મેથિલીન બ્લુ અને ટેસ્ટોસ્ટેરોન: દાવાઓની તપાસ

પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનની સારવાર અથવા તેને વધારવા માટે મેથિલીન બ્લુની ઉપયોગિતા સ્થાપિત થઈ નથી. આ લેખ માટે કરેલી શોધમાં એવો કોઈ નિયંત્રિત માનવ અભ્યાસ મળ્યો નથી જે દર્શાવે કે મોઢેથી લેવાયેલું મેથિલીન બ્લુ તંદુરસ્ત પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધારે છે અથવા ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપની સારવાર કરે છે. સંબંધિત પુરાવામાં પ્રાણીઓમાં ઇજાના મોડેલ, ઉંદરોની પિટ્યુટરી પરના પ્રયોગો, માનવોમાં પ્રોલેક્ટિન અંગેનું એક પ્રારંભિક શોધાત્મક તારણ અને શરીરની બહાર માનવ શુક્રાણુઓને સીધા મેથિલીન બ્લુના સંપર્કમાં લાવવાના પ્રયોગો સામેલ છે.

આ અભ્યાસો ધ્યાન આપવા યોગ્ય છે, પરંતુ તેમનાં પરિણામોને જોડીને એવો સામાન્ય દાવો કરી શકાય નહીં કે મેથિલીન બ્લુ ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધારે છે, એસ્ટ્રોજન અને પ્રોલેક્ટિન ઘટાડે છે અને પ્રજનનક્ષમતા સુધારે છે. દરેક દાવા માટે તેનાથી સંબંધિત પરિણામ અલગથી માપવું જરૂરી છે.

ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધ્યાના પુરાવા તરીકે શું ગણાય?

ઉપયોગી માનવ અભ્યાસમાં સહભાગીઓ, ફોર્મ્યુલેશન, ઉપયોગનો માર્ગ, તુલના માટેનો વિકલ્પ, સમયગાળો અને હોર્મોન માપવાની પરીક્ષણ પદ્ધતિ સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ. તેમાં કુલ ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને મુક્ત ટેસ્ટોસ્ટેરોન વચ્ચે ભેદ કરવો જોઈએ અને કોઈ ફેરફાર ટકી રહ્યો કે નહીં તે માપવું જોઈએ. લક્ષણો, શુક્રાણુઓની ગુણવત્તા અને પ્રતિકૂળ અસરોનું અલગ મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.

વધુ સતર્ક અનુભવવું એ ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું માપન નથી. શુક્રાણુઓની ગતિમાં સુધારો પણ ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું માપન નથી. વૃષણોમાં શુક્રાણુઓ વિકસે છે તે શુક્રજનક નલિકાઓની વચ્ચે ટેસ્ટોસ્ટેરોન બનાવતા લેડિગ કોષો હોય છે. આ કાર્યો પરસ્પર જોડાયેલાં છે, પરંતુ એક અંગેનું પરિણામ બીજાને સ્થાપિત કરતું નથી. માનવ સંશોધનમાં મેથિલીન બ્લુના લાભોની વ્યાપક સમીક્ષા પુરુષોને લક્ષ્ય બનાવતા દાવાઓ સહિત સામાન્ય આરોગ્ય દાવાઓની ચર્ચા કરે છે.

ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંગેના દાવાઓના પુરાવાનું કોષ્ટક

આ કોષ્ટક અભ્યાસનાં તારણો અને ગ્રાહકો માટેના દાવાને સમર્થન આપવા જરૂરી પુરાવા વચ્ચે ભેદ કરે છે. પ્રયોગોમાં વપરાયેલી માત્રાઓ અભ્યાસોનું વર્ણન કરે છે, લોકો માટે ઉપયોગની યોજના નહીં.

આ પંક્તિઓ પાછળના અભ્યાસોની નીચે તપાસ કરવામાં આવી છે. મેથિલીન બ્લુ સંશોધન લાઇબ્રેરી અભ્યાસની વસ્તી અને પ્રયોગની રચના મુજબ પુરાવા ગોઠવે છે.

સિસ્પ્લેટિનનો પ્રયોગ ખરેખર શું દર્શાવે છે

2020માં ઑનલાઇન અને 2021માં Andrologiaમાં પ્રકાશિત થયેલા ઘોલામી જૌરાબી અને સહકર્મીઓના ઉંદરો પરના અભ્યાસમાં સિસ્પ્લેટિનથી સીરમ ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને શુક્રાણુઓના માપદંડો ઘટ્યા હતા. લેખકોએ સિસ્પ્લેટિન જૂથની સરખામણીમાં મેથિલીન બ્લુ સાથે સુધારો નોંધ્યો હતો, સાથે પેશીઓની સૂક્ષ્મ તપાસમાં નુકસાન ઘટ્યું હોવાનું સૂચવતાં તારણો પણ મળ્યાં હતાં.

અહીં નિર્ણાયક તુલના રસાયણથી ઇજા થયેલા પ્રાણીઓ સાથે છે. ઇજાગ્રસ્ત નિયંત્રણ જૂથ કરતાં ઊંચું મૂલ્ય મળવું એ સારવાર તંદુરસ્ત અવસ્થાના પ્રારંભિક સ્તરને વધારે છે તેનો પુરાવો નથી. અભ્યાસમાં માત્ર મેથિલીન બ્લુ અપાયેલું જૂથ પણ હતું, પરંતુ સારાંશમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનની તુલના સિસ્પ્લેટિન સાથે છે; સારવાર ન અપાયેલા તંદુરસ્ત નિયંત્રણ જૂથ કરતાં વધારો દર્શાવવામાં આવ્યો નથી. ઇન્જેક્શનનો આ ટૂંકો પ્રયોગ પુરુષો માટે મોઢેથી લેવાતા ઉપાયને કે કેન્સરની સારવાર દરમિયાન પ્રજનનક્ષમતા જાળવવાની રીતને સ્થાપિત કરતો નથી.

જુદી પરિસ્થિતિઓમાં પુરાવા બીજી દિશામાં પણ જાય છે. માઝરોઆ અને સહકર્મીઓના 2016ના સ્થાનિક ઇન્જેક્શન પ્રયોગમાં ઉંદરના વૃષણની પેશીમાં મેથિલીન બ્લુનું ઇન્જેક્શન આપવાથી વ્યાપક માળખાકીય નુકસાન થયું અને સીરમ ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઘટ્યું. વૃષણનાં આવરણો વચ્ચે ઇન્જેક્શન આપવાથી સ્થાનિક નુકસાન વધુ મર્યાદિત હતું. આ મોઢેથી લેવાની અસરની આગાહી કરતું નથી, પરંતુ વૃષણોને દરેક પરિસ્થિતિમાં રક્ષણ મળે છે એવો દાવો કરવા દેતું નથી.

પ્રોલેક્ટિન, એસ્ટ્રોજન અને DHT જુદા પ્રશ્નો છે

પ્રોલેક્ટિન અંગે વારંવાર ટાંકવામાં આવતું એક તારણ ઇરાદાપૂર્વક બદલાયેલી અંતઃસ્રાવી પ્રણાલીમાંથી આવે છે. શ્રાઇબર અને સહકર્મીઓના 1993ના પ્રયોગમાં નર ઉંદરોને એસ્ટ્રાડિયોલ બેન્ઝોએટનાં ઇન્જેક્શન, ખોરાકમાં મેથિલીન બ્લુ, બંને અથવા બંનેમાંથી કંઈ નહીં આપવામાં આવ્યું હતું. બંનેના સંયોજને લોહીમાં ફરતા પ્રોલેક્ટિનનો એસ્ટ્રાડિયોલ સાથે સંકળાયેલો વધારો ઘટાડ્યો. માત્ર મેથિલીન બ્લુએ લોહીના પ્રોલેક્ટિનમાં ફેરફાર કર્યો નહીં.

લોહી અને પેશી વચ્ચેનો ભેદ પણ મહત્વનો છે: સારવારથી પિટ્યુટરીના આગળના ભાગમાં પ્રોલેક્ટિનનું પ્રમાણ વધતું અટક્યું નહીં. તેથી આ અભ્યાસ આખા શરીરમાં પ્રોલેક્ટિનનું સરળ, એકસરખું દમન દર્શાવતો નથી.

ન્યુરોપેથિક દુખાવાવાળા દસ દર્દીઓમાં 2015નો રેન્ડમાઇઝ્ડ, ડબલ-બ્લાઇન્ડ અભ્યાસ માનવોમાં મર્યાદિત સંકેત આપે છે. તેનું મુખ્ય માપેલું પરિણામ દુખાવો હતું. સંશોધકોએ શિરા દ્વારા મેથિલીન બ્લુ આપતાં પહેલાં અને પછી પ્રોટીન પણ માપ્યાં અને બે માત્રાના સ્તરોની તુલના કરી. બંને પછી પ્રોલેક્ટિન ઘટ્યું, અને સારવાર વચ્ચે તફાવત હતો. પરીક્ષણથી પ્રોટીનનાં સાપેક્ષ માપ મળ્યાં હતાં, તબીબી ઉપયોગ માટેની હોર્મોનની નિરપેક્ષ સાંદ્રતાઓ નહીં. આ પ્રારંભિક શોધાત્મક તારણ પ્રોલેક્ટિનમાં ટકાઉ ઘટાડો, હાઇપરપ્રોલેક્ટિનેમિયાની સારવાર કે ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો લાભ સ્થાપિત કરતું નથી.

આપવામાં આવેલા એસ્ટ્રાડિયોલ પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ ઘટાડવાથી એ પણ સાબિત થતું નથી કે મેથિલીન બ્લુ પુરુષોમાં લોહીમાં ફરતું એસ્ટ્રોજન ઘટાડે છે અથવા એરોમેટેઝને અવરોધે છે. DHT, એટલે કે ડાઇહાઇડ્રોટેસ્ટોસ્ટેરોન, હોર્મોન અંગેનું બીજું અલગ પરિણામ છે. ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંગેનું તારણ DHT અંગેના ગેરહાજર પરિણામની જગ્યા લઈ શકતું નથી. બંનેમાંથી કોઈ પણ હોર્મોન અંગેના દાવા માટે ઉપયોગની સૂચિત પરિસ્થિતિઓમાં સીધાં માપન જરૂરી છે.

માનવ શુક્રાણુઓ અંગેના પુરાવા હોર્મોનનો અભ્યાસ નથી

શેઇનકિન અને સહકર્મીઓના 1999ના માનવ શુક્રાણુ પ્રયોગમાં સંશોધકોએ વીર્યના નમૂનાના ભાગોને પ્રજનન સંબંધિત શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન વપરાતા પદાર્થો સાથે મિશ્ર કર્યા હતા. મેથિલીન બ્લુથી શુક્રાણુઓની ગતિશીલતામાં તરત જ ગંભીર ઘટાડો થયો હતો, જેમાં પરીક્ષણ કરેલાં પાતળાં દ્રાવણો પણ સામેલ હતાં. લેક્ટેટેડ રિંગર દ્રાવણથી ગતિશીલતા પર અસર થઈ નહોતી.

આ માનવ નમૂનાઓમાંથી મળેલા પ્રયોગશાળાના પુરાવા છે. સહભાગીઓએ મોઢેથી મેથિલીન બ્લુ લીધું નહોતું અને સંશોધકોએ તેમના લોહીનું ટેસ્ટોસ્ટેરોન, ગર્ભધારણો કે જીવંત જન્મો માપ્યાં નહોતાં. આ તારણ સમગ્ર શરીરને અસર કરતા અન્ય પ્રકારના સંપર્કથી પ્રજનનક્ષમતાને થતો લાભ કે જોખમ સ્થાપિત કરી શકતું નથી. તે એટલું જરૂર દર્શાવે છે કે “માનવ શુક્રાણુઓમાં અભ્યાસ કરાયો છે”ને ટૂંકાવીને “પુરુષોની પ્રજનનક્ષમતા સુધારે છે” શા માટે ક્યારેય કહેવું ન જોઈએ.

ટેસ્ટોસ્ટેરોનનો ઉલ્લેખ સાવ અલગ બાબત સૂચવી શકે છે

ProvayBlueની દવા લખી આપવા માટેની માહિતીમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોનને સબસ્ટ્રેટ તરીકે વાપરીને શરીરની બહાર પ્રયોગશાળામાં CYP3A4/5ના સંભવિત સમય-આધારિત અવરોધનું વર્ણન છે. અહીં ટેસ્ટોસ્ટેરોન એન્ઝાઇમની પ્રવૃત્તિ તપાસવા માટે વપરાતો પદાર્થ છે. તે ફકરામાં તેનો ઉલ્લેખ થવાથી દર્દીઓમાં હોર્મોનનું ઉત્પાદન વધે છે કે લોહીમાં તેની સાંદ્રતા ઊંચી થાય છે એવું સ્થાપિત થતું નથી.

તે જ રીતે, કોષીય ઊર્જાની કાર્યપદ્ધતિનું વર્ણન હોર્મોનના અભ્યાસની જગ્યા લઈ શકતું નથી. સૂચિત સંપર્કથી લક્ષિત વસ્તીમાં સંબંધિત માપેલા પરિણામમાં ફેરફાર થાય છે તે હજુ પણ દર્શાવવું જરૂરી છે.

જો ચિંતા ઓછા ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંગે હોય

વ્યવહારિક કાર્ય એ નક્કી કરવાનું છે કે ટેસ્ટોસ્ટેરોનની ઉણપ છે કે નહીં અને હોય તો શા માટે. Endocrine Societyની નિદાન માટેની ભલામણો મુજબ સુસંગત લક્ષણો અને વારંવાર માપવામાં આવેલું નીચું ટેસ્ટોસ્ટેરોન જરૂરી છે, જેમાં સવારે ખાલી પેટે ફરી પરીક્ષણ કરાવવું સામેલ છે. વધુ મૂલ્યાંકનથી વૃષણ સંબંધિત કારણોને પિટ્યુટરી અથવા હાઇપોથેલેમસ સંબંધિત કારણોથી અલગ પાડવામાં આવે છે. એક જ પરિણામ કે ઊર્જામાં ફેરફાર પૂરતો નથી.

મેથિલીન બ્લુએ સૂચવેલી અંતઃસ્રાવી સારવારનું અથવા અસામાન્ય પ્રોલેક્ટિન કે ટેસ્ટોસ્ટેરોનના મૂલ્યાંકનનું સ્થાન લેવું ન જોઈએ. હોર્મોન અંગેનો તેનો અનિશ્ચિત લાભ તેનાં સ્થાપિત જોખમોને દૂર કરતો નથી: દવા લખી આપવા માટેની માહિતીમાં સેરોટોનિન પર અસર કરતી દવાઓ સાથે સેરોટોનિન સિન્ડ્રોમની ચેતવણી છે અને હેમોલિસિસના જોખમને કારણે G6PDની ઉણપમાં તેનો ઉપયોગ નિષિદ્ધ જણાવાયો છે. મેથિલીન બ્લુ સલામતી માર્ગદર્શિકા આ જોખમોને સંદર્ભ સાથે સમજાવે છે.

ટેસ્ટોસ્ટેરોન અંગેના કોઈ પણ દાવા માટે પૂછો કે શું માપવામાં આવ્યું, કોની અંદર, કયા માર્ગથી અને કયા તુલનાત્મક વિકલ્પ સામે. હાલમાં આ પ્રશ્નો પ્રયોગાત્મક તારણો તરફ દોરી જાય છે, પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન વધારવાની દર્શાવાયેલી અસર તરફ નહીં.