Meetiiliin buluu fi hubannoo baqaqsanii yaaluu boodaa: yaalii namootaa fi mala hojii bineensotaa

Namoonni umuriin isaanii guddate yeroo tokko tokko baqaqsanii yaaluu guddaa booda akka duraanii ifatti yaaduu hin danda’an. Maatiin kana hubatu. Ogeessonni fayyaa immoo ni safaru. Gaaffiin jiru, meetiiliin buluu yeroo hadoochuu naannoo kennamu sammuun miidhamuu irraa ni eega moo kan jedhu dha. Gosoonni ragaa lama gaaffii kana irratti odeeffannoo kennu; kutaa isaa adda addaatiifis deebii kennu. Yaaliin namootaa yeroo baqaqsanii yaaluu naannoo taasifame dhukkubsattoota irratti maal akka ta’e gabaasa. Moodeelli hantuutota dulloomoo immoo eegumsi akkamitti seelota narvii keessatti hojjechuu akka danda’u yaada dhiheessa. Tokkollee isa kaan bakka hin bu’u.

Tarkaanfiin jalqabaa bu’aawwan yeroo baay’ee walitti makaman lama adda baasuu dha.

Deliiriyamiin fi hir’inni hubannoo safarame yaad-rimeewwan adda addaa dha

Deliiriyamiin baqaqsanii yaaluu boodaa jeequmsa xiyyeeffannoo fi dammaqinaa akkuma tasaa uumamee fi yeroo yeroon jijjiiramu dha. Dhukkubsataan sa’aatii tokko keessatti ifatti hubata; sa’aatii itti aanu keessatti immoo ni burjaaja’a. Hospitaalonni meeshaalee madaallii siree biraatti fayyadaman kanneen akka 3D-CAM tiin adda baasu; yeroo baay’ee guyyaatti al tokkoo ol madaalu, sababni isaas qorannoon al tokko qofti isa arguu dhabuu danda’a.

Rakkoon dandeettii hubannoo baqaqsanii yaaluu boodaa waan biraa dha. Inni bu’aa qorannoowwan sirnaa irratti hir’ina safarame yoo ta’u, sadarkaa dhukkubsataan ofii isaa baqaqsanii yaaluu dura ture wajjin walbira qabamee ilaalama; yaadannoo, xiyyeeffannoo fi dandeettii karoorsuu fi hojii to’achuu hammata. Qorannoon kun guyyoota yookaan torbanoota booda taasifama. Dhukkubsataan tokko isa tokko qabaatee isa kaan qabaachuu dhiisuu danda’a.

Garaagarummaan kun barbaachisaa dha, sababni isaas bu’aawwan lamaan meeshaalee adda addaatiin, yeroo adda addaatti, madaaltota adda addaatiin safaramu. Yaaliin tokko lamaanuu yoo gabaase, akka himannoowwan adda addaa lamaatti dubbisaa. Ibsi bu’uuraa mala barruulee yaalii dubbisuu kanaa qorannoo meetiiliin buluu akkamitti dubbisuu akka danda’amu keessatti dhihaateera.

Yaaliin namootaa maal hojjete?

Ragaan namootaa inni ijoo yaalii ramaddiin isaa ifa ta’ee fi hirmaattonni carraan gareetti ramadaman Hospitaala Huashan keessatti taasifame irraa dhufe; kun Journal of Clinical Anesthesia keessatti bara 2021 maxxanfame. Dhukkubsattoota 248 umuriin isaanii 60 hanga 80 ta’e, baqaqsanii yaaluu guddaa onnee irratti hin taane, dursee karoorfame fi baqaqsanii yaaluu sirna narvii hin dabalanneef dhihaatan hirmaachise. Kunis baqaqsanii yaaluu qomaa, lafee fi buusaa, sirna fincaanii fi garaachaa guddaa hammate. Walakkaan meetiiliin buluu 2 mg/kg karaa ujummoo dhiigaa fudhatan; qorichichi hanga 50 mL tti callifamee, hadoochuun akkuma jalqabameen battalumatti daqiiqaa 60 keessatti suuta itti naqame. Walakkaan ammoo sagantaa yeroo walfakkaatuun bishaan soogiddaa 50 mL fudhatan.

Deliiriyamiin bu’aa madaallii isa jalqabaa ture. Madaaltonni guyyoota baqaqsanii yaaluu boodaa 1 hanga 5 tti yookaan hanga dhukkubsataan hospitaalaa bahutti, guyyaatti al lama yoo xiqqaate sa’aatii ja’a gidduu kaa’uun 3D-CAM tiin sakatta’an; bu’aawwan deliiriyamii agarsiisanis Memorial Delirium Assessment Scale tiin ibsan. Burjaajiin kutaa dammaqinaa keessatti mul’ate akka deliiriyamii yeroo hadoochuu keessaa dammaquutti adda baafamee galmaa’e. Hubannoon bu’aa madaallii lammaffaa ture: qorannoowwan sirnaa walitti qabaman guyyaa baqaqsanii yaaluu dura jiru irratti, achiis naannoo guyyaa baqaqsanii yaaluu boodaa 7 irratti taasifaman. Hir’inni, yoo xiqqaate qorannoowwan lama keessatti jallina istaandaardii tokkoo ol gadi bu’uu jedhamee hiikame. Kun hir’ina yeroo jalqabaa yoo ta’u, amma yeroo baay’ee deebi’uu dandeettii narvii fi hubannoo keessatti harkifachuu jedhama. Ji’a sadiitti qorattoonni sakatta’iinsa bilbilaa TICS-m fayyadaman; garuu walbira qabuuf sadarkaan jalqabaa TICS-m baqaqsanii yaaluu dura safarame hin turre.

Bu’aawwan jalqabaa meetiiliin buluu deeggaran. Deliiriyamiin dhukkubsattoota meetiiliin buluu fudhatan 124 keessaa 9 irratti (dhibbeentaa 7.3), garee to’annoo 124 keessaa ammoo 30 irratti (dhibbeentaa 24.2) mul’ate. Reeshiyoon odds sirreeffame 0.24 yoo ta’u, daangaan amanamummaa dhibbeentaa 95 isaa 0.11 hanga 0.53 ture. Hir’inni hubannoo yeroo jalqabaa 124 keessaa 20 irratti (dhibbeentaa 16.1), garee biraa keessatti ammoo 122 keessaa 49 irratti (dhibbeentaa 40.2) mul’ate. Deliiriyamiin yeroo hadoochuu keessaa dammaquu kutaa dammaqinaa keessatti gareewwan lamaan gidduutti wal fakkaata ture; tilmaamaan dhibbeentaa 18 fi 23 ture. Ji’a sadiitti qabxiiwwan bilbilaan argaman baay’ee wal fakkaatan (gatiiwwan giddugaleessaa 34.5 fi 34.0), garaagarummaan istaatistikii hin mul’anne.

Lakkoofsonni kun daangaawwan isaanii wajjin ilaalamuu qabu. Yaaliin kun ramaddiin isaa ifa akka ta’e ifatti ibsameera. Ogeessonni hadoochuu ramaddii gareewwanii ni beekan; meetiiliin buluu immoo fincaan guyyaa sadii hanga shaniitti cuquliisa-magariisa godha, kunis garee dhukkubsataa fi madaaltotaaf mul’isuu danda’a. Yaaliin kun wiirtuu tokko qofatti taasifame. Hordoffiin hubannoo qorannoo sadarkaa jalqabaa sirrii qabu torban tokkoo naannoo ture; sakatta’iinsi bilbilaa ji’a sadiitti taasifame qabxiin bilbilaa jalqabaa waan hin jirreef jijjiirama sadarkaa jalqabaa irraa jiru agarsiisuu hin danda’u. Taateewwan gabatee keessatti galmaa’an kanneen akka lallabuu, haqqisuu fi mataa naanna’uu gareewwan lamaan gidduutti wal fakkaatan; dhukkubsataa tokko irratti illee sindiroomiin seerotooniinii yookaan hanqinni dhiigaa caccabuu seelota dhiigaa diimaa irraa dhufu, kan yaala keessatti hiika guddaa qabu, hin gabaafamne. Ho’i qaamaa meetiiliin buluu waliin baay’ee mul’ate (124 keessaa 16, garee biraa keessatti 124 keessaa 3). Rakkoon hojii tiruu gareewwan lamaan keessatti mul’ate; haalota kutaa tiruu baasuu wajjinis walqabate.

Moodeelli hantuutota dulloomoo maal dabala?

Qorannoon hantuutota umuriin isaanii ji’a 18 ta’e irratti taasifame inni adda ta’e gaaffii mala hojii gaafata malee gaaffii yaala namootaa miti. Hantuutonni kormaa C57BL/6J afurtamii shan gareewwan sadii, tokkoon tokkoon isaanii kudha shan qabanitti qoodaman: oksijiinii qofa, sevoflurane dhibbeentaa 3 sa’aatii lamaaf, yookaan sevoflurane walfakkaatu kan sa’aatii lama dura meetiiliin buluu 5 mg/kg yeroo tokko gara qaawwa garaachaa keessatti lilmoon kennamuun durfame. Barachuu fi yaadannoon mala Morris water maze tiin qoraman; tishuun hippocampus immoo boca maayitookondriyaa fi pirootiinota qoqqoodamuu maayitookondriyaa to’atan ilaaluuf qorame.

Sevoflurane pirooteezii SENP3 dabale, pirootiinii xiqqaa jijjiirama fidu (SUMO2/3) to’ataa qoqqoodamuu Drp1 irraa baase, maayitookondriyaa ciccire, dandeettii maze keessaa bahuus gadi buuse. Meetiiliin buluu dursee kennuun walqabsiisa sansalata kanaa hunda duubatti deebise: Drp1 irraa SUMO baasuun xiqqaate, ciccituun xiqqaate, qabxiiwwan yaadannoos fooyya’an. Barreessitoonni haala Drp1 irratti SUMO dabalamu akka jijjiirtuu qoricha hadoochuu fudhachuu miidhaa maayitookondriyaa fi hubannoo wajjin walqabsiisutti dhiheessu.

Kun karaa hojii ifaa fi qorachuun danda’amu dha; mallattoon bu’aa namoota irratti mul’ates gama baayoloojiitiin baay’ee nama hin dinqisiisne akka ta’u godha. Garuu wantoota moodeelli kun hin taane hunda hubadhaa. Hantuutonni kun dulloomoo ta’anis, karaa biraatiin fayyaa turan; hadoochuu qofa fudhatan, baqaqsanii yaaluun hin turre, dhukkubni biraa waliin jirus hin turre. Qorichichi hadoochuu sa’aatii lama dura garaachatti lilmoon kenname; kun qophii qoricha dursee kennuu yoo ta’u, yaalii namootaa keessatti hadoochuun erga jalqabamee booda qoricha suuta naquu irraa adda dha. Ragaan tishuu hippocampus hantuutaa keessatti argame karaa hojii wal fakkaatuun bu’aan namootaa akka ibsamu hin mirkaneessu.

Qorannoowwan lamaan walbira qabaman

Karoora yaalii lammaffaa, caalaatti guddaa ta’e, kallattii dirreen qorannoo kun itti deemaa jiru caalaatti ifa godha. Yaaliin baqaqsanii yaaluu rajiijii galmaa’e NCT04529265 dhukkubsattoota 314 umuriin isaanii 55 hanga 80 ta’e, ramaddii hirmaattotaa fi madaaltota bu’aa irraa dhoksuu, akkasumas hamma qorichaa lama yeroo baqaqsanii yaaluu kennaman kanneen waliigalaan 3 mg/kg ta’an karoorfate. Deliiriyamiin yeroo hospitaala turan bu’aa madaallii jalqabaa, hubannoon guyyaa-7, agarsiistonni inflammation fi hordoffiin kaansarii yeroo dheeraa immoo bu’aawwan madaallii lammaffaa turan. Galmeen yaalichaa Mudde 2024 tti xumuramuu agarsiisa; bu’aawwanis sana booda Journal of Clinical Anesthesia keessatti bara 2026 maxxanfamaniiru. Argannoo yaalii ramaddiin isaa ifa ta’ee gara himannaa mirkanaa’etti ol kaasuun dura, qorannoon irra-deebii ramaddiin isaa dhokfame kun isa hordofamuu qabu dha.

Nageenyi kutaa baqaqsanii yaaluu keessaa gara manaatti hin darbu

Bu’aan hubannoo armaan olitti ibsame hundi meetiiliin buluu yeroo baqaqsanii yaaluu karaa ujummoo dhiigaa to’annoo jalatti kennamuu irraa dhufe. Haalli kun ogeessota hadoochuu, meeshaalee hordoffii, qorichoota balaa keessatti lubbuu baraaruuf gargaaran fi qorichoota walitti bu’iinsa qaban sakatta’uu hammata. Kanneen keessaa tokko illee mana keessatti afaaniin fudhachuuf hin darbu.

Of-eeggannoowwan lama addatti barbaachisu. Meetiiliin buluu monoamine oxidase ni dhorka; kanaaf qorichoota dhiphina sammuu seerotooniinii irratti hojjetan wajjin walitti makuun sindiroomii seerotooniinii kakaasuu danda’a. Balaa kana odeeffannoon qoricha lilmoon kennamu ajajuu akka akeekkachiisa saanduqa keessatti dhihaatuutti qabata; qorichoonni walitti bu’iinsa qaban walitti bu’iinsa meetiiliin buluu fi qorichootaa keessatti bal’inaan ibsamaniiru. Dhukkubsattoonni hanqina G6PD qaban balaa caccabuu seelota dhiigaa diimaaf saaxilamu. Halluun fincaanii fi gogaa gara cuquliisaatti jijjiiramuun ofii isaatii miidhaa hin qabu; garuu yaaliiwwan gara fuulduraa yaalii ramaddiin isaa ifa ta’e caalaa ramaddii dhoksuu irratti cimanii hojjechuu kan qabanis kanaafi. Qajeelfamoonni nageenyaa waliigalaa qabachuu fi madda irraa argachuu ilaalchisee bu’uuraalee nageenya meetiiliin buluu keessatti gabaabinaan ibsamaniiru.

Cuunfaa

Yaaliin ramaddiin isaa ifa ta’e tokko dhukkubsattoota dulloomoo baqaqsanii yaalaman keessatti meetiiliin buluu yeroo baqaqsanii yaaluu hamma tokko IV tiin erga kennamee booda deliiriyamiin fi hir’inni hubannoo yeroo jalqabaa safarame baay’ee xiqqaachuu gabaasa. Ji’a sadiitti garaagarummaan hubannoo hin mul’anne; hanqinoota ramaddii dhoksuu barreessitoonni mataan isaanii ibsanis qaba. Moodeelli hadoochuu hantuutota dulloomoo eegumsi akkasii akkamitti uumamuu akka danda’u ibsa maayitookondriyaa walitti hidhamaa ta’e kenna. Kanneen akka ibsa adda addaa lamaatti ilaalaa: mallattoo bu’aa yaalaa irra-deebii ramaddiin isaa dhokfame eeggatu, fi mala hojii namoota irratti mirkanaa’uu eeggatu. Dubbistoonni bu’aawwan yaadannoo yeroo dulloomuu bal’inaan hordofan meetiiliin buluu fi yaadannoo yeroo dulloomuu illee dubbisuu barbaadu ta’a.