მეთილენის ლურჯი და გაფანტული სკლეროზი: რა შეამოწმეს ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში

თუ გაფანტული სკლეროზისთვის მეთილენის ლურჯის გამოყენების შესახებ ინფორმაციას მოძებნით, ნახავთ ნაშრომებს, რომლებიც თითქოს ერთსა და იმავე კითხვას პასუხობენ. სინამდვილეში ასე არ არის. ერთ კვლევაში ავადმყოფ თაგვებს მეთილენის ლურჯს სამკურნალოდ აძლევდნენ. მეორეში ამ ნივთიერებით არცერთ ცხოველს არ მკურნალობდნენ. მას იყენებდნენ როგორც ლურჯ საღებავს ზურგის ტვინის თხელი ანათლების შესაღებად, რათა პათოლოგს მიკროსკოპით მიელინი დაენახა.

სწორედ ეს განსხვავებაა მთელი სტატიის მთავარი აზრი. ამ საღებავს ბიოლოგიაში ორი როლი აქვს, რომლებსაც საერთო მხოლოდ ბოთლი აქვთ. როგორც წამლის კანდიდატს, მას ცოცხალ ცხოველს დოზირებულად აძლევენ და ამოწმებენ, იცვლება თუ არა დაავადება. როგორც საღებავს, მას ექსპერიმენტის შემდეგ მკვდარ, ფიქსირებულ ქსოვილზე იყენებენ და ამოწმებენ, როგორ გამოიყურებოდა ქსოვილი. თუ ამ განსხვავებას ვერ შეამჩნევთ, პათოლოგიური კვლევის მეთოდების განყოფილებას ისე წაიკითხავთ, თითქოს ის მკურნალობის შედეგს აღწერდეს.

რა არის EAE, მარტივად

ექსპერიმენტული აუტოიმუნური ენცეფალომიელიტი, რომელსაც ჩვეულებრივ EAE-ს უწოდებენ, გაფანტული სკლეროზის ზოგიერთი ასპექტის სტანდარტული ცხოველური მოდელია. მკვლევარი ამ დაავადებისადმი მგრძნობიარე თაგვს მიელინის ცილის ფრაგმენტითა და ძლიერი ადიუვანტით იმუნიზაციას უტარებს. შემდეგ იმუნური სისტემა ცხოველის საკუთარ ცენტრალურ ნერვულ სისტემას უტევს. თაგვს უვითარდება აღმავალი სისუსტე, რომლის შეფასებაც მარტივია 0-დან 5-მდე სკალაზე — მოდუნებული კუდიდან უკანა კიდურების დამბლამდე.

შეფასების ეს სიმარტივე ხსნის როგორც EAE-ის პოპულარობას, ისე იმას, თუ რატომ შეიძლება მან შეცდომაში შეგვიყვანოს. ადამიანებში გაფანტული სკლეროზი თავისთავად ვითარდება, მოიცავს სამიზნეების უფრო ფართო და ნაკლებად მკაფიოდ განსაზღვრულ ჯგუფს და იწვევს მხედველობით, მგრძნობელობით, კოგნიტიურ, ნათხემის ფუნქციასთან დაკავშირებულ და მოტორულ სიმპტომებს რეციდივული ან პროგრესირებადი მიმდინარეობით. EAE კონტროლირებულ პირობებში იმეორებს ცალკეულ მექანიზმებს, მაგალითად, ანთებას, დემიელინიზაციასა და აქსონების დაზიანებას. ის არ წარმოადგენს გაფანტული სკლეროზის მინიატურულ ასლს. მკითხველებს, რომლებსაც ზოგადი ჩარჩოს გაცნობა სურთ, შეუძლიათ გაეცნონ იმას, თუ როგორ მოქმედებს, არსებული წარმოდგენით, მეთილენის ლურჯი უჯრედულ დონეზე, სანამ რომელიმე კონკრეტულ დაავადებასთან დაკავშირებულ მტკიცებას შეაფასებენ.

ქვემოთ განხილულ ორ ნაშრომში EAE-ის გამოსაწვევად სხვადასხვა ანტიგენიც გამოიყენეს, რასაც მნიშვნელობა აქვს. მკურნალობის კვლევაში დაავადება გამოიწვიეს MOG35-55-ით — მიელინის ოლიგოდენდროციტული გლიკოპროტეინის მოკლე პეპტიდით. პათოლოგიის კვლევაში დაავადება გამოიწვიეს MP4-ით — მიელინის ძირითადი ცილისა და პროტეოლიპიდური ცილის სეგმენტების შერწყმით მიღებული ცილით. თაგვის ხაზისა და ანტიგენის არჩევანი ცვლის დაზიანების კერების მდებარეობასა და ანთების მიმდინარეობას, ამიტომ ეს ორი კვლევა ერთი ექსპერიმენტის ორი გამეორება არ არის.

გზამკვლევი: მოდელი, კითხვა და შეზღუდვები

ეს ცხრილი ხელთ გქონდეთ. ის ამ სტატიის ძირითადი საცნობარო მასალაა. თითოეული მწკრივი მიუთითებს, რომელ კლინიკურ კითხვაზე შეუძლია მოდელს პასუხის გაცემა, რა გაზომეს რეალურად და სად მთავრდება შედეგების ადამიანებზე განზოგადების შესაძლებლობა.

ნებისმიერს, ვინც შემდეგ სათაურს გადაამოწმებს, შეუძლია იგივე სვეტები გამოიყენოს პრეკლინიკური კვლევების წაკითხვის გზამკვლევის დახმარებით: გაარკვიოს სახეობა და ანტიგენი, ნაერთის როლი, შედეგების მაჩვენებლები და ის, ასახავს თუ არა შედეგი დაავადების მიმდინარეობას, თუ ქსოვილის მდგომარეობას ერთ კონკრეტულ მომენტში.

მკურნალობის შედეგი: რა შეცვალა ნივთიერების მიცემამ

Journal of Neuroimmunology-ში გამოქვეყნებულ 2016 წლის მკურნალობის კვლევაში გამოიყენეს დაახლოებით 8-დან 10 კვირამდე ასაკის მდედრი C57BL/6 თაგვები, რომლებსაც იმუნიზაცია ჩაუტარეს თითო თაგვზე 250 მიკროგრამი MOG35-55-ით. დაავადების გამოწვევის შემდეგ EAE-ის მქონე ცხოველები შემთხვევითი განაწილებით მოათავსეს მეთილენის ლურჯის ჯგუფში ან არანამკურნალებ EAE-ის ჯგუფში და კლინიკურ ქულებს დაახლოებით 30-ე დღემდე აკვირდებოდნენ.

ნამკურნალებ თაგვებში კლინიკური ქულები EAE-ის საკონტროლო ჯგუფთან შედარებით მნიშვნელოვნად დაბალი იყო 15-ე დღიდან 30-ე დღემდე, P 0.01-ზე ნაკლები იყო. ზურგის ტვინის ანალიზიც იმავე მიმართულებაზე მიუთითებდა: ნამკურნალებ ცხოველებში ნაკლები იყო ანთებითი ინფილტრაცია, დემიელინიზაცია და აქსონების დაკარგვა.

გამორჩეული ნაწილი სიგნალიზაციის მაჩვენებლების ერთობლიობა იყო. მკურნალობამ გაზარდა AMPK-ის აქტივაცია და SIRT1-ის ექსპრესია და დათრგუნა NF-kB-ის, ანთებითი პროცესების ერთ-ერთი ცენტრალური გადამრთველის, აქტივაცია. ადაპტაციური იმუნიტეტის მხრივ მან შეამცირა Th17-ის პასუხი და გააძლიერა Treg-ის პასუხი. შესაბამისად, შემოთავაზებული ჯაჭვია: მეთილენის ლურჯი → AMPK და SIRT1 → NF-kB-ის სიგნალიზაციის შემცირება → ანთებითი Th17-დან მარეგულირებელი Treg-ისკენ გადანაცვლება → ქსოვილის უფრო მსუბუქი დაზიანება → უფრო დაბალი ქულები.

ეს ჯაჭვი ინტერპრეტაციაა და არა დადასტურებული მიზეზშედეგობრივი თანმიმდევრობა. კვლევაში წამლის მიცემა, სიგნალიზაციის ცვლილებები და დაავადების გაუმჯობესება ერთად აღინიშნა. ის არ ამტკიცებს, რომ სარგებელი მთლიანად AMPK-სა და SIRT1-ზეა დამოკიდებული. ამასთან, საჯაროდ ინდექსირებულ ტექსტში ზუსტი დოზა მილიგრამი/კილოგრამის მიხედვით, შეყვანის გზა, დაწყების დღე და ხანგრძლივობა საკმარისად მკაფიოდ არ არის მოცემული იმისთვის, რომ სქემა მხოლოდ აბსტრაქტის საფუძველზე გამეორდეს. გაყიდვების გვერდზე ამ ნაშრომთან დაკავშირებით მითითებული ნებისმიერი დოზა დაუდასტურებლად მიიჩნიეთ, თუ მას სრული ტექსტის მეთოდების განყოფილება არ ახლავს წყაროდ. მეთილენის ლურჯის შესახებ ადამიანებში მიღებული მტკიცებულებების უფრო ფართო ბაზაში უნდა გადაამოწმოთ, გადაიზარდა თუ არა ეს ადრეული იმუნური სიგნალი ოდესმე კლინიკურ მონაცემებში.

პათოლოგიის შედეგი: რა აჩვენა ქსოვილმა ექვსი თვის განმავლობაში

PLoS ONE-ში გამოქვეყნებულ 2015 წლის MP4-ის კვლევაში გამოიყენეს მდედრი C57BL/6 თაგვები, რომლებსაც იმუნიზაცია ჩაუტარეს 200 მიკროგრამი MP4-ით ფროინდის სრულ ადიუვანტში; ყივანახველის ტოქსინი მისცეს იმუნიზაციის დღეს და კვლავ 48 საათის შემდეგ. არცერთ ცხოველს მეთილენის ლურჯი წამლის სახით არ მიუღია. ფიქსაციისა და ჩაყალიბების შემდეგ ზურგის ტვინის ერთი მიკრომეტრის სისქის განივი ანათლები მეთილენის ლურჯით შეღებეს სინათლის მიკროსკოპიისთვის, ხოლო უფრო წვრილი დეტალების შესასწავლად ვენტროლატერალური ტრაქტის ელექტრონული მიკროსკოპია გამოიყენეს.

ქსოვილის ნიმუშები აიღეს სამ ეტაპზე: მწვავე პიკის დროს — 7 თაგვისგან, დაწყებიდან სამი თვის შემდეგ — 5 თაგვისგან და დაწყებიდან ექვსი თვის შემდეგ — 10 თაგვისგან. ამ ეტაპებზე საშუალო კლინიკური ქულები თითქმის ერთნაირი ჩანდა: დაახლოებით 1.7-დან 1.8-მდე, 0-დან 5-მდე სკალაზე. ქსოვილმა სხვა სურათი აჩვენა. მხოლოდ მიელინის დაზიანების მქონე ბოჭკოების რაოდენობა მწვავე პიკის დროს კვადრატულ მილიმეტრზე დაახლოებით 569,000-დან ექვსი თვისთვის დაახლოებით 1,496,000-მდე გაიზარდა; მწვავე და გრძელვადიანი ეტაპების შედარება სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი იყო, P უდრიდა 0.027-ს. მიელინისა და აქსონის ერთობლივი დაზიანება ექვსი თვისთვის დაახლოებით გაორმაგდა. რემიელინიზაციის პროცესში მყოფი ბოჭკოები ყველა ეტაპზე ერთ პროცენტზე ნაკლები დარჩა, რაც აღდგენის იმედებთან დაკავშირებით დამაფიქრებელი დეტალია.

აქსონების დაზიანებას U-ს ფორმის დინამიკა ჰქონდა: მაღალი იყო მწვავე პიკის დროს, ნაკლები — სამი თვის შემდეგ და ყველაზე მაღალი — ექვსი თვის შემდეგ. ის კორელაციაში იყო მიტოქონდრიების შეშუპებასთან და ნეიროფილამენტებს შორის მანძილის შემცირებასთან. შეფასება ქულებისა და ეტაპის შესახებ ინფორმაციის გარეშე ჩატარდა, რაც ამყარებს ინტერპრეტაციას, რომ კლინიკური ქულები მიმდინარე სტრუქტურულ დაზიანებას სრულად ვერ ასახავდა.

სწორედ ეს შეუსაბამობაა კვლევის მთავარი წვლილი გაფანტული სკლეროზით დაინტერესებული მკითხველისთვის. ფუნქციური შეზღუდვის სტაბილური ქულა ქსოვილის სტაბილურ მდგომარეობას არ ნიშნავდა. ეს ასევე აჩვენებს, რატომ ვერ ამყარებს ეს ნაშრომი მეთილენის ლურჯით გაფანტული სკლეროზის მკურნალობის შესახებ რაიმე მტკიცებას. მან შეამოწმა დროის გავლენა და არა მკურნალობა.

რატომ ვერ ადგენს ვერცერთი კვლევა სარგებელს პაციენტებისთვის

თითოეული ნაშრომი წარმოიდგინეთ როგორც ვიწრო კითხვაზე კარგი პასუხი, რომელიც პაციენტებთან დაკავშირებულ კითხვას საერთოდ არ პასუხობს.

პირველი განსხვავება მიზეზშია. EAE-ს განზრახ იწვევენ განსაზღვრული ანტიგენითა და ადიუვანტით. ადამიანებში გაფანტული სკლეროზი სპონტანურად ვითარდება და მოიცავს უფრო ფართო იმუნურ სპექტრს, მათ შორის T უჯრედებს, B უჯრედებს, თანდაყოლილ იმუნიტეტსა და რეზიდენტულ გლიურ უჯრედებს. ნაერთმა, რომელიც თაგვში MOG-ზე ორიენტირებულ პასუხს ცვლის, შესაძლოა ადამიანში ეს უფრო ფართო პასუხი არ შეცვალოს.

მეორე განსხვავება ფენოტიპშია. თაგვში კუდიდან უკანა კიდურებისკენ გავრცელებული სისუსტე მოსახერხებელი შეფასების მაჩვენებელია. ის ადამიანებში გაფანტული სკლეროზის მრავალფეროვნებას ერთ მოტორულ რიცხვამდე ამცირებს. წამლები ხშირად ცვლიან EAE-ის მოკლევადიან ქულებს ისე, რომ ადამიანებში დაავადების მიმდინარეობა არ იცვლება. სწორედ ამიტომ EAE სკრინინგისა და მექანიზმების შესწავლის ინსტრუმენტია და არა მინიატურული კლინიკა.

მესამე საკითხი — ექსპოზიცია და დრო — გადაუჭრელი რჩება. თაგვზე ჩატარებულ 30-დღიან ექსპერიმენტში ადრეული ეტაპიდან უწყვეტი დოზირება არ უდრის უკვე განვითარებული დაავადების მქონე ადამიანის მიერ ხანგრძლივ პერორალურ გამოყენებას. ამასთან, არცერთ კვლევაში არ გაზომილა წამლის დონე ნერვულ სისტემაში. ამ კავშირის გარეშე ლაბორატორიულ ფირფიტაზე არსებულ კონცენტრაციას ან თაგვისთვის მიცემულ დოზას ადამიანის მკურნალობის სქემასთან დამაკავშირებელი ხიდი არ არსებობს.

მეოთხე, ეს ორი ნაშრომი ერთმანეთს არ იმეორებს. განსხვავებული ანტიგენები, განსხვავებული კითხვები, განსხვავებული შედეგების მაჩვენებლები და ერთ შემთხვევაში მკურნალობის სრული არარსებობა. მათი ერთად ციტირება, როგორც გაფანტული სკლეროზის მკურნალობის ორი დადებითი კვლევისა, კატეგორიების აღრევის შეცდომაა.

რას ნიშნავს ეს მტკიცებულებების შემფასებელი მკითხველებისთვის

ამ ნაშრომებში გაფანტული სკლეროზისთვის მეთილენის ლურჯის დამკვიდრებული პროტოკოლი არ არსებობს. მკურნალობის კვლევა მხარს უჭერს MOG EAE-ში AMPK-ის, SIRT1-ის, NF-kB-ისა და Th17-ისა და Treg-ის ბალანსის შემდგომ შესწავლას. პათოლოგიის კვლევა გვახსენებს, რომ ქსოვილის დაზიანება შეიძლება პროგრესირებდეს მაშინაც, როცა ქულები უცვლელი ჩანს, და რომ მეთოდების განყოფილებაში მეთილენის ლურჯის ხსენება ზოგჯერ საღებავის ქილას ნიშნავს და არა მედიკამენტების კარადას. მკითხველებს, რომლებიც გაფანტული სკლეროზის მიმდინარე კვლევებს ადევნებენ თვალს, საღებავსა და წამალს შორის ეს განსხვავება უნდა ახსოვდეთ. უსაფრთხოების საკითხები, მათ შორის სისხლთან დაკავშირებული და ურთიერთქმედების რისკები, ექიმთან უნდა განიხილოთ მეთილენის ლურჯის უსაფრთხოების ზოგად მონაცემებთან ერთად, სანამ ვინმე ლაბორატორიული კვლევების სათაურებზე დაყრდნობით იმოქმედებს.

მთავარი დასკვნა ერთ წინადადებაში ეტევა. ერთ ციტირებულ კვლევაში MOG EAE-ის მქონე თაგვებს მეთილენის ლურჯს აძლევდნენ და აღწერეს დაავადების უფრო მსუბუქი მიმდინარეობა იმუნური პასუხის ანთების საწინააღმდეგო მიმართულებით ცვლილებასთან ერთად, ხოლო მეორე ციტირებულ კვლევაში არაფერს აძლევდნენ სამკურნალოდ და მეთილენის ლურჯს მხოლოდ ზურგის ტვინის შესაღებად იყენებდნენ, ექვსი თვის განმავლობაში მიელინისა და აქსონების დაგროვებადი დაზიანების დასაფიქსირებლად; ამიტომ ეს ორი ნაშრომი არ ადგენს, რომ მეთილენის ლურჯი ადამიანებში გაფანტული სკლეროზის დროს სასარგებლოა.