Barruu qorannoo
Buluu meetiliinii fi fayyaa onnee: qorannoowwan tishuu, moodeelota bineensotaa, fi haala kilinikaa
Dubbisaan tokko torban tokko keessatti ibsa lama argata. Tokko buluun meetiliinii onnee hantuutota dhibee sukkaaraa qaban keessatti hargansuu maayitookondiriyaa akka fooyyessu dubbata. Inni kaan immoo hospitaalota keessatti yeroo baqaqsanii yaaluu onneetti akka itti fayyadaman dubbata. Kana irraa xumura salphaatti irra ga'amuun, buluun meetiliinii hanqina hojii onnee yaaluuf ykn onnee waliigalaan eeguuf faayidaa onnee akka qabuudha.
Xumurri kun yaad-rimeewwan adda addaa sadii walitti maka. Inni jalqabaa dhiibbaa baayookeemikaalaa maayitookondiriyaa adda baafame keessa jiruudha. Inni lammaffaan jijjiirama keemistirii tishuu qaamaan ala jiruudha. Inni sadaffaan bu'aa kilinikaa nama dhukkubsataa keessatti mul'atu, kan akka mallattoolee dhukkubaa hir'achuu, deddeebii hospitaalaa xiqqaachuu, ykn yeroo dheeraa jiraachuudha. Tokkoon tokkoon isaanii seera hojii mataa isaanii qabu. Bu'aan sadarkaa tokko irratti argame ofumaan gara sadarkaa itti aanu hin darbu.
Barruun kun sadarkaawwan sana addaan qaba. Hojii maayitookondiriyaa onnee, hojii tishuu onnee fi ujummoolee dhiigaa namaa, hojii bineensota guutuu irratti hojjetame, fi haala hospitaalaa addaa buluun meetiliinii naanna'ina dhiigaa irratti dhiibbaa geessisu keessa deebi'ee ilaala.
Gabatee ragaa onnee
Gabateen kun kaarta ijoo mata duree kanaati. Qophiiwwan tishuu adda baafamee, bineensota guutuu, fi haalawwan kilinikaa addaan baasa; sababiin isaas gaaffilee adda addaatiif deebii kennu.
| Sadarkaa ragaa | Wanti qorame | Wanti jijjiirame | Wanta hin mirkaneessine |
|---|---|---|---|
| Maayitookondiriyaa onnee adda baafame, hantuutota dhibee sukkaaraa qabanii fi fayyaa qaban | Buluu meetiliinii 0.1 micromolar yeroo gabaabaaf maayitookondiriyaa sabistireetota kompileeksii I ykn kompileeksii II argatu irratti dabalame | Fayyadamni oksijiinii sabistireetota gosa lamaaniinuu dabale. Gad-lakkifamni haayidiroojiin perooksaayidii sabistireetota kompileeksii I wajjin dabale; saksineetii, sabistireetii kompileeksii II ta'e, wajjin immoo hir'ate. Dandeettiin kaalshiyemii qabachuu hin jijjiiramne. | Nama dhukkubsataa lubbuun jiru keessatti dhiiga dhiibuu, mallattoolee dhukkubaa, ykn jiraachuun akka fooyya'e hin agarsiisu. Qophiin kun yaa'insa dhiigaa koroonaarii, to'annoo dhiibbaa dhiigaa, kalee, narvii, ykn wal-dhiibbaa qorichootaa hin qabu. |
| Onnee hantuuta dhibee sukkaaraa qabuu guutuu, doozii yeroo dheeraaf kennamu | Buluu meetiliinii guyyaatti kg tokkoof 10 mg, ekookaardiiyoogiraafii, qorannoo heemoodinaamikii, respairoometirii, fi pirooti'oomiksii wajjin | Oksideeshiniin NADH dabale, NAD dabale, sochiin sirtuin 3 dabale, aseetileeshiniin laayisiinii immoo pirootiinota maayitookondiriyaa 34 irratti iddoowwan 83 keessatti hir'ate. Oksideeshiniin asiidota coomaa jijjiirame; bineensota dhibee sukkaaraa qaban keessatti hojiin onnee fooyya'e. Hanqinni kompileeksii I dhibee sukkaaraa wajjin walqabatu mataan isaa hin sirreeffamne. | Buluun meetiliinii namoota keessatti yaala hanqina hojii onnee ta'uu hin mirkaneessu. Garaagarummaan sanyii bineensaa, moodeela dhibee sukkaaraa, doozii, fi safartuuwwan bu'aa bakka bu'aa ta'an kallattiin gara hanqina hojii onnee namaatti dabarsuu dhorka. |
| Cooma onnee fi ujummoolee dhiigaa namaa, qaamaan ala | Cooma eepikaardiyaalii fi cooma naannoo ujummoolee dhiigaa, namoota hanqina hojii onnee qaban 25 baqaqsanii yaaluu onnee godhan irraa fudhatame, buluu meetiliinii 0.1 micromolar wajjin sa'aatii 24f haala to'atame keessatti tursiifame | Gosoonni monoamine oxidase lamaanuu argaman; irra caalaan MAO-A ture. Buluun meetiliinii mul'achuu MAO fi akaakuuwwan oksijiinii walnyaatinsaaf qophaa'an hir'ise. Seerotooniiniin dabalame karaa MAO-A haayidiroojiin perooksaayidii dabale; buluun meetiliinii dabalata sana gartokkeen duubatti deebise. | Tishuun qaamaan ala jiru yaalii yaalaa miti. Buluu meetiliinii fudhachuun hojii veentirikilii ykn bu'aa kilinikaa akka fooyyessu hin agarsiisu. |
| Sareewwan guutuu dammaqoo ta'an yeroo sochii qaamaa | Yeroo shaakala meeshaa irra deemuun sochii qaamaa godhanitti doozii jalqabaa fi buluu meetiliinii haaraa walitti fufiinsaan ujummoo dhiigaa keessa kennuu, furmaata soogiddaa wajjin wal bira qabame | Reeshiyoon laakteetii gara paayiruuveetii dhiiga arterii keessatti hir'ate; kun jijjiirama reedooksii agarsiise. Garuu yeroo sochii qaamaa hammi dhiigaa onneen gadi lakkisu, saffisni rukuttaa onnee, dandeettiin walitti kottoonfachuu, dhiibbaan dhiigaa arterii, fi deebiin kaateekoolaaminootaa hin jijjiiramne. | Jijjiirama reedooksii irraa dandeettiin sochii qaamaa ykn raawwiin onnee akka fooyya'u hin deeggaru. Sareewwan sun hanqina hojii onnee kilinikaa hin qaban turan. |
| Haalawwan heemoodinaamikii hospitaalaa | Buluu meetiliinii IV vaasopleejii baqaqsanii yaaluu onnee booda uumamuuf, kunuunsa dabalataa shookii seeptikiif, fi yaala meetheemogiloobiinemiyaa argameef hayyamame | Shookii bal'achuu ujummoolee dhiigaa filatame keessatti dhiibbaan arterii giddugaleessaa fi mormiin ujummoolee dhiigaa dabaluun, barbaachisummaan vaasoopireesarootaa immoo hir'achuun ni danda'ama. Meetheemogiloobiinemiyaa keessatti meetheemogiloobiiniin hir'ata; kun oksijiinii baachuu deebisa. | Deeggarsi IV yeroo gabaabaa dhiibbaa dhiigaa ykn oksijiinii baachuuf kennamu ragaa yaala afaaniin fudhatamu kan yeroo dheeraa dhibee koroonaarii, aterooskileeroosisii, ykn hanqina hojii onnee miti. Karaan itti kennamu, dooziin, turtiin, fi dhibeen adda adda. |
Jalqaba tarjaa isa dhumaa dubbisaa. Tarjaan sun sirreeffama hubannoo ibsawwan buluu meetiliinii fi onnee irratti dhiyaatan baay'een dhiisan of keessaa qaba.
Maayitookondiriyaan onnee adda baafame maal agarsiisa?
Qorannoon onnee dhibee sukkaaraa maayitookondiriyaa hantuutota fayyaa qabanii fi hantuutota streptozotocin'n dhibeen sukkaaraa keessatti uumame irraa baafame qore. Respairoometiriin bal'inaan safaru fayyadama oksijiinii safare. Yaaliiwwan filaaworesensii haayidiroojiin perooksaayidii fi adeemsa kaalshiyemii safaran.
Wanti nama ajaa'ibsiisuufi faayidaa qabu sabistireetii irratti hirkachuudha. Giluutaameetii fi maaleetii, kan kompileeksii I sooran, wajjin buluun meetiliinii hargansuu dabale; garuu gad-lakkifama haayidiroojiin perooksaayidiis dabale. Saksineetii, kan kompileeksii II sooru, wajjin immoo hargansuu dabalee haayidiroojiin perooksaayidii hir'ise. Kanaaf maqaan farra oksideeshinii jedhu amala isaa guutuu hin ibsu. Akaakuuwwan oksijiinii walnyaatinsaaf qophaa'an dabaluu ykn hir'achuun isaanii daandiin hargansuu kam akka hojjetaa jiruu fi haala reedooksii kooenzaayimii Q irratti hundaa'a.
Qorannoon hantuutota dhibee sukkaaraa qaban irratti hojjetame kan kanaan walqabatu adeemsa kana caalaatti ibsa. Buluun meetiliinii akka baattuu elektiroonii filannoo biraatti hojjeta. NADH gara NADtti oksideessuu gargaara; kunis sochii enzaayimii maayitookondiriyaa garee aseetilii haqu, sirtuin 3, dabala. Enzaayimiin sun haftee laayisiinii pirootiinota maayitookondiriyaa irratti argamu irraa gareewwan aseetilii haqa. Pirooti'oomiksiin pirootiinota geejjibaa fi oksideeshinii asiidota coomaa, marsaa asiidii tiraayikaarboksilikii, geejjibaa elektiroonii, meetaabolizimii asiidota amiinoo, fi geejjibaa biroo keessatti aseetileeshiniin akka hir'ate argate. Hanqinni kompileeksii I bu'uuraa osoo jiruu, hojiin onnee hantuutota dhibee sukkaaraa qaban kan yaala argatan keessatti fooyya'e.
Kana akka raadiikaalota qofa dhabamsiisuutti osoo hin taane, akka karaa elektiroonotaa jijjiiruutti ilaalaa. Qajeelfamni geejjibaa elektiroonii maayitookondiriyaa yaada karaa jijjiiruu kana sansalata bal'aa keessatti kaa'a. Kun ibsa sadarkaa tishuu irratti argamuudha malee ajaja qorichaa miti.
Tishuun onnee namaa maal dabala, maal dabaluus hin danda'u?
Qorannoon namaa yaalii yaalaa osoo hin ta'in gara namoota dhukkubsataniitti tarkaanfii tokko dhihaata. Ogeeyyiin baqaqsanii yaaluu namoota hanqina hojii onnee qaban irraa cooma eepikaardiyaalii, kan kallattiin onnee irra jiru, fi cooma naannoo ujummoolee dhiigaa, kan ujummoolee sana marsee jiru, walitti qaban. Laaboraatorii keessatti saamudawwan buluu meetiliinii cunqina gadi aanaa qabu wajjin guyyaa tokkoof haala to'atame keessatti tursiifaman.
Tishuuwwan lamaanuu enzaayimoota monoamine oxidase, irra caalaa gosa MAO-A, mul'isan. Enzaayimoonni kun naannoo sana keessatti akaakuuwwan oksijiinii walnyaatinsaaf qophaa'an uumuu danda'u. Buluun meetiliinii mul'achuu MAO hir'isee mallattoolee dhiphina oksideeshinii gadi buuse. Qorattoonni seerotooniinii, sabistireetii MAO-A ta'e, yeroo dabalan haayidiroojiin perooksaayidiin dabale. Buluun meetiliinii dabalata sana gartokkeen duubatti deebise.
Kun barbaachisaa dha; sababni isaas coomni naannoo onnee fi ujummoolee dhiigaa jiru yeroo ammaa dhibee onnee fi meetaabolizimii keessatti akka madda sochii qabu kan mallattoolee inflammashinii fi oksideeshinii ilaalama malee akka guutinsa hojii hin qabneetti hin ilaalamu. Qorannoon kun tishuu namaa dhugaa keessatti kutaa sana irratti dhiibbaa buluu meetiliinii sababa quubsaa qabu agarsiisa.
Daangaan garuu akkuma jirutti hafa. Saamudawwan baqaqsanii yaaluu digdamii shan, qaamaan ala sa'aatii 24f yaalaman, buluun meetiliinii liqimfame cunqina bu'a qabeessa ta'een kutaa sana akka ga'u, nagaan achi akka turu, hojii onnee akka jijjiiru, ykn bu'aawwan akka jijjiiru agarsiisuu hin danda'an. Seerota waliigalaa daangaa kana duuba jiran ilaaluuf, qorannoo buluu meetiliinii akkamitti dubbisuu akka dandeessan ilaalaa.
Qorannoon sochii qaamaa bineensota guutuu maal agarsiisa?
Qorannoon sareewwanii irra caalaa akka bu'aa jijjiirama hin argisiisneetti gatii qaba. Sareewwan dammaqoo ta'an sadarkaawwan ulfaatina hojii lama irratti meeshaa irra fiigan. Gareen tokko furmaata soogiddaa argate. Tokko immoo doozii jalqabaa buluu meetiliinii fi itti aansuun walitti fufiinsaan ujummoo dhiigaa keessa kennamuu argate. Gareen sadaffaan buluu meetiliinii sochii qaamaa malee argate.
Buluun meetiliinii reeshiyoo laakteetii gara paayiruuveetii dhiiga arterii keessatti, safartuu madaallii NADH gara NAD wajjin walqabatu, hir'iseera. Yeroo boqonnaatti hammi dhiigaa onneen gadi lakkisu, saffisni rukuttaa onnee, dhiibbaan, fi safartuuwwan dandeettii walitti kottoonfachuu xiqqoo qofa jijjiiraman. Yeroo sochii qaamaa hammi dhiigaa onneen gadi lakkisu dachaa lama ta'e; fayyadamni oksijiinii qaama guutuu immoo gareewwan furmaata soogiddaa fi buluu meetiliinii lamaanuu keessatti dachaa sadii hanga afur dabale. Walitti dhufeenyi hamma dhiigaa onneen gadi lakkisuu fi fayyadama oksijiinii buluu meetiliiniin hin jijjiiramne.
Akka yaad-rimeetti yoo ilaalame, yaad-rimeen reedooksii jijjiirame; kan dhiiga dhiibuu garuu hin jijjiiramne. Jijjiiramni baayookeemikaalaa deebii sirnoota hedduu walitti qindeessu, kan akka hamma dhiigaa onneen yeroo sochii qaamaa gadi lakkisu, jijjiiruun dirqama miti. Addaan bahuun kun himannaa lakkoofsi maayitookondiriyaa fooyya'uun yeroo sochii qaamaa onneen cimaa ta'uu agarsiisuu qaba jedhuuf kallattiin barbaachisaa dha.
Itti fayyadamni hospitaalaa yaala yeroo dheeraa irraa yaad-rimee addaati
Hospitaalonni haalawwan sadii onnee wajjin walqabatan fakkaatan, garuu gaaffilee adda addaa qoratan keessatti buluu meetiliinii IV fayyadamu.
Jalqaba, vaasopleejiin baqaqsanii yaaluu onnee booda uumamu, onneen dhiiga gahaa dhiibus, tonii ujummoolee dhiigaa ciminaan dhabuu jechuudha. Yaaliiwwan yeroo baay'ee kg tokkoof gara 1.5 hanga 2 mg IV yeroo tokko ujummoo dhiigaa keessa kennuu fayyadaman. Argannoon irra deddeebi'amee mul'atu dhiibbaa giddugaleessaa fi mormii ujummoolee dhiigaa ol ka'aa, barbaachisummaa vaasoopireesarootaa gadi aanaa, fi hammi dhiigaa onneen gadi lakkisu walitti fufiinsaan dabaluun dhabamuudha. Gamaaggamni yaalii bal'aan fuula ragaa vaasopleejii fi shookii seeptikii keessa jira.
Lammaffaa, kunuunsi dabalataa shookii seeptikii sirna kenninsa IV adda addaa fayyadama; kana keessa sirni 2023 kan 100 mg guyyaatti sa'aatii ja'a keessatti ujummoo dhiigaa keessa kennamu, doozii sadii, ni jira. Yeroon giddugaleessaa vaasoopireesaroota dhaabuuf fudhatamu sa'aatii 94 irraa gara 69tti hir'ate; duutii fi yeroon deeggarsa hargansuu meeshaatiin kennamu garuu wal fakkaataa turan. Xiinxalli walitti qabame kan boodarraa yeroo gabaabaa keessatti duutii hir'isuu danda'uu akeeka; garuu mirkanaa'ina isaa gadi aanaa fi filannoo yaaliiwwaniin jijjiiramuu danda'u jedhee madaala. Himannaan caalaatti cimaa ta'e barbaachisummaa vaasoopireesarootaa hir'isuudha malee jiraachuu dabaluu mirkaneessuu miti.
Sadaffaa, meetheemogiloobiinemiyaan argame sababa itti fayyadama IV hayyamameeti; yeroo baay'ee kg tokkoof 1 mg IV, yoo barbaachise doozii irra deebi'amee kennamu tokko wajjin. As keessatti buluun meetiliinii hojii heemogiloobiinii fi geejjibaa oksijiinii deebisa. Mallattooleen dhukkubaa qoma keessa jiran sababii oksijiinii baachuun fooyya'uuf wayyaa'u malee buluun meetiliinii caasaa onnee irra deebi'ee ijaaruuf miti.
Haalawwan kana keessaa tokko illee buluu meetiliinii guyyaa guyyaan afaaniin fudhatamu hanqina hojii onnee yeroo dheeraa, dhibee koroonaarii, ykn ittisaaf hin qoratu. Qajeelfamoonni yaalaa hanqina hojii onnee fi dhibee koroonaarii yeroo ammaa akka yaala yeroo dheeraa gorfamuutti isa hin tarreessan. Ragaan dhiibbaa dhiigaa tonii ujummoolee dhiigaatiif garaagarummaa karaa itti kennamuu fi haala itti fayyadamaa walfakkaatu kaa'a: deebiin dhiibbaa dhiigaa IV shookii keessatti argamu bu'aa oomisha afaaniin fudhatamu irraa meeshaa dhiibbaa dhiigaa mana keessaa irratti mul'atu hin tilmaamu.
Gamaaggamni fuulduraa kamiyyuu kan himannaawwan dhibee yeroo dheeraa walitti qabu ragaa qorannoo ramaddii carraatiin taasifame, sirna afaaniin fudhatamuu isa dhugaa irratti mallattoolee dhukkubaa, hojii, hospitaala seenuu, fi nageenya ilaalu barbaada malee yaalii maayitookondiriyaa biraa miti.
Gaaffilee nageenyaa dubbistoonni dhimma onnee qaban dursee deebii itti argachuu qaban
Namoonni dhibee onnee qaban yeroo baay'ee qorichoota wal irratti dhiibbaa geessisan hedduu fudhatu. Abdii adeemsa hojii irratti hundaa'e kamiyyuu dura sakatta'iinsi nageenyaa sadii taasifamuu qaba.
Jalqaba, buluun meetiliinii ugguraa monoamine oxidase cimaadha. Asxaa IV irratti SSRIs, SNRIs, uggurtoota MAO, fi opiooyidota hedduu wajjin sindiroomii seerotooniinii irratti akeekkachiisni saanduqa keessa jiru ni jira. Mallattooleen raafama, burjaajii, ho'a qaamaa, dafqisiisuu, saffisa rukuttaa onnee ykn dhiibbaa dhiigaa tasgabbii hin qabne, hollannaa, jabaachuu maashaalee, fi kiloonasii of keessaa qabu. Namoonni dhibee onnee qaban tarree qorichootaa guutuu gara ogeessa yaalaa ykn farmasistiitti geessuu qabu; qorichoota dhiphina sammuu ykn dhukkubbii hir'isan ofuma isaaniitiin dhaabuu hin qaban.
Lammaffaa, hanqinni glucose-6-phosphate dehydrogenase haala itti fayyadamni dhorkamuudha; sababni isaas buluun meetiliinii heemoolaayisisii cimaa fiduu danda'a. Dubbisni meeshaa oksijiinii rukuttaa dhiigaan safaru idilee ta'e balaa kana hin haqu. Buluun meetiliinii dubbisa meeshaa oksijiinii safaruufi meeshaalee hordoffii hadoochaa tokko tokkoo jallisuu danda'a; kunis sababoota itti fayyadamni hospitaalaa hordoffii jala turu keessaa tokko.
Sadaffaa, daandii hojii irratti hundaa'anii yaaduun qajeelfama doozii miti. Naayitireetotni karaa naayitirik oksaayidii fi cyclic GMP hojjetu. Buluun meetiliinii yaaliiwwan keessatti laafachuu ujummoolee dhiigaa naayitirik oksaayidiin uumamu hir'isuu danda'a; garuu kun dhiibbaa naayitireetii nagaan qolachuu ykn qoricha onnee ajajame bakka buusuu akka danda'u hin agarsiisu. Dhiibbaawwan dhiibbaa dhiigaa buluu meetiliinii IV wajjin gabaafaman dhiibbaa dhiigaa ol ka'aa fi gadi aanaa lamaanuu, akkasumas taakiikaardiyaa fi aritmiyaa of keessaa qabu; kanaaf hordoffiin barbaachisaa dha.
Seerri hojii irra oolu salphaadha. Argannoowwan tishuu fi bineensotaa yaalii of eeggannoodhaan gaggeessuuf sababa ta'u malee haala onnee ofumaan yaaluuf sababa miti. Namni hanqina hojii onnee, dhibee koroonaarii, aritmiyaa, ykn meeshaa onnee qabu kamiyyuu buluu meetiliinii wajjin wal-qunnamtii kamiyyuu irratti garee ogeeyyii onnee wajjin mari'achuu qaba; oomishni, cunqinni, hammi, karaa itti fayyadamaa, yeroon, fi mallattooleen galmaa'uu qabu.