Barruu qorannoo
Cuquliisa meetiliinii yaala ilkaanii keessatti: halluu dibuu fi qorannoo footoodaayinamikii
Cuquliisni meetiliinii hojii yaala ilkaanii fi qorannoo keessatti gahee adda addaa qaba. Ogeessi ilkaanii baqaqa ilkaan irratti shakkame yeroo qoratu garaagarummaa mulʼataa dabaluuf gargaaruu dandaʼa. Yaala footoodaayinamikii maaykiroobota irratti xiyyeeffatu keessatti, akka wanta ifaan kakaʼutti ifa toʼatame waliin fayyada. Qorattoonni laaboraatorii dhiibbaa inni seelota ilkaanii irratti qabu illee qoratu. Fayyadamni kun gaaffilee adda addaatiif deebii kenna; tokko isa kaan mirkaneessuu hin dandaʼu.
Garaagarummaan kun barbaachisaa kan taʼu, barbaacha “fayyadama cuquliisa meetiliinii ilkaaniif” jedhuun suuraa maaykirooskooppii irraa gara gorsa paastaa ilkaaniitti yeroo ceʼanitti dha. Sararri cuquliisaa mulʼatu wanta ilaalame dha. Baakteeriyaan saamuda keessatti hirʼachuun buʼaa yaalaa dha. Isaan keessaa tokko illee halluu kanaan ilkaan rigachuun ilkaan akka hin tortorre ittisa ykn ilkaan miidhame oolcha jedhee hin mirkaneessu.
Fayyadama sana haala itti raawwatamu waliin wal simsiisi
Gabateen fayyadamaa kun wanta itti fayyadaman, gaaffii gaafatamuu fi xumura ragaan deeggaruu dandaʼu addaan baasa. Qophiileen qorannoo keessatti fayyadaman adda baasuuf ibsaman malee qajeelfama qophii miti.
| Fayyadama | Qophii fi haala itti fayyadaman | Wanta mirkaneessuu dandaʼu | Wanta hin mirkaneessine |
|---|---|---|---|
| Baqaqa shakkame mulʼisuu | Bulbula halluu dibu kan ogeessi yaalaa filate; qorannoo ilkaanii meeshaa guddisee agarsiisuun | Garaagarummaa mulʼataa caalu amala qaqqabamuu dandaʼu irratti | Gad fageenya baqaqaa guutuu, haala pulpii, ykn ilkaan buqqisuun barbaachisaa taʼuu |
| Yaala footoodaayinamikii ujummoo hidda ilkaanii | Wanta ifaan kakaʼu qorannoo sanaaf murtaaʼe fi ifa ujummoo ogeessaan yaalame keessa geessuu | Jijjiirama maaykiroobota saamuda keessatti ykn buʼaawwan biroo dursee murtaaʼan | Lakkoofsa baakteeriyaa qofaan maaykiroobota guutummaatti balleessuu ykn ilkaan yeroo dheeraa turuu |
| Yaala footoodaayinamikii naannoo ilkaanii | Bulbula halluu bakka murtaaʼetti dibamu fi ifa ibsame, yeroo baayʼee yaala meeshaaleen qulqulleessuu waliin qoratamu | Dhiibbaa dabalataa garee toʼannoo mijataa waliin walbira qabamee argamu | Bakka baakteeriyaa walitti qabamee ilkaan irratti maxxanee fi kuufama jabaate ilkaan irraa baasuu buʼuu |
| Qorannoo seelota ilkaanii | Giddugaleessa seelonni itti guddatan kan ibsame fi wantoota laaboraatorii keessatti itti saaxilaman | Deebii seelotaa haala yaalii sana keessatti | Halluu ilkaan dhukkubsataa irratti dibuun faayidaa argamu |
| Paastaa ilkaanii cuquliisa meetiliinii mana keessatti qophaaʼu | Makaa sadarkaan isaa hin murtoofne fi afaan keessatti irra deddeebiʼanii itti saaxilamuu | Fayyadama armaan olii irraa xumura buʼa qabeessummaa kamiyyuu baasuun hin dandaʼamu | Ittisa tortora ilkaanii mirkanaaʼe, yaala dhibee irgaa, ykn tartiiba mana keessatti fayyadamuuf nageenya qabu |
Cuquliisni meetiliinii ilkaan baqaqe mulʼisuu dandaʼaa?
Ogeessi yaalaa sarara shakkame akka argu gargaaruu dandaʼa. Waldaan Ogeessota Yaala Keessaa Ilkaanii Ameerikaa madaallii ilkaan baqaqe keessatti halluu cuquliisa meetiliinii dibuu, guddisee ilaaluu, ifa ilkaan keessa dabarsuu, qormaata ciniinnachuu fi qorannoo naannoo ilkaanii meeshaa qoratamuun gaggeessuu waliin ibsa. Halluu dibuun kutaa qorannoo sanaa tokko dha. Barreeffamni ogeessotaa kun baqaqni hammam akka balʼate madaaluun barbaachisaa taʼuu cimsee ibsa; qorannoon idilee kamiyyuu kophaa isaa buʼaa yeroo dheeraa tilmaamuu akka hin dandeenye hubachiisa.
Maaykirooskooppiin bakka ilaalamuu dandaʼu guddisee agarsiisa; fuula dhokate hunda mulʼisaa hin godhu. Kanaaf sarara halluun dibame caasaa ilkaanii fi argannoowwan biroo waliin walitti dhufeenya isaa ilaaluun hiikuun barbaachisa. Inni kophaa isaa pulpiin fayyaa taʼuu agarsiisuu, madda dhukkubbii hunda adda baasuu, ykn ilkaan sun deebisanii suphamuu akka hin dandeenye mirkaneessuu hin dandaʼu.
Garaagarummaan gosoota baqaqaa gidduus barbaachisaa dha. Qajeelfamni AAE dhukkubsattootaaf waaʼee ilkaan baqaqe qophaaʼe sararoota baqaqaa gubbaa qola ilkaanii qofa irratti argaman, fiixee ilkaanii cabee, ilkaan baqaqe, ilkaan addaan cite fi caba hidda ilkaanii ol-gadi taʼe addaan baasa. Yaalli gosa, bakka fi hammam akka balʼate irratti hundaaʼa. Sarara arguun ilkaan addaan cite arguu wajjin tokko miti.
Ogeessi ilkaanii halluu erga dibee booda ilkaan buqqisuu yoo yaada dhiheesse, gaaffileen fayyadan: “Gosni baqaqaa jiru maali?”, “Argannoowwan kamtu hammam akka balʼate agarsiisu?” fi “Argannoowwan sun ilkaan deebisanii suphuun ni dandaʼamaa jedhu irratti akkamitti dhiibbaa qabu?” kanneen jedhan dha. Gaaffileen kun sababni gorsa sana duuba jiru akka ibsamu gaafatu. Sararri dukkanaaʼaan qofti sababaa sana miti.
Qorannoowwan ilkaanii biroo ammas maaliif barbaachisu?
Dhukkubsataan suuraan erga kaafamee ykn maaykirooskooppiin erga qoratamee booda qorannoon dabalataa maaliif akka barbaachisu gaafachuun isaa sirrii dha. Qorannoowwan adda addaa kutaalee rakkoo adda addaa qoratu. Buʼuurri AAE dhibee ilkaan baqaqee fi cabee adda baasuuf kaaʼe madaallii pulpii, argannoowwan naannoo ilkaanii, ilaaluu fi suuraa kaasuuf gargaaran of keessatti qabata; kunis ogeessi yaalaa dhibee pulpii fi naannoo fiixee hidda ilkaanii adda akka baasu gargaara.
Fakkeenyaaf, qormaanni pulpii qorraan ykn elektirikiin gaggeeffamu deebii pulpii irraa argamu qorata. Meeshaa qoratuun madaaluun tishuuwwan naannoo ilkaanii madaala. Ifa ilkaan keessa dabarsuun daddarbuu ifaa qorata. Halluun garaagarummaa mulʼataa fuula irratti argamu dabala. Wanti ilaalame kun ibsa tokko deeggaruu dandaʼa; yookaan shakkii madaallii dabalataa barbaadu dhiisuu dandaʼa. Qormaata tokko kan ijaan baayʼee nama hawwatu irra deddeebiʼuun ofumaan bakka qorannoowwan biroo hin buʼu.
Yaalli footoodaayinamikii halluu kana karaa addaatiin fayyadama
Yaala footoodaayinamikii maaykiroobota irratti xiyyeeffatu, yeroo baayʼee aPDT jedhamee gabaabfamu keessatti, cuquliisni meetiliinii ifa mijataa xuuxa; walnyaatinsa keemikaalaa ifaan uumamu kan maaykiroobota miidhuu dandaʼu keessattis hirmaata. Kun qophii wanta ifaan kakaʼu kan ibsame fi ifatti saaxilamuu toʼatame barbaada. Walitti dhufeenyi cuquliisa meetiliinii fi ifa diimaa dheerinni dambalii ifaa, akkaataa geessuu fi itti saaxilamuun maaliif kutaa yaalichaa akka taʼan ibsa.
Kanaaf yaalli qoratamaa jiru makaa dha malee “cuquliisa meetiliinii” qofa miti. Yaaliin naannoo ilkaanii hirmaattota 36 ramaddii carraatiin qoodaman irratti gaggeeffame cuquliisa meetiliinii bishaan keessatti qophaaʼe qophii wanta dhiphina fuulaa hirʼisu of keessaa qabu waliin walbira qabe; kuufama jabaate ilkaan irraa baasuu fi fuula hiddaa sirreessuu booda ifa 660-nm fayyadame. Qorannichi hirʼina baakteeriyaa ykn safartuu kilinikaa inni madaale irratti garaagarummaa hiika qabu gareewwan gidduutti akka hin jirre gabaase. Wanta halluun keessatti bulbulamu jijjiiruun ofumaan faayidaa kilinikaa barbaachisaa hin fidne.
Yaaliiwwan ilkaanii maal agarsiisu?
Buʼaawwan haala dhibee, tartiiba yaalaa, wanta ittiin walbira qabamee fi buʼaa madaalame irratti hundaaʼu. Qorannoowwan ujummoo hidda ilkaanii lama, himannaan akka “baakteeriyaa ilkaanii ajjeesa” jedhu yaala qajeelchuuf maaliif garmalee balʼaa akka taʼe agarsiisu.
Yaalii 2020 ilkaan aannan duraa 30 kan pulpiin isaanii duʼe irratti ramaddii carraatiin gaggeeffame keessatti, hirʼinni baayʼina baakteeriyaa yaala baramaa waliin 93%, yaala baramaa fi aPDT waliin immoo 99% ture. Garaagarummaan kun istaatistikaan hiika kan qabu hin turre. Dhibbeentaan guddaan yaalii sana keessatti adeemsi dabalataa caalmaa akka qabu hin agarsiisne.
Yaaliin kilinikaa 2023 ujummoowwan hidda ilkaanii 24 irratti gaggeeffame aPDT qophii baramaa booda yeroo fayyadame, baakteeriyaa lubbuun jiru fi qaamolee baakteeriyaa lama irratti hirʼina istaatistikaan hiika qabu kan caalu argate. Kun argannoo baakteeriyaa hirʼisuu tartiiba sanaaf murtaaʼe deeggara. Garuu kophaa isaa ilkaan buqqifamu hirʼachuu ykn ilkaan yeroo dheeraa caalaatti turuu hin mirkaneessu.
Qajeelfamoonni ragaa balʼaa illee ilaalu. Qajeelfamni tarkaanfii lammaffaa Federeeshinii Naannoo Ilkaanii Awurooppaa dhibee tishuu naannoo ilkaanii sadarkaa I–III tiif qophaaʼe, qajeelfama isaa S3 kan 2020 irratti hundaaʼuun, hojii meeshaaleen irga jala qulqulleessuutti yaala footoodaayinamikii daangaawwan dheerina dambalii 660–670-nm ykn 800–900-nm ibsamanitti akka hin dabalne gorsa. Gorsi kun yaala naannoo ilkaanii ilaallata; ofumaan gara sababoota yaala ilkaanii hundaatti dabarfamuu hin qabu.
Argannoowwan seelota ilkaanii ragaa paastaa ilkaanii miti
Barreeffamni yeroo baayʼee dhimma kana waliin wal qabatu adeemsa guutummaatti adda taʼe ilaallata. Qorannoo laaboraatorii Mikulás fi hiriyoonni isaa 2020 gaggeessan keessatti, qorattoonni seelota buʼuuraa pulpii ilkaanii namaa fi maaytookondiriyaa sammuu irraa adda baafame monomeerii reezinii TEGDMA tiif saaxilan. Haala yaalii sana keessatti cuquliisni meetiliinii safartuuwwan hojii maaytookondiriyaa miidhaman tokko tokko gartokkeen deebisee fooyyesse.
Hojichi adeemsa anniisaa seelotaa qorate. Namoota ilkaan isaanii rigatan, tortora ilkaanii ittisuu, baqaqa ilkaanii fayyisuu ykn paastaa ilkaanii qophii isaa xumure hin qorre. Seelonni namaa laaboraatorii keessa jiran ragaa laaboraatorii taʼanii hafu. Garaagarummaan mana kuusaa qorannoo keessatti yaaliiwwan namootaa fi qorannoowwan yaalii gidduu jiru buʼaa gosa kanaa hiikuuf gargaara.
Kun himannoowwan paastaa ilkaanii fi kunuunsa afaaniif maal jechuu dha?
Ragaan armaan olii tartiiba cuquliisa meetiliinii ilkaaniif mana keessatti itti fayyadaman hin mirkaneessu. Halluu paastaa ilkaaniitti dabaluun qophii xumurame jijjiira; garuu makaan haaraan hojii faayidaa qabu hojjechuu, irra deddeebiʼanii itti saaxilamuun fudhatama qabaachuu ykn suphaa ilkaanii waliin wal simuu isaa hin agarsiisu. Akkasumas ifni fayyadamaan bitatu tartiiba footoodaayinamikii ogeessaan raawwatamu hin irra deebiʼu.
Adeemsa yaala ilkaanii yaadameef, dhibee adda baafame kam akka irratti xiyyeeffatu, kunuunsa idileetti faayidaa maal akka dabalu fi qorannoon kam faayidaa sana akka yaale gaafadhu. Himannaa paastaa ilkaaniif, ragaa oomisha qophii isaa xumure sanaa fi buʼaa himatame irratti gaafadhu. Barreeffamni waaʼee ujummoo hidda ilkaanii maaykiroobota irraa qulqulleessuu hanqina sana guutuu hin dandaʼu. Akkasuma, yaaliiwwan footoodaayinamikii laayikan pilaanaasii afaaniif gaggeeffaman fi ragaan waaʼee madaa afaanii fi dhukkubbii qoonqoo haalota adda addaa madaallii mataa isaanii barbaadan ilaallatu.