meeshaalee miidhaginaa keessatti fayyadaman Dabalata VI Dambii 1223/2009 keessatti tarreeffamuu qabu. Meetiiliin buluu calaltuu UV Dabalata VI keessatti hayyamame miti.
Hayyamni bakka biraa jiru asitti hin darbu. Meetiiliin buluu karaa ujummoo dhiigaa kennamu akka qorichaatti fayyadama hayyamame qaba; halluun sun gahee adda baasuu fi adeemsa yaalaa keessattis qaba, kan cuunfaa fayyadama hayyamamee fi qorannoo jalatti jiruu keenya keessatti ibsame. Isaan keessaa tokko illee akka wanta hojii ittisa aduu raawwatuutti hayyamame isa hin godhu. Hayyamni dibata ittisa aduu wanta murtaa'e, gosa oomisha murtaa'e keessatti, haalota fayyadamaa murtaa'an jalatti ilaallata.
Eegumsi aduu mirkanaa'e maal barbaada
Oomishni meetiiliin buluu xumurame kan SPF ykn eegumsa ispeektiroomii bal'aa qabaachuu himatu, tuuta qorannoowwan dibata ittisa aduu idilee foormulaa xumurame sana irratti gaggeeffaman barbaada. SPF namoota irratti safarama: oomishni hamma 2 milligrams per square centimeter tiin dibama; meeshaa ifa aduu fakkeessu kan 290 hanga 400 nanometers tiin saaxilama; maloota akka ISO 24444 kan SPF qaama lubbuun jiru keessatti safaru jalatti qoratama. Bu'aan safaramu diimachuu gogaa, kan irra caalaan deebii UVB ta'eedha. Yaaliin seelii kamiyyuu bakka isaa bu'uu hin danda'u.
Eegumsi UVA ispeektiroomii furmaataa irraa tilmaamamuu osoo hin taane safartuu mataa isaa barbaada. Hojimaanni idil-addunyaa qorannoo qabxii eegumsa UVA qaama lubbuun jiru keessatti ISO 24442 jalatti, amala isaa qaamaan ala qorachuu ISO 24443 jalatti, ykn lamaan fayyadama. Qajeelfamni Awurooppaa eegumsi UVA yoo xiqqaate SPF asxaa irratti ibsame keessaa harka sadii keessaa harka tokko akka ta'u barbaada.
Dheerinni dalgaa murteessaan eegumsi hammam gara UVA tti akka bal'atu safara; xuuxama baqqaana xumurame irraa murtaa'a, 370 nanometers immoo adeemsa monogiraafii dibata ittisa aduu keessatti akka ulaagaa eegumsa ispeektiroomii bal'aatti fudhatama. Halluun bishaan soogidda qabu keessatti bulbulame gatii kana kennuu hin danda'u. Tasgabbiin ifaas baqqaana oomishichaa dursee ifaaf saaxiluun, sana booda eegumsa hafe safaruudhaan kallattiin qoramuu qaba. Qorannoowwan kun kiriimii dhugaa sana irratti hanga gaggeeffamanitti, dibata ittisa aduu meetiiliin buluu tasgabbaa'aa ta'e irratti dubbachuun tilmaama qofa.
Qorannoon namoota irratti gaggeeffamu waan hojiin laaboraatorii hin qabannes agarsiisa: baqqaananni walqixa uumamaa, dafqaan ni haqamaa, halluun hafu akka sirriitti hin dibamne godhaa, miidhaan summii ifaan ka'u ni mul'ataa? Halluun buluun hafuun as keessatti dhimma xiqqaa miti. Halluun ijaan mul'atu walqixa hin taane dibamuu walqixa hin taane agarsiisuu danda'a; dibamuun walqixa hin taane immoo eegumsa hir'isa.
Himannoowwan aduudhaaf saaxilamuu hojii irra oolmaa keessatti akkamitti ilaaluu qabda
Meetiiliin buluu akka kaadhimamaa qorannoo UV xiyyeeffannoo qabu, garuu oomisha dibata ittisa aduu mirkanaa'e duuba isaa hin qabnetti ilaali. Furmaata, argannoo laaboraatorii ykn ilaalcha koraalii bakka dibata ittisa aduu qoratamee hin buusin. Akka dibata ittisa aduu mana keessatti qophaa'uuf halluu kana dibata jiidhina gogaa eegu ykn zayitii keessa hin makiin. Barreeffamni kun qajeelfama qophii hin kennu; sababni isaas callisuu, walqixxummaa, tasgabbii, akka hin mancaane eeguu, hamma dibamuu fi keemistirii ifaan raawwatamu mana keessatti to'achuun hin danda'amu. Qajeelfamni wantoota furmaata keessa seenanii dhangala'aan xumurame maaliif halluu fi bishaan qofa akka hin taane ibsa. Eegumsa aduu dhugaa argachuuf gaaddisa, uffata eegumsaa fi dibata ittisa aduu asxaan isaa SPF qoratamee fi, bakka barbaachisutti, eegumsa ispeektiroomii bal'aa ykn UVA ibsu fayyadami.
Eegumsa aduu dhugaa argachuuf tarkaanfiiwwan ragaa kallattii qaban fayyadami: gaaddisa, uffata eegumsaa fi dibata ittisa aduu asxaan isaa SPF qoratamee fi, bakka barbaachisutti, eegumsa ispeektiroomii bal'aa ykn UVA ibsu. Gaaffilee meetiiliin buluu aduu irraa of eeguuf halluu kana liqimsuu ilaallatan irratti, eegumsi ifaa karaa afaanii argamu himannaa mataa isaa kan qorannoowwan mataa isaa barbaadu ta'uu hubadhu; akkasumas fayyadamni qaama guutuu irratti hojjetu dhimmoota walitti dhiibbaa qorichootaa fi haalota itti fayyadama dhorkan, kan gamaaggama nageenyaa fi walitti dhiibbaa keenya keessatti cuunfaman, akka qabu hubadhu. Dubbistoonni qajeelfamoota ifaa walitti makaman madaalan madaallii dibata ittisa aduu ragaa wal'aansa footoodaayinaamikii irraa adda baasanii ilaaluu qabu; achitti ifaa fi halluun waliin gogaa eeguuf osoo hin taane waan xiyyeeffatame miidhuuf kan oolanidha.