სტატია
პაულ ერლიხი და მეთილენის ლურჯი: როგორ შეუწყო საღებავმა ხელი წამლების აღმოჩენის მეთოდის ჩამოყალიბებას
პაულ ერლიხის წვლილი მედიცინაში წამალი არ ყოფილა. ეს იყო მსჯელობა იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა შეგვესწავლა წამალი.
1878 წელს მან წარადგინა სადოქტორო ნაშრომი, რომლის პირველი ნაწილი დასათაურებული იყო როგორც „შეღებვის ქიმიური გაგება“. ნაშრომში ამტკიცებდა, რომ ქსოვილის ანათლისა და ქსოვილის ნაჭრის შეღებვა ერთსა და იმავე ლოგიკას ემორჩილება. ორივე შემთხვევაში ფერი საღებავსა და მასალას შორის ქიმიური მსგავსების გამო მაგრდება და არა იმიტომ, რომ ქსოვილი შემწოვია, ცხიმიანია ან პიგმენტის შესაკავებლად შესაფერისი ფორმა აქვს. ერლიხი ბავშვობიდან აკვირდებოდა, როგორ ამზადებდა მისი ბიძაშვილი, პათოლოგი კარლ ვაიგერტი, შეღებილ ანათლებს. მის ყურადღებას არა გამოსახულებები, არამედ ის ფაქტი იპყრობდა, რომ საღებავი თავად არჩევდა, სად მოხვედრილიყო.
ეს მტკიცება მოკრძალებულად ჟღერს. სინამდვილეში ასე არ არის. თუ საღებავი ქსოვილს ქიმიური მიზეზით უკავშირდება, მაშინ შეღებვის სურათი ამ ქსოვილის ქიმიურ თვისებებზე გვაწვდის ინფორმაციას. შეღებილი პრეპარატი აღარ არის მხოლოდ ილუსტრაცია — ის გაზომვის საშუალებად იქცევა.
მან ამ იდეის განვითარება მაშინვე დაიწყო. 1880 წელს მეთილენის ლურჯი მჟავა ფუქსინს შეურია და ნარევს ნეიტრალური საღებავი, ნეიტრალური საღებავი ნივთიერება, უწოდა. ამ ნარევით სისხლის თეთრი უჯრედების სხვადასხვა ტიპის გარჩევა შესაძლებელი გახდა იქ, სადაც იმ დროს გამოყენებული ცალკეული საღებავები ამას ვერ ახერხებდა. ორი წლის შემდეგ მან ტუბერკულოზის ბაცილების შესაღებად მეთილვიოლეტის გამოყენების მეთოდი წარმოადგინა, რომელიც კოხმა საკუთარ მუშაობაშიც დანერგა.
თეორია, რომელმაც მოგვიანებით ამ პრაქტიკებს საერთო საფუძველი მისცა, ცალკე საკითხია, მისი ჩამოყალიბების თარიღს კი ხშირად ზედმეტად ამარტივებენ. ერლიხის გვერდითი ჯაჭვების თეორია — იდეა, რომ ნივთიერება უჯრედზე მოქმედებს, რადგან ისინი ქიმიურად თავსებადია — 1890-იან წლებს ეკუთვნის და არა საღებავებზე მუშაობის ადრეულ პერიოდს. ადრეულმა კვლევებმა მას წინმსწრები რწმენა მისცა: შერჩევითობა ქიმიურია და, შესაბამისად, მისი მიზანმიმართული ძიება შეიძლება, ნაცვლად იმისა, რომ შემთხვევით გადავაწყდეთ.
ექსპერიმენტი, რომელმაც საღებავი რუკად აქცია
1885 წელს ერლიხმა გამოაქვეყნა მონოგრაფია ორგანიზმის ჟანგბადის მოთხოვნილების შესახებ, ქვესათაურით „ფერით ანალიზის კვლევა“. მისი მეთოდი იყო ისეთი საღებავების შეყვანა, რომელთა ფერიც ჟანგვის ხარისხზეა დამოკიდებული, შემდეგ კი შედარება, თუ როგორ აღადგენდა ან უცვლელად ინარჩუნებდა მათ სხვადასხვა ორგანო. საღებავი ხელსაწყოდ გამოიყენებოდა, ისევე როგორც თერმომეტრი: ის გვაწვდიდა ინფორმაციას ქსოვილის შიგნით არსებული პირობების შესახებ, რომელთა პირდაპირ შესწავლაც შეუძლებელი იყო. ერლიხის საკუთარი განმარტებით, მიზანი კონკრეტული საღებავების დახმარებით ცოცხალი ორგანოების აღმდგენი უნარის განსაზღვრა იყო.
მეთილენის ლურჯთან დაკავშირებული შედეგი 1886 წელს გამოქვეყნდა ნაშრომში საღებავის რეაქციის შესახებ ცოცხალ ნერვულ ნივთიერებასთან, რომელიც წინა წლის დეკემბერში სამედიცინო საზოგადოებას წარუდგინეს. მეთილენის ლურჯი ცოცხალი ცხოველის სისხლის მიმოქცევაში შეჰყავდათ, შემდეგ კი ქსოვილის თხელ ანათლებს იღებდნენ და ჰაერზე ათავსებდნენ, რათა დაგროვილი უფერო საღებავი დაჟანგულიყო, კვლავ გალურჯებულიყო და ეჩვენებინა, სად იყო თავმოყრილი. ნერვული უჯრედები და ნერვული ბოჭკოები იღებებოდა, თანაც იმდენად შერჩევითად, რომ ეს ტექნიკა ნერვული ქსოვილის გამოსაჩენ სტანდარტულ მეთოდად იქცა. ნაერთი აღარ იყო მხოლოდ ლაბორატორიულ მაგიდაზე მოთავსებულ მკვდარ ანათლზე დატანილი საღებავი ნივთიერება. ის იყო მარკერი, რომელიც ცოცხალ სხეულში ნაწილდებოდა და რომლის განაწილების წაკითხვაც შეიძლებოდა.
ორივე ექსპერიმენტის საფუძვლად არსებული თვისება მკაფიოდ უნდა ითქვას, რადგან ამ ისტორიაში ყველაფერი დანარჩენი მასზეა დამოკიდებული. მეთილენის ლურჯის გარდაქმნა შექცევადია. მისი აღდგენილი ფორმა, ლეიკომეთილენის ლურჯი, უფეროა და ჟანგბადთან შეხებისას კვლავ ლურჯ კათიონად იქცევა. საღებავის გლუკოზიანი ხსნარი დახურულ ქილაში უფეროა; ქილის გახსნისას კი ლურჯდება. გადმოცემის თანახმად, ერლიხმა ეს უშუალოდ აჩვენა: შეღებილ ანათლებს რკინის ქლორიდითა და ჰაერით ამუშავებდა და ფერის დაბრუნებას აკვირდებოდა. საღებავი, რომელიც გარემოს ჟანგვა-აღდგენითი მდგომარეობის მიხედვით იცვლის ფერს, ამ გარემოს შესასწავლი ზონდია.
ამრიგად, ერთმანეთის გვერდით ორი თვისება იდგა. საღებავს ერთი ქსოვილის მეორისგან გარჩევა შეეძლო. ამასთან, ჟანგვის ხარისხის ცვლილებით საღებავის ფერის გამოჩენა და გაქრობა შეიძლებოდა.
რეტროსპექტიულად დანახული, მეორე თვისება ქიმიოთერაპიის დასაწყისია. თუ ნაერთი ერთგვარ ქსოვილს უკავშირდება და სხვას არა, მაშინ იგივე ნაერთი შესაძლოა ერთგვარ ორგანიზმამდე აღწევდეს და სხვამდე არა. ერლიხმა ეს დასკვნა პირდაპირ ჩამოაყალიბა: თუ პათოგენის შერჩევითად შეღებვა შესაძლებელი იყო, შეღებვა შესაძლოა ამ პათოგენისთვის სპეციფიკურ ზიანზე მიუთითებდა. ამგვარად, საღებავი შეიძლებოდა წამლად გამოყენებულიყო, რომელიც პაციენტის ნაცვლად მის ორგანიზმში შეჭრილ პათოგენზე იქნებოდა მიმართული.
პაციენტში პირველი გამოცდა მალარიას არ ეხებოდა. 1890 წელს ერლიხმა ფსიქიატრ არტურ ლეპმანთან ერთად განაცხადა, რომ მეთილენის ლურჯი კუნთების, სახსრებისა და მყესების ნევრალგიური და რევმატული მდგომარეობების დროს ტკივილს ამსუბუქებდა. მათ განიხილეს, შეიძლებოდა თუ არა წამალს ფსიქიკურ დაავადებაზე ემოქმედა, და გადაწყვიტეს, არ გამოეცადათ. გენუელმა იტალიელმა ექიმმა პიეტრო ბოდონიმ ეს მაინც სცადა. მისი 1899 წლის ნაშრომის სათაური ფსიქოზის სხვადასხვა ფორმის დროს სედაციურ მოქმედებას ეხება: მან აღწერა თოთხმეტი აგზნებული პაციენტის დამშვიდება და აღნიშნა, რომ გენუის სხვა ექიმებიც იმავე მიზნით უკვე იყენებდნენ საღებავს. სედაცია დაავადებაზე ზემოქმედებას არ ნიშნავს — ამ განსხვავებას ეს ისტორია კვლავ და კვლავ წარმოაჩენს.
მალარიაზე მუშაობა 1891 წელს დაიწყო, პათოლოგ პაულ გუტმანთან ერთად, ბერლინის მოაბიტის საავადმყოფოში. მეთილენის ლურჯი ორ პაციენტს მისცეს, ანგარიში კი 1891 წლის 28 სექტემბრის Berliner klinische Wochenschrift-ში გამოქვეყნდა. პირველ შემთხვევაში პაციენტმა 29 ივნისის საღამოს ერთბაშად მიიღო საღებავის 0.5 g; მოსალოდნელი შეტევა სრულად არ განვითარებულა და შემდეგ აღრიცხული ერთადერთი ჩივილი იყო მსუბუქი სტრანგურია ლურჯი შარდით. ცხელების შეტევები პირველივე დღეებში გაქრა, პარაზიტები კი სისხლიდან არაუგვიანეს მერვე დღისა გაქრნენ. ავტორების შეჯამებით, მათი მოლოდინი სრულად გამართლდა. საკონტროლო ჯგუფის გარეშე აღწერილი ორი შემთხვევა მტკიცებულება არ არის. მეთილენის ლურჯისა და მალარიის უფრო სრული განხილვა, თანამედროვე კვლევების ჩათვლით, ცალკე გვერდს ეკუთვნის. აქ საინტერესო კითხვა უფრო ვიწროა: ერლიხის მსჯელობის რა ნაწილმა გაუძლო პარაზიტთან უშუალო გამოცდას.
სად გამართლდა მსჯელობა და სად აღმოჩნდა მცდარი
მექანიზმის შესახებ წარმოდგენიდან ბევრი არაფერი შემორჩა, ყოველ შემთხვევაში, არა იმ ფორმით, რომელიც ერლიხმა შემოგვთავაზა. მოწესრიგებული ვერსია, რომლის მიხედვითაც ბრტყელი ტრიციკლური კათიონი პარაზიტის დნმ-ის ფუძეთა წყვილებს შორის თავსდება, Plasmodium-ის შემთხვევაში შემოწმებას ვერ უძლებს. ინფიცირებული ერითროციტი მეთილენის ლურჯს იმდენად ადვილად აღადგენს, რომ ის პარაზიტამდე ბრტყელი კათიონის სახით საერთოდ ვერ აღწევს. ინტერკალაციის ახსნა, რომელიც აკრიდინის საღებავებს შეესაბამება, ამ საღებავისთვის არ გამოდგება.
მტკიცებულებებით მხარდაჭერილი სურათი უფრო რთულია. მეთილენის ლურჯი თრგუნავს პარაზიტის გლუტათიონრედუქტაზას იმ კონცენტრაციებზე, რომელთა მიღწევაც პაციენტში შესაძლებელია. ის ჰემის ჰემოზოინად გარდაქმნას ბლოკავს — ინერტულ პიგმენტად, რომელსაც პარაზიტი ქმნის, რათა ჰემოგლობინის მონელების შედეგად თავად არ მოიწამლოს — დაახლოებით ისეთივე ეფექტიანობით, როგორც ქლოროქინი, და გაცილებით ეფექტიანად, ვიდრე ქინინი. მისი ჟანგვა-აღდგენითი ციკლი ჟანგბადის რეაქტიულ ფორმებსაც წარმოქმნის უჯრედში, რომელიც მათ ისედაც წარმოქმნის. ამათგან რომელია რეალური მექანიზმი, ან მონაწილეობს თუ არა ყველა მათგანი, ჯერ კიდევ დაუდგენელია.
არის კიდევ ერთი სირთულე, რომელიც უნდა განსაზღვრავდეს ამ ნაერთის შესახებ ნებისმიერი ისტორიული მტკიცების წაკითხვას. იმ პერიოდის კომერციული მეთილენის ლურჯი ერთი ნივთიერება არ იყო. ნიმუშები შეიცავდა azure B-ს, მონოდემეთილირებულ ანალოგს, ძველ ხსნარებში კი მისი რაოდენობა იზრდებოდა. Azure B მეტაქრომატული საღებავია განსხვავებული სამიზნეებით: ის ორჯაჭვიან დნმ-ს მუქ ლურჯად ღებავს, რნმ-ს კი მწვანედ. ორი საღებავის ნარევი, რომლებიც სხვადასხვა ადგილას ხვდება და რომელთა თანაფარდობაც არავის აღურიცხავს, ვერ იძლევა მკაფიო დასკვნის საფუძველს იმის შესახებ, თუ რას აკეთებდა მასში შემავალი მეთილენის ლურჯი.
თავად საღებავს ქინინი არასოდეს ჩაუნაცვლებია. მეთოდი უფრო წარმატებული აღმოჩნდა. ერლიხის მოწაფე ვილჰელმ რელი, რომელიც საღებავებისა და წამლების გაერთიანება IG Farben-ში მუშაობდა, კვლავ ცდილობდა საღებავების წარმოებულების ტროპიკული დაავადებების სამკურნალო საშუალებებად განვითარებას და შეავსო ინსტრუმენტის ნაკლებობა: ფრინველთა მალარიით ინფიცირებული იადონი კანდიდატი ნაერთების რუტინული სკრინინგის მოდელად აქცია. შემდეგ ვერნერ შულემანმა გვერდითი ჯაჭვი შეცვალა და მიღებულმა ფენოთიაზინიუმის მარილმა ექსპერიმენტული ინფექცია განკურნა. თუმცა ის პაციენტებს კვლავ ალურჯებდა.
მდგრადი შედეგი არც საღებავი აღმოჩნდა და არც რგოლური სისტემა, არამედ გვერდითი ჯაჭვი. დიალკილამინოალკილამინო ჯგუფის დამატებამ მოლეკულის ქცევა შეცვალა და ეს ფრაგმენტი ყველა შემდგომ გადამუშავებაში შენარჩუნდა. თუ ამ ჯგუფს შევინარჩუნებთ და ფენოთიაზინიუმის რგოლს აკრიდინით ჩავანაცვლებთ, მივიღებთ ქინაკრინს. თუ მის ნაცვლად ქინოლინს გამოვიყენებთ, მივიღებთ ქლოროქინს. პამაქინი, პრიმაქინი და ამოდიაქინი, რომლებიც კვლავ შედის მალარიის საწინააღმდეგო საშუალებების ჩამონათვალში, იმავე ჯგუფს შეიცავს. ნაერთმა, რომელიც სამკურნალო საშუალებად წარუმატებელი აღმოჩნდა, წარმატებული ნაწილის წყარო მოგვცა.
ანტიფსიქოზურ საშუალებებთან კავშირი რგოლზე გადის და არა წამალზე. სწორედ მეთილენის ლურჯის სტრუქტურის გარკვევამ მიიყვანა ჰაინრიხ აუგუსტ ბერნთზენი 1883 წელს ფენოთიაზინის საწყის ბირთვამდე. ამ ჩონჩხის სხვადასხვაგვარად ჩანაცვლებულ ვარიანტებზე მუშაობდნენ Rhône-Poulenc-ის ქიმიკოსები 1940-იან წლებში, როცა ანტიჰისტამინურ საშუალებებს ეძებდნენ. ერთ-ერთი ასეთი ნაერთი დაახლოებით 1950 წლის ბოლოს სინთეზირდა და ქირურგმა ანრი ლაბორიმ გამოსცადა. მან შენიშნა, რომ ნაერთი პაციენტებს მშვიდსა და გულგრილს ტოვებდა. მისი ფსიქიატრიაში გამოყენების პირველი გამოქვეყნებული შემთხვევა, მანიის მქონე პაციენტში, 1952 წლის იანვარს ეკუთვნის. პირველი ანტიფსიქოზური საშუალება ერლიხის მალარიის საწინააღმდეგო წამლის შთამომავალი კი არა, უფრო იმ საღებავის შორეული ნათესავია, რომლითაც მან დაიწყო.
სამი მიდგომა, რომლის შენარჩუნებაც ამ ისტორიიდან ღირს
- „მედიცინაში გამოყენებული პირველი სინთეზური წამალი“ კატეგორიას აღწერს, თანაც საჭირო დაზუსტებები იმაზე მეტია, ვიდრე ეს ფრაზა გვაფიქრებინებს. ეს ფრაზა დამკვიდრებულ ფორმულირებად იქცა; Neurobiology of Aging-ში გამოქვეყნებული შირმერისა და მისი კოლეგების ხშირად ციტირებული მიმოხილვა მეთილენის ლურჯს მედიცინაში გამოყენებულ პირველ სრულად სინთეზურ წამალს უწოდებს. ქლორალჰიდრატი სინთეზურ სედაციურ საშუალებად 1869 წელს, ოც წელზე მეტი ხნით ადრე დაინერგა. პასუხის ნაწილს თავად 1891 წლის ნაშრომი გვაძლევს, რადგან მისი ავტორები ასახელებენ სინთეზურ სიცხის დამწევ საშუალებებს, რომლებმაც მალარიის წინააღმდეგ უკვე ვერ გაამართლა, მათ შორის ქინოლინს, ანტიპირინსა და ანტიფებრინს. ერლიხის საკუთარი დარიშხანშემცველი საშუალება სიფილისისთვის კიდევ უფრო გვიან შეიქმნა. მტკიცების დასაბუთებული ვერსია მეთოდს ეხება და არა პირველობას: მეთილენის ლურჯი ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული სინთეზური ნაერთია, რომელიც კონკრეტულ ორგანიზმზე სამოქმედოდ შერჩევითობის ქიმიური თეორიის საფუძველზე აირჩიეს.
- შერჩევითი განაწილება შერჩევით სარგებელს არ ნიშნავს. ერლიხის 1886 წლის შედეგი იყო ის, რომ საღებავი ნერვულ ქსოვილში ხვდება. სად მიდის ნაერთი და რას აკეთებს იქ მისვლისას — ეს ორი განსხვავებული გასაზომი საკითხია, რომელთაგან პირველის გაზომვა გაცილებით მარტივია. მეთილენის ლურჯისა და ტვინის შესახებ მტკიცებების უმეტესობა მას შემდეგ სწორედ ამ სხვაობის სივრცეში არსებობს.
- სისუფთავე მტკიცებულების ნაწილია და არა მარკეტინგის. ისტორიული მონაცემები სწორედ ამ მიზეზითაა ორაზროვანი. მცირე სტრუქტურული განსხვავებები ცვლის იმას, თუ სად ხვდება ეს ნაერთი. ამიტომ ანალიზის სერტიფიკატი კონკრეტულ პარტიას უნდა უკავშირდებოდეს და არა უბრალოდ პროდუქტის შემოწმებულობის მტკიცებად იყოს წარმოდგენილი. გამყიდველი, რომელიც ფარმაკოპეის მონოგრაფიასთან შესაბამისობას აცხადებს, მაგრამ მხოლოდ მძიმე ლითონებს ამოწმებს, იმაზე მეტს ამტკიცებს, ვიდრე ანგარიშით დასტურდება. Blupreme მეთილენის ლურჯს ფარმაცევტული მწარმოებლისგან იღებს და მონოგრაფიით განსაზღვრულ სრულ სპეციფიკაციას ამოწმებს: იდენტობას, სისუფთავეს, ორგანულ მინარევებს, ნარჩენ გამხსნელებს, ელემენტურ მინარევებს, გახურების შემდეგ ნარჩენს, მიკრობულ ზღვრულ მაჩვენებლებსა და ბაქტერიულ ენდოტოქსინებს. ანგარიში პროდუქტთან ერთად ქვეყნდება, ხოლო USP ხარისხის მეთილენის ლურჯის გვერდი განმარტავს ამ ზღვრებს და იმას, თუ რატომ უნდა მიაქციოთ პირველ რიგში ყურადღება azure B-ის შედეგს.
წყაროების ქრონოლოგია
| თარიღი | რა გაკეთდა | სად არის აღრიცხული |
|---|---|---|
| 1878 | სადოქტორო ნაშრომი ამტკიცებს, რომ პრეპარატების შეღებვა და ტექსტილის ღებვა ქიმიური მსგავსების ერთსა და იმავე ლოგიკას ემორჩილება | ერლიხი, სადოქტორო ნაშრომი, ლაიფციგი, 1878; მისი პირველი ნაწილის სათაურია „შეღებვის ქიმიური გაგება“ |
| 1880 | მეთილენის ლურჯისა და მჟავა ფუქსინის ნარევი, „ნეიტრალური საღებავი“, სისხლის თეთრი უჯრედების ტიპებს განასხვავებს | კრაფტსი, ჰემპელმანი და სკორსკა-სტანია, Parasitol Res 111:1-6, 2012 |
| 1882 | ბერლინის სამედიცინო საზოგადოებას წარედგინა ტუბერკულოზის ბაცილების მეთილვიოლეტით შეღებვის მეთოდი, რომელიც მომდევნო წელს გამოქვეყნდა | ერლიხი, Berliner klinische Wochenschrift 20:13, 1883 |
| 1885 | ფერით ანალიზის მონოგრაფია ჟანგვა-აღდგენით საღებავებს ორგანოების აღმდგენი უნარის შესადარებლად იყენებს | ერლიხი, ორგანიზმის ჟანგბადის მოთხოვნილება, ბერლინი, 1885 |
| 1886 | ცოცხალ ცხოველში შეყვანილი მეთილენის ლურჯი ნერვულ ქსოვილს შერჩევითად აღნიშნავს | ერლიხი, „ცოცხალი ნერვული ნივთიერების მეთილენის ლურჯთან რეაქციის შესახებ“, Deutsche Medizinische Wochenschrift 12(4):49-52, 1886 |
| 1888 | მეთილენის ლურჯი ეოზინთან ერთად სისხლის ნაცხებში მალარიის პარაზიტს ღებავს | ხენცინსკი, Centralblatt für Bakteriologie und Parasitenkunde 3(15):457-460, 1888 |
| 1890 | ქვეყნდება ცნობა, რომ მეთილენის ლურჯი ნევრალგიურ და რევმატულ ტკივილს ამსუბუქებს | ერლიხი და ლეპმანი, Deutsche Medizinische Wochenschrift 16(23):493-494, 1890 |
| 1891 | ბერლინის მოაბიტის საავადმყოფოში მეთილენის ლურჯს მალარიის მქონე ორ პაციენტს აძლევენ | გუტმანი და ერლიხი, „მალარიის დროს მეთილენის ლურჯის მოქმედების შესახებ“, Berliner klinische Wochenschrift 28(39):953-956 |
| 1897 | დიფთერიის შრატის შესახებ ნაშრომში გვერდითი ჯაჭვების თეორია საბოლოოდ ჩამოყალიბებული სახით არის წარმოდგენილი | ერლიხი, Klinisches Jahrbuch 6:299-326, 1897 |
| 1899 | ქვეყნდება ცნობა ფსიქოზის სხვადასხვა ფორმის დროს მეთილენის ლურჯის სედაციური მოქმედების შესახებ | ბოდონი, Clinica Medica Italiana 24:217-222, 1899 |
| 1926 | ინფიცირებული იადონი მალარიის საწინააღმდეგო ნაერთების რუტინული სკრინინგის მოდელი ხდება | რელი, Deutsche Medizinische Wochenschrift 52, 1926 |
| 1932 | გვერდითი ჯაჭვის ჩანაცვლება ექსპერიმენტულ ინფექციას კურნავს | შულემანი, Proc R Soc Med 25:897-905, 1932 |
| 1934 | აკრიდინის რგოლი ქინოლინით ჩანაცვლდება და მიიღება ქლოროქინი | კრაფტსი და კოლეგები, 2012, Bayer-ის საარქივო მასალებზე დაყრდნობით |
| 1950 | Rhône-Poulenc-ში სინთეზირდება ჩანაცვლებული ფენოთიაზინი, რომელსაც მოგვიანებით ქლორპრომაზინი ეწოდა; გამოქვეყნდა 1952 წელს | შარპანტიე და კოლეგები, Comptes rendus de l'Académie des Sciences 235:59-60, 1952 |
| 1952 | ქლორპრომაზინის ფსიქიატრიაში გამოყენების პირველი გამოქვეყნებული შემთხვევა | დელე, დენიკერი და არლი, Annales médico-psychologiques 110:112-117, 1952 |
მნიშვნელოვანი ეტაპების დათარიღებული თანმიმდევრობა, მათ შორის საღებავების ქიმია ერლიხამდე და ხარისხის კატეგორიები და სპეციფიკაციები მის შემდეგ, ცალკე არის გადმოცემული მეთილენის ლურჯის ისტორიაში, თავად ნაერთის რაობა კი განხილულია გვერდზე რა არის მეთილენის ლურჯი.
ამ მონათხრობის საფუძვლად არსებული ილუსტრაციები, რომლებიც კრაფტსის, ჰემპელმანისა და სკორსკა-სტანიას 2012 წლის მიმოხილვაში არის ხელახლა გამოქვეყნებული, თანაბარი მნიშვნელობის არ არის. ერთი მაგალითი აჩვენებს, რატომ. 1891 წლის ილუსტრაცია კვლევის პირველადი ჩანაწერია; მის გვერდით მოთავსებული 1910 წლის პორტრეტი კი მხოლოდ რეპუტაციას ათარიღებს და სხვა არაფერს. ანდერსაგის 1934 წლის რვეულის გვერდები ქინოლინით ჩანაცვლების უშუალო კვალია, თავად ქიმიკოსის ხელით შესრულებული.
ერლიხის საღებავების ექსპერიმენტების პატიოსანი შეჯამება ასეთია: მან სწორად დაინახა შერჩევითობა და სამიზნე, მაგრამ მექანიზმში შეცდა. მეთილენის ლურჯი მართლაც გროვდება ნერვულ ქსოვილში და მართლაც აზიანებს მალარიის პარაზიტს. მეორეს პირველის გამო არ აკეთებს, ხოლო ორივესთვის შეთავაზებული ქიმიური ახსნა მცდარი იყო. ის, რაც მან უდავოდ აჩვენა, სწორ მექანიზმზე უფრო ხანგრძლივი მნიშვნელობის აღმოჩნდა: ნაერთის არჩევა შეიძლება და არა მხოლოდ მისი პოვნა — თანაც იმ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით, რომლებიც მის პაციენტისთვის მიცემამდე შეგროვდა.