Meetiiliin buluu enseefaalopaatii ifosfamide tiif: sakatta'iinsa ragaa

Ifosfamide qoricha alkiileessuu damee yaala kaansarii keessatti bal'inaan fayyadamudha; sar koomaa, limfoomaa, kaansarii morma gadameessaa fi kaansarii sombaa, akkasumas kanneen biroo yaaluuf tajaajila. Dhukkubsattoota muraasa keessatti waan nama yaaddessu fida: qorichi karaa ujummoo dhiigaa kennamuu erga jalqabee sa'aatiiwwan hanga guyyoottanitti, dhukkubsataan burjaaja'a, jeeqama, hirribni isa qaba; yeroo tokko tokko mallattoolee saayikoosisii ifaa qabaata ykn deebii kennuu dadhaba. Qorannoon suuraa yeroo baay'ee waan hin baratamne hin agarsiisu. Sana booda, yeroo baay'ee qorichi yoo dhaabbate guyyoota muraasa keessatti haalli sun ni bada. Ogeessonni kaansarii kana enseefaalopaatii ifosfamide irraa maddu jedhu; haalli kun dursee tilmaamamuu dadhabuun isaa gabaasni bara 1990s keessaa halluun buluun haala kana deebisuu ibsu hanga har'aatti kutaa ciisichaa hospitaala keessatti akka irratti mari'atamu taasiseera.

Gaaffiin barruun kun deebisu daangaa dhiphaa qaba. Meetiiliin buluun enseefaalopaatii kana ni yaalaa ykn ni ittisaa, ragaan isaa hoo hammam cimaadha? Deebiin gabaabaan, seenaawwan haala hatattamaa keessatti gargaaruu xiyyeeffannoo kan hawwatan ta'anis ragaan dadhabaadha; ragaan ittisaa immoo caalaatti dadhabaadha. Garaagarummaan kun barbaachisaadha; sababni isaas kun murtii hospitaala keessatti dhiibbaa jala fudhatamu malee, murtii dabalata nyaataa manatti fudhatamu miti.

Enseefaalopaatiin maal fakkaata

Mallattooleen yeroo baay'ee ifosfamide karaa ujummoo dhiigaa kennamaa jirutti ykn yeroo gabaabaa sana booda jalqabu: bakka, yeroo ykn eenyummaa ofii wallaaluu, boqonnaa dhabuu, waan hin jirre arguu ykn dhaga'uu, hirriba cimaa, yeroo tokko tokko suuxii ykn komaatti seenuu. EEG yeroo baay'ee sochiin elektirikii sammuu bal'inaan akka suuta jedhu agarsiisa. Hamma qorichaa ol'aanaa, qoricha saffisaan kennuu, hojii kalee dadhabaa, albuumiinii gadi aanaa, dhibee sammuu duraan turee fi qorichoota nama tasgabbeessan yeroo wal fakkaataa fudhachuun balaa dabalu. Haalawwan baay'een kun kunuunsa deeggarsaatiin qofa guyyaa tokko hanga sadii keessatti ni fooyya'u; ta'us haalawwan cimaa ykn yeroo dheeraa turan ni uumamu, ifosfamide irra deebi'anii kennuunis haala kana deebisee kaasuu danda'a.

Adeemsa uumamaa kana hubachuun gabaasa meetiiliin buluu kamiyyuu dubbisuu dura barbaachisaadha. Qorichi guyyaa burjaajii lammaffaatti kennamee dhukkubsataan guyyaa sadaffaatti yoo fooyya'e, qorichi sun homaa hin hojjenne ta'uu danda'a. Himannaan armaan gadii hundi ofumaan fooyya'uu wajjin madaalamuu qaba.

Yaadni meetiiliin buluu eessaa dhufe

Bara 1994 gareen Bern tokko fincaan dhukkubsattoota ifosfamide fudhatanii keessatti argannoo dhibee dhaalaan darbu kan darbiinsa elektiroonii maayitookondiriyaa irratti argamu, kan baay'ee hin mul'anne, fakkaatu gabaase. Asiidiin gluutaarikii fi saarkoosiiniin baay'achuun argame; akkasumas meetiiliin buluu booda enseefaalopaatiin saffisaan akka deebi'e gabaasa Lancet gabaabaa keessatti ibsame. Sakatta'iinsi adeemsa hojii qorichaa itti aansee ba'e adeemsa tokko osoo hin taane, adeemsota sadii waliin hojjetan dhiyeesse.

Tokkoffaa, ifosfamide tiruu keessatti caccabee kiloorooetiilamiinii baay'ee uuma; kun sisteeyinii wajjin walitti makamee kompaawundii geengoo salfar qabuu fi tiyaalaaysiin ketiimiin jedhamu uuma. Kompaawundiin kun sansalata hargansuu maayitookondiriyaa keessatti flaavopirootiinota dhorka; kanaan oksideeffama NADH idilee danqa. Meetiiliin buluun, akka fudhataa elektiroonii filannoo biraatti, tarkaanfii danqame sana bakka bu'uu danda'a. Yaadni kun itti fayyadama isaa duraanii gosa gluutaarik asiiduriyaa tokko tokko keessatti ture irraa fudhatame.

Lammaffaa, sansalanni redoksii danqame kun fe'umsa aldehaayidii baay'ee meetaaboolizimii ifosfamide irraa dhufu wajjin ta'ee reeshiyoo NAD fi NADH gadi buusa; kunis aldehaayidii keessaa baasuu fi giluukoosii oomishuu gufachiisa. Meetiiliin buluun NADH gara NAD tti irra deebi'ee oksideessa; madaallii sana keessaa kutaa tokko deebisa. Amalli redoksii dabarsuu kunis bu'aa seelii keessatti qabaachuu danda'a jedhamee dhiyaatu kanneen biroo baay'eef bu'uura ta'a. Akkaataa meetiiliin buluun elektiroonota itti dabarsu irratti qajeelfama waliigalaa hubachuun itti fayyadama yaalaa addaa kana irraa addaatti barbaachisaadha.

Sadaffaa, meetiiliin buluun inzaayimoota amiiniin oksideezii dhorka; inzaayimoonni kun osoo hin dhorkamne kiloorooetiilamiinii gara kiloorooaseetaaldehaayidiitti jijjiiru. Kun oomisha meetaaboolizimii kallattiidhaan sirna narvii fi kalee miidhu, kan pilaasmaa dhukkubsattoota ifosfamide fudhatanii keessatti bilisaan argamudha. Kiloorooaseetaaldehaayidiin xiqqaachuun miidhaa itti aanu xiqqeessuu jechuudha; kun jeequmsa oksideeffama asiidii coomaa maayitookondiriyaa adda baafame keessatti agarsiifame xiqqeessuus dabalata.

Adeemsi kun ta'uu kan danda'uu fi bal'inaan kan ibsamedha. Ta'uu danda'a jechuun mirkanaa'eera jechuu miti; garuu ogeessonni kaansarii gabaasota jalqabaa maaliif xiyyeeffannoon akka ilaalan ibsa.

Gabaasota haala hatattamaa keessatti gargaaruu: saffisaa, garuu to'annoo hin qaban

Gabaasni irra caalaa wabeeffatamu kan bara 1995, dubartii umurii 68 kaansarii morma gadameessaa qabdu irratti dhiyaatedha. Isheen ifosfamide meetira iskuweerii tokkoof 5 g sa'aatii 24 keessatti erga argattee booda burjaajii fi jeequmsa agarsiifte. CT ishee idilee ture; EEG ishee ammoo sochiin elektirikii sammuu bal'inaan akka suuta jedhu agarsiise. Isheen meetiiliin buluu 50 mg karaa ujummoo dhiigaa daqiiqaa shan keessatti argatte; daqiiqaa kudhan keessatti dammaqxee haala walitti hidhamaa ta'een dubbachuu akka dandeesse ibsame. Daqiiqaan kudhan adeemsa uumamaa caalaa baay'ee saffisa; kunis gabaasni dhuunfaa kun maaliif ulfaatina guddaa akka argate ibsa.

Gabaasni gareewwan dhukkubsattootaa boodarra ba'an akkas nama hin dinqisiisan. Sakatta'iinsa duubatti deebi'ee dhukkubsattoota ifosfamide 52 irratti taasifame keessatti, 12 enseefaalopaatii sadarkaa 2 ykn isaa ol qaban; isaan keessaa saddeet meetiiliin buluu 50 mg karaa ujummoo dhiigaa guyyaatti yeroo ja'a argatan. Afur sa'aatii 24 keessatti guutumaan guutuutti fooyya'an; isaan keessaa tokko haala cimaa qabu gara sa'aatii tokko keessatti fooyya'e. Lama dabalataa sa'aatii 48 keessatti, lama immoo sa'aatii 72 keessatti fooyya'an. Garuu dhukkubsattoonni afran qoricha kana hin argannes sa'aatii 48 keessatti fooyya'an, akkuma barreessitoonni mataan isaanii gabaasan. Gabaasni garee dhukkubsattoota daa'immanii 15 faayidaa agarsiifamuu danda'u daa'imman yaalaman shan keessaa tokko qofa keessatti argate. Gabaasota namoota ga'eessota lamaa bara 2018 maxxanfaman keessatti, 50 mg sa'aatii afur afuriin kennamuun fooyya'iinsi jalqabuu kan jalqabe sa'aatii 12 hanga 16 booda qofa ture; guyyoota lama hanga sadii booda haala duraanitti deebi'an. Kun yeroo fooyya'iinsaa kunuunsa deeggarsaa qofaa irraa adda hin turre.

Sakatta'iinsi barreeffamoota bara 2020 dhukkubsattoota meetiiliin buluun yaalaman 38, kan gabaasni isaanii maxxanfame, lakkaa'e; isaan keessaa gara harka afur keessaa sadii deebii gaarii argatan jedhamee ibsame. Lakkoofsi kun kan nama tasgabbeessu fakkaata; garuu fooyya'iinsi saffisaan argamu akka barreeffamee maxxanfamuu fi kan suuta argamu yeroo baay'ee akka hin maxxanfamne yoo yaadatte akkas miti. Loogiin maxxansaa walitti qabama gabaasota dhuunfaa haala dhugaa caalaa gaarii fakkeessa.

Gabatee ragaa: saxaxa qorannoowwanii adda baasaa

Gabateen armaan gadii wiirtuu sakatta'iinsa kanaati. Gabaasni dhuunfaa yaada qofa kaasu danda'a; gabaasni garee dhukkubsattootaa garee to'annoo hin qabne ibsuu qofa danda'a; gaaffii kanaaf immoo qorannoon bu'a-qabeessummaa ramaddii carraa fayyadamu hin jiru.

Sadarkaa ragaa	Qorannoo	Saxaxa fi dhukkubsattoota	Haala kenninsa meetiiliin buluu	Waan ta'e
Gabaasa dhuunfaa	Kupfer fi kanneen biroo, Lancet 1994	Dhukkubsataa yaalaan jalqaba gabaafame fi dhukkubsataa ittisaaf qoricha argate tokko; argannoo baayookeemikaalaa bifa gluutaarik asiiduriyaa fakkaatu	Yaalaaf 50 mg IV; ittisaaf karaa afaanii	Saffisaan deebi'uun gabaafame; dhukkubsataa lammaffaa keessatti ifosfamide irra deebi'amee kennameen hin deebine
Gabaasa dhuunfaa	Zulian fi kanneen biroo, N Engl J Med 1995	Dubartii umurii 68, kaansarii morma gadameessaa, ifosfamide 5 g/m2 yeroo 24 h keessatti erga argattee booda burjaajii	50 mg IV yeroo 5 min keessatti, furmaata 1 percent	Yeroo 10 min keessatti dammaqxee haala walitti hidhamaa ta'een dubbachuu dandeesse
Gabaasa garee dhukkubsattootaa, duubatti deebi'ee kan qoricha hin arganne wajjin walbira qabame	Pelgrims fi kanneen biroo, Br J Cancer 2000	Dhukkubsattoota ifosfamide 52; 12 enseefaalopaatii sadarkaa 2 ykn isaa ol qaban; 8 yaalaman, 4 hin yaalamne	Yaalaaf 50 mg IV guyyaatti yeroo ja'a; ittisaaf 50 mg guyyaatti yeroo afur dhukkubsattoota 3 keessatti	Warra yaalaman: 8 keessaa 4 yeroo 24 h keessatti, hundi yeroo 72 h keessatti fooyya'an. Warra hin yaalamne: afran hundi yeroo 48 h keessatti fooyya'an
Gabaasa garee dhukkubsattootaa	Turner fi kanneen biroo, Clin Oncol 2003	Haalawwan hatattamaa 4, 2 boodarra ittisaaf qoricha argatan	Yeroo baay'ee 50 mg karaa afaanii guyyaatti yeroo sadii	Fooyya'iinsi guddaan yeroo 24 h keessatti gabaafame; ifosfamide qoricha ittisaa wajjin irra deebi'amee kennamuun haalli salphaan mul'ate
Gabaasa garee dhukkubsattootaa, daa'imman	Dufour fi kanneen biroo, Arch Pediatr 2006	Daa'imman enseefaalopaatii qaban 15	Yaalaaf 50 mg IV yeroo 4 h hundatti; ittisaaf yeroo 6 h hundatti	Warra yaalaman 5 keessaa 1 keessatti faayidaan jira jedhamee madaalame; warra ittisaaf argatan 2 keessaa 2 keessatti hin deebine
Qorannoo farmakookineetiksii, to'annoo bu'a-qabeessummaa hin qabu	Aeschlimann fi kanneen biroo, Drug Metab Dispos 1998	Dhukkubsattoota kaansarii sombaa 9 ifosfamide, mesna, etoposide fudhatan	50 mg karaa afaanii guyyaatti yeroo sadii, galgala keemooteraapii dura irraa eegalee	Rakkoo malee fudhatame; ifosfamide gara bifa hojii qabuutti jijjiiramuu irratti jijjiiramni guddaan hin argamne; sirna narvii eeguun himame, garuu to'annoo hin qabu
Duubatti deebi'ee, ittisa irratti xiyyeeffate	Sweiss fi kanneen biroo, Drug Safety 2008	Dhukkubsattoota ifosfamide hamma ol'aanaan argatan 19; 8 enseefaalopaatii qaban; 5 qoricha ittisaa wajjin ifosfamide irra deebi'anii argatan	Meetiiliin buluu ittisaaf, haalli kenninsaa garaagara ture	Warri ittisa argatan 5 hundi ifosfamide irra deebi'anii argachuun enseefaalopaatii irra deebi'anii qabaatan
Marsaawwan yaalaa duubatti deebi'ee walbira qabu	Richards fi kanneen biroo, J Oncol Pharm Pract 2011	Marsaawwan 166 meetiiliin buluu, tiyaamiinii ykn albuumiinii ittisaaf fayyadaman kan homaa hin fayyadamne wajjin walbira qabaman	Haala ittisaa garaagaraa	Marsaawwan ittisa fayyadaman keessaa 21.1 percent keessatti enseefaalopaatiin mul'ate, kan hin fayyadamne keessaa 8.4 percent keessatti; sababni ittisa kennisiise bu'aa walbira qabuu burjaajessuu mala
Gabaasa garee dhukkubsattootaa duubatti deebi'ee	Gabaasa garee daa'immanii fi dargaggoota ga'eessota MD Anderson, 2025	Dhukkubsattoota enseefaalopaatii qaban 24; 20 meetiiliin buluu argatan	Irra caalaa 50 mg IV yeroo 6 h hundatti, lakkoofsi hamma qorichaa kennamee giddugaleessaan 5	20 keessaa 19 yeroo 24 hanga 120 h keessatti fooyya'an, gareen hin yaalamne walbira qabamu hin turre; warra ittisa wajjin ifosfamide irra deebi'anii argatan 5 keessaa 3 keessatti deebi'e

Tarjaa bu'aa gadi bu'aa dubbisaa; bifa wal fakkaataa argitu: jalqaba gabaasota dhuunfaa nama dinqisiisan, itti aansuunis hammi saamudaa dabalaa fi walbira qabamuun mul'achaa yeroo deemu bu'aawwan suuta argamanii fi walmakaa ta'an. Kun mallattoo tarkaanfii yaalaa bu'aan isaa dhugaan, yoo jiraate, xiqqaa ta'eeti.

Ragaan ittisaa cimaa miti

Himannaan ittisaa murtii mataa isaa argachuu qaba; sababni isaas dhugumaan ajaja qorichaa irratti dhiibbaa qaba. Muuxannoo Bern jalqabaa keessatti ifosfamide karaa afaanii kennamu wajjin 50 mg guyyaatti yeroo sadii kennamuun miidhaan sirna narvii hin mul'anne. Sana booda wiirtuuwwan hedduun ifosfamide irra deebi'anii kennan irratti meetiiliin buluu ittisaaf yaalan. Bu'aawwan garuu garaagara. Dhukkubsattoonni tokko tokko ifosfamide irra deebi'anii argatan haala salphaa qabaatan ykn homaa hin qabaanne; gabaasota garee biroo keessatti ammoo warri qoricha ittisaa argatan hundi ifosfamide irra deebi'anii argachuun enseefaalopaatii qabaatan. Walbira qabamuun duubatti deebi'ee taasifame tokko marsaawwan ittisa fayyadaman keessatti kan hin fayyadamne caalaa enseefaalopaatii argate; kun dhukkubsattoonni balaa guddaa qaban ittisaaf waan filatamaniif ta'uun isaa baay'ee mirkanaawaa fakkaata.

Barreessitoonni qajeelfamaa kana hubataniiru. Qajeelfamni miidhaa sirna narvii irratti waldaalee Awurooppaa yaala kaansarii fi narvii irraa waliin ba'e qorannoowwan to'annoo qaban akka hin jirree fi ragaa amma jiru irratti meetiiliin buluu ittisaafis ta'e yaalaaf gorsuun akka hin danda'amne xumure. Odeeffannoon ajaja qorichaa fi qajeelfamoonni dhaabbilee tokko tokko ilaalcha laafaa qabu; enseefaalopaatii giddugaleessaa ykn cimaa keessatti itti fayyadamuun yaadamuu akka danda'u jedhu. Ejjennoowwan lamaan ragaa tokko ibsu; garaagarummaan isaanii yeroo filannoon caalu hin jirre gabaasota dhuunfaaf ulfaatina hammamii kennuu akka qaban irratti qofa.

Haala ogeessotaa kan namni ogeessa kaansarii hin taane beekuu qabu

Qabxiileen qabatamoo sadii murtii dhukkubsataa bira dhaabbatanii fudhatamu hundaaf bu'uura ta'u. Tokkoffaa, meetiiliin buluun asitti kaayyoo hayyama isaa irratti hin ibsamneef fayyadama; hospitaala keessatti karaa ujummoo dhiigaa kennama, yeroo baay'ee 50 mg sa'aatii afur hanga saddeet saddeetiin hanga mallattooleen badanitti. Kun yaala manatti raawwatamu miti; barruun kunis qajeelfama hamma qorichaa miti.

Lammaffaa, meetiiliin buluun dhorkaa monoamiiniin oksideezii A ti. Qorichoota dhiphina sammuu ittisan kanneen sirna serotooniinii irratti hojjetan fi opiooyidoota murtaa'an wajjin yeroo walitti makamu sindroomii serotooniinii fiduu irratti akeekkachiisa saanduqa keessa kaa'ame qaba. Sindroomiin serotooniinii keessumaa yeroo enseefaalopaatii ifosfamide yaalanii gabaafameera. Hanqina giluukoosii-6-fosfeet dihaayidiroojineez qabu keessattis sababa balaa seelonni dhiigaa diimaan caccabuu irraa kan ka'e fayyadamuun dhorkamaadha. Odeeffannoon nageenyaa fi walnyaatinsa qorichootaa fi gaaffiin bal'aan dhukkubsataa tokko keessatti meetiiliin buluu fayyadamuun nageenya qabaachuu isaa qaruuraa halluu buluu kamiyyuu banuu dura murtii keessatti ilaalamuu qabu.

Sadaffaa, ifosfamide dhaabuu, dhangala'aa qaamaa guutuu, elektiroolaayitoota sirreessuu fi qorichoota waliin kennaman irratti fooyya'iinsa gochuu, akkasumas sababoota burjaajii biroo akka hin taane mirkaneessuun bu'uura ta'anii itti fufu. Meetiiliin buluun bakka itti fayyadamanitti bu'uura sana irratti dabalama malee bakka isaa hin bu'u. Akkaataa qorannoo meetiiliin buluu itti dubbisan barachuun asitti gargaara: gabaasichi garee to'annoo qabaachuu isaa, enseefaalopaatiin akkamitti sadarkaan ramadamuu isaa, yeroo wal fakkaataatti wanti biraa maal akka jijjiiramee fi yeroon fooyya'iinsaa adeemsa uumamaa guyyaa tokko hanga sadii ta'uun beekamu irraa adda ta'uu isaa gaafadhaa.

Xumura

Meetiiliin buluu enseefaalopaatii ifosfamide tiif fayyadamuun adeemsa maayitookondiriyaa walitti hidhamaa, gabaasota dhuunfaa muraasa haala hatattamaa keessatti saffisaan gargaaruu fi dhugumaan nama dinqisiisanii, akkasumas gabaasota garee dhukkubsattootaa baay'ee keessatti warri yaalamanii fi hin yaalamne yeroo wal fakkaataa keessatti fooyya'an irratti hundaa'a. Enseefaalopaatii cimaa ykn yeroo dheeraa turu keessatti yaala haala hatattamaa keessaa gargaaru ta'ee, ogeessonni kaansarii tokko tokko filannoon biraa waan hin jirreef itti fayyadamuun sirrii ta'uu akka danda'u yaadu. Ittisa idileetiif garuu ragaan hin deeggaru. Namni gaaffii kana qunnamu kamiyyuu, dhukkubsataa, kunuunsaa ykn ogeessa yaalaa ta'us, akka murtii ogeessa addaa, dhukkubsataa hospitaala ciisee yaalamu irratti, haala dhuunfaa tokko tokkoon fudhatamuutti ilaaluu qaba; fooyya'iinsa saffisaa immoo akka yaada qorannoon mirkanaa'uu qabuutti malee akka ragaa mirkanaa'aatti dubbisuu hin qabu.