Búlúù mẹtilínì fún ìpalára ọpọlọ: òye ẹ̀rí ìwádìí ṣáájú ìdánwò lórí ènìyàn

Ìkọlù sí orí, iṣan ẹ̀jẹ̀ àlọ kan tó dí, àti àrùn tó ń ba àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan jẹ́ díẹ̀díẹ̀ lè parí sí ìṣòro kan náà: ọpọlọ kò ní agbára mọ́ láti ṣe iṣẹ́ rẹ̀. Ìparí tó wọ́pọ̀ yìí ló fà á tí àpapọ̀ kẹ́míkà kan fi ń fara hàn nínú ìwé ìwádìí gbogbo àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta. Ṣùgbọ́n ìparí kan náà kò túmọ̀ sí èrò kan náà. Ìtọ́jú tí a fún ṣáájú ìpalára, ìtọ́jú tí a fún láàárín wákàtí kan lẹ́yìn rẹ̀, àti ìtọ́jú tí a díwọ̀n àbájáde rẹ̀ lẹ́yìn oṣù mélòó kan ń dán àwọn èrò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wò, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé omi aláwọ̀ búlúù kan náà ló wà nínú abẹ́rẹ́.

Àpilẹ̀kọ yìí tẹ̀ lé apá ìpalára nínú àwọn ìwé ìwádìí náà. Ó ṣe àyẹ̀wò ohun tí búlúù mẹtilínì fún ìpalára ọpọlọ túmọ̀ sí nínú àwọn ìdánwò ẹranko, ó ya ìpalára láti inú ìkọlù sọ́tọ̀ kúrò nínú ìkọlù ọpọlọ àti ìbàjẹ́ sẹ́ẹ̀lì iṣan tó ń lọ lọ́jọ́ pípẹ́, ó sì fi hàn ìdí tí àkókò tí a fún ní ìwọ̀n kan fi ṣàlàyé ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn ìyàtọ̀ láàárín àwọn ìwádìí.

Ìpalára mẹ́ta, ìkùnà agbára kan

Ọ̀nà ìṣiṣẹ́ tó so àwọn àwòṣe wọ̀nyí pọ̀ wà nínú mitochondria. Ní àyíká déédéé, àwọn elekitironi máa ń gba ẹ̀wọ̀n ìgbéga elekitironi kọjá láti ṣe ATP, ẹ̀wọ̀n tó sì wà ní ìlera máa ń ṣàkóso àwọn irú atẹ́gùn tó ń hùwà kẹ́míkà kíákíá. Lẹ́yìn ìpalára, àwọn apá ẹ̀wọ̀n náà bẹ̀rẹ̀ sí í kùnà, ìṣelọpọ ATP dín kù, ìṣelọpọ àwọn radika òmìnira sì pọ̀ sí i. Àtúnyẹ̀wò Molecular Neurobiology ti 2018 ṣàpèjúwe búlúù mẹtilínì gẹ́gẹ́ bí olùgbé elekitironi mìíràn: ó gba àwọn elekitironi láti ọ̀dọ̀ NADH, ó sì gbé wọn fún cytochrome c, èyí tó mú ìṣiṣẹ́ complex IV pọ̀ sí i, tó sì mú ìṣelọpọ ATP padà, kódà nígbà tí apá ìbẹ̀rẹ̀ ẹ̀wọ̀n náà bá ti bà jẹ́.

Àwọn nọ́ńbà tí a ròyìn jẹ́ pàtó. Nínú àwọn sẹ́ẹ̀lì àti àwọn géńdé àsopọ̀ tí a pèsè fún ìdánwò, ìṣiṣẹ́ complex IV pọ̀ sí i ní 30 sí 100 ìdá ọgọ́rùn-ún, lílo atẹ́gùn sì pọ̀ sí i ní ìbámu. Èyí fi hàn pé àwọn elekitironi àfikún náà ṣe iṣẹ́ tó wúlò dípò kí wọ́n sá jáde gẹ́gẹ́ bí radika. Nínú àwòṣe ìkọlù ọpọlọ eku, ìṣelọpọ ATP ní agbègbè tó fara kan ga ní nǹkan bí 30 ìdá ọgọ́rùn-ún ní wákàtí 24 lẹ́yìn ìtọ́jú ju ti àwọn ẹranko tí a kò tọ́jú lọ. Àtúnyẹ̀wò Biochemistry (Moscow) ti 2022 fi àwọn àbájáde tó tẹ̀ lé e kún un: wàhálà afẹ́fẹ́-óksíjìn tó dín kù, ìredòdo ètò iṣan tó dín kù, ikú sẹ́ẹ̀lì tí a ṣètò tó dín kù, pẹ̀lú àwọn ipa lórí monoamine oxidase, nitric oxide synthase, ìṣẹ̀dá mitochondria tuntun, autophagy, àti ìkójọpọ̀ àwọn amuaradagba tí kò ká dáadáa.

Nítorí náà, èrò náà rọrùn. Ìpalára dí ọ̀nà déédéé tí àwọn elekitironi ń gbà, búlúù mẹtilínì sì pèsè ọ̀nà àbáyọ. Gbogbo ohun tó tẹ̀ lé e dá lórí irú ìpalára wo, ìgbà wo ni a fún ní í, àti bí a ṣe díwọ̀n rẹ̀.

Ìpalára láti inú ìkọlù kì í ṣe ìkọlù ọpọlọ

Nínú àwòṣe ìpalára ọpọlọ láti inú ìkọlù, agbára ìkọlù dé lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo. Ìbàjẹ́ àkọ́kọ́ wá láti inú agbára yìí: àsopọ̀ ya, àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ fọ́, ìdènà ẹ̀jẹ̀-ọpọlọ sì ṣí láàárín ìṣẹ́jú mélòó kan. Ohun tí ó ṣeé ṣe kí búlúù mẹtilínì ní ipa lórí ni ìgbì ìpalára kejì tó tẹ̀ lé e ní àwọn wákàtí àti ọjọ́ tó ń bọ̀, bí mitochondria nínú àsopọ̀ tó là á já ṣe ń kùnà, ìredòdo ń tàn ká, omi sì ń kóra jọ. Àwọn ohun tí àwọn ìwádìí wọ̀nyí díwọ̀n fi ìtẹ̀lé náà hàn: ìwọ̀n agbègbè ìpalára, iye omi inú ọpọlọ, bí àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan tó sún mọ́ ibi ìkọlù ṣe là á já, àti ìhùwàsí lẹ́yìn náà bí ìmúpadàbọ̀ agbára ìṣípòpadà tàbí kíkẹ́kọ̀ọ́ ọ̀nà nínú ibi ìdánwò onírúurú ọ̀nà.

Nínú àwòṣe ìkọlù ọpọlọ tàbí àìtó ẹ̀jẹ̀ sí ọpọlọ lápapọ̀, ìṣẹ̀lẹ̀ ìpalára náà rí lọ́nà òdìkejì. Ìṣàn ẹ̀jẹ̀ dá dúró, ìkùnà agbára tẹ̀ lé e láàárín ìṣẹ́jú mélòó kan, mímú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ padà sì mú ìpalára tirẹ̀ wá. Níhìn-ín, fífún ní ìwọ̀n kan bá ìṣẹ̀lẹ̀ iṣan ẹ̀jẹ̀ mu, ní ọ̀pọ̀ ìgbà láàárín ìṣẹ́jú mélòó kan lẹ́yìn dídì iṣan ẹ̀jẹ̀ tàbí mímú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ padà. Àwọn ohun tí a díwọ̀n sì ṣe àfihàn ohun tó ṣẹlẹ̀ sí àsopọ̀ ní kíákíá láàárín àwọn wákàtí sí ọjọ́ kan tàbí méjì: ìwọ̀n àsopọ̀ tó kú nítorí àìsí ẹ̀jẹ̀, ìṣàn ẹ̀jẹ̀, àti ìmúpadàbọ̀ iṣẹ́ ní ìbẹ̀rẹ̀. Àṣà kan nínú àwọn ìwé ìwádìí ìkọlù ọpọlọ ni ìtọ́jú ṣáájú ìṣẹ̀lẹ̀, níbi tí a ti fún àwọn ẹranko ní ìwọ̀n kan ṣáájú dídì iṣan ẹ̀jẹ̀. Èyí ń dán ìdènà wò lọ́nà tí kò bófin mu ní ti ìwà rere fún ìdánwò ìpalára orí kankan láti tún ṣe nínú ènìyàn.

Àwọn àbájáde ìkọlù ọpọlọ ló lágbára jù lọ nínú àwọn ìwé ìwádìí ìpalára, wọ́n sì ní àbájáde tí kò fi ipa hàn tó ṣe kedere jù lọ nínú wọn. Àwọn eku tí a fún ní búlúù mẹtilínì nígbà mímú ìṣàn ẹ̀jẹ̀ padà lẹ́yìn tí iṣan ẹ̀jẹ̀ àlọ àárín ọpọlọ ti dí fún wákàtí kan ní àwọn agbègbè àsopọ̀ tó kú tí wọ́n kéré ní 30 ìdá ọgọ́rùn-ún ní ọjọ́ 2. A sì dáàbò bo apá tó pọ̀ sí i nínú àárín agbègbè tó wà nínú ewu àti àgbègbè àyíká rẹ̀ (Shen, 2013). Ìwádìí kan tí iṣan ẹ̀jẹ̀ ti dí pátápátá rí i pé àsopọ̀ tó wà nínú ewu di àsopọ̀ tó kú lọ́ra sí i, ṣùgbọ́n kò sí ìdínkù nínú ìwọ̀n ìkẹyìn àsopọ̀ tó kú ní wákàtí 24 pẹ̀lú èyíkéyìí nínú ìwọ̀n méjì tí a dán wò (Rodriguez, 2014). Ìwádìí dídì iṣan ẹ̀jẹ̀ kẹta dín ìwọ̀n àsopọ̀ tó kú kù sí nǹkan bí ìdajì ní ìwọ̀n àárín. Ó sì ṣàkọsílẹ̀ ìṣètò kékeré inú mitochondria àti mitophagy ní tààràtà nínú ọpọlọ tí ẹ̀jẹ̀ kò tó, nígbà tí ó tún ròyìn kókó tó lòdì sí ohun tí a lè retí: ikú sẹ́ẹ̀lì tí a ṣètò tí a díwọ̀n pọ̀ sí i bí ikú àsopọ̀ ṣe dín kù (Di, 2015). Nínú àìtó ẹ̀jẹ̀ sí ọpọlọ lápapọ̀ sì, fífún ní ìwọ̀n kékeré nípasẹ̀ ìṣàn sí iṣan ẹ̀jẹ̀ láìdáwọ́dúró mú ìṣiṣẹ́ cytochrome c oxidase, àwọn ipele ATP, àti agbára iná mànàmáná lórí awo mitochondria padà ní agbègbè CA1 ti hippocampus tó rọrùn láti fara pa. Ó dáàbò bo àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan wọ̀nyẹn, ó sì dáàbò bo ìrántí nípa ipò àti àyè (Lu, 2016). Ìwọ̀n CA1 yẹn yẹ kí a dúró kí a ronú lé e lórí: dátà ATP àti ẹ̀wọ̀n mímí sẹ́ẹ̀lì tí a rí ní tààràtà láti inú ọpọlọ tó fara pa, ohun tí àwọn ìwé ìwádìí TBI sábà máa ń fi àbájáde míì ṣe àfojúsùn dípò kí wọ́n díwọ̀n rẹ̀.

Ìbàjẹ́ sẹ́ẹ̀lì iṣan tó ń lọ lọ́jọ́ pípẹ́ yàtọ̀ sí àwọn méjèèjì. Àwọn àwòṣe àrùn Alzheimer, Parkinson, àti Huntington máa ń fún àwọn ẹranko ní ìwọ̀n kan fún ọ̀sẹ̀ tàbí oṣù, wọ́n sì ń díwọ̀n ìkójọpọ̀ amuaradagba, bí ara ṣe ń bójú tó dopamine, tàbí ìdínkù díẹ̀díẹ̀ nínú agbára ìrònú. Àwọn ohun tí a díwọ̀n wọ̀nyẹn fẹ́rẹ̀ẹ́ má ní ohunkóhun tó jọ agbègbè ìpalára tí a díwọ̀n ní ọjọ́ mélòó kan lẹ́yìn ìkọlù. Àwọn òǹkàwé tó gbé àbájáde láti ọ̀wọ̀ kan sí òmíràn ń gbé ìwárí kọjá ààlà tí àwọn ìdánwò náà kò kọjá rí. Ìtọ́sọ́nà wa sí àwọn ìwé ìwádìí ìbàjẹ́ sẹ́ẹ̀lì iṣan fi àwọn ìwádìí tó gba àkókò pípẹ́ wọ̀nyẹn sí ààyè tiwọn, ìfiwéra pẹ̀lú ẹ̀rí tó dá lórí ìkọlù ọpọlọ nìkan sì ṣàlàyé ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ ìyàtọ̀ láàárín àwọn ètò ìdánwò dídì iṣan ẹ̀jẹ̀ àti àwọn ètò ìdánwò ìkọlù.

Ohun tí àwọn àwòṣe TBI ṣe ní tòótọ́

Kò sí ìdánwò búlúù mẹtilínì fún ìpalára ọpọlọ láti inú ìkọlù lórí ènìyàn tí a ti tẹ̀ jáde. Gbogbo àkọsílẹ̀ TBI jẹ́ iṣẹ́ ìwádìí ẹranko, pàápàá eku ńlá àti eku kékeré. Ó sì kóra jọ yí àwọn ìdánwò díẹ̀ kan ká tí ó yẹ kí a dárúkọ, nítorí pé àwọn kúlẹ̀kúlẹ̀ wọn yàtọ̀ ní àwọn ọ̀nà tí ìṣàkótán máa ń pa rẹ́.

Ìwádìí àkọ́kọ́ lórí ìkọlù tí a ṣàkóso sí ìpele òde ọpọlọ fún àwọn eku ní 1 mg/kg sínú iṣan ẹ̀jẹ̀ ní wákàtí kan lẹ́yìn ìkọlù kékeré, lẹ́yìn náà 0.5 mg/kg ní wákàtí mẹ́ta (Watts, 2014). Ìwọ̀n agbègbè ìpalára lórí MRI dúró ní kékeré sí i nínú àwọn ẹranko tí a tọ́jú ní gbogbo ọ̀sẹ̀ méjì tí a fi ń tẹ̀ lé wọn. Àwọn àṣìṣe gbígbé ẹsẹ̀ nínú ìdánwò rírìn dín kù ní ìwọ̀n tó ṣe pàtàkì ní ìṣirò ní ọjọ́ 1, 2, àti 7, ṣùgbọ́n kì í ṣe ní ọjọ́ 14. Ní ìwo abẹ́ awò tó ń mú ohun tóbi ní ọjọ́ 14, àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan tó ń bà jẹ́ ní ìpele òde ọpọlọ tó fara pa jẹ́ 270 ní ìfiwéra pẹ̀lú 368 ní agbègbè ìwo kọ̀ọ̀kan, fífi àwọ̀ Nissl tó yàtọ̀ sí déédéé sì jẹ́ 41 ní ìfiwéra pẹ̀lú 73. Ní ọ̀rọ̀ mìíràn, ààbò wà ní ìbẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n àǹfààní ìhùwàsí náà ń dín kù nígbà tó fi máa di ọ̀sẹ̀ kejì.

Ètò ìdánwò ìpalára tó tàn ká lo ìkọlù nípasẹ̀ omi ní ìlà àárín ọpọlọ eku kékeré, ó sì fún wọn ní ìwọ̀n kan ṣoṣo ti 2 mg/kg sínú iṣan ẹ̀jẹ̀ láàárín ìdajì wákàtí (Fenn, 2015). Àwọn ẹranko tí a tọ́jú fi ìfihàn àwọn apilẹ̀ àbùdá ìredòdo tó dín kù hàn, wọ́n ní microglia tó ń fa ìredòdo díẹ̀ sí i, omi kíkóra jọ tí a lè rí tó dín kù, wọn kò sì ní ìhùwàsí tó dà bí ìrẹ̀wẹ̀sì ọkàn ní ọjọ́ 7. Àwọn àbájáde tí kò fi ipa hàn ṣe pàtàkì bákan náà: ìpalára fúnra rẹ̀ mú omi inú ọpọlọ pọ̀ sí i díẹ̀ nìkan, búlúù mẹtilínì kò sì ṣàtúnṣe sí pípadanu ìwọ̀n ara tàbí àìlera ìṣọ̀kan ìṣípòpadà. Dídín ìredòdo kù kò jẹ́ ohun kan náà pẹ̀lú ààbò pípé.

Àwọn ìwádìí eku kékeré méjì lo ìṣètò kan náà, 1 mg/kg ní wákàtí kan, 0.5 mg/kg ní wákàtí mẹ́fà, lẹ́yìn náà fífún ní ìwọ̀n kan lójoojúmọ́ fún ọjọ́ mẹ́ta, wọ́n sì mú òye ọ̀nà ìṣiṣẹ́ náà gbòòrò sí i. Nínú àwòṣe ìkọlù sí ìpele òde ọpọlọ, ìtọ́jú náà dín ìwọ̀n agbègbè ìpalára kù ní wákàtí 24, wákàtí 72, àti ọjọ́ 14, ó sì dáàbò bo àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan, ó tún mú àwọn àmì autophagy pọ̀ sí i (Zhao, 2016). Nínú àwòṣe ìkọlù nípasẹ̀ omi, ó dín ikú sẹ́ẹ̀lì iṣan tí a ṣètò kù, ó mú ìdènà ẹ̀jẹ̀-ọpọlọ tó ń jo há sí i, ó sì mú àwọn àmì ìdánwò iṣẹ́ ètò iṣan sunwọ̀n sí i láàárín ọ̀sẹ̀ méjì (Shen, 2019). Síbẹ̀, iye omi inú ọpọlọ kò fi ìyàtọ̀ hàn nígbà tó fi máa di wákàtí 72 nínú ìwádìí Zhao, iṣẹ́ lórí ọ̀pá yíyí rotarod kò sì fi ìyàtọ̀ hàn ní ọjọ́ 1 àti 3 nínú ìwádìí Shen. Àwọn ohun tí a díwọ̀n nípa agbègbè ìpalára àti bí sẹ́ẹ̀lì ṣe là á já yí padà; wíwú àti àwọn ohun tí a díwọ̀n nípa ìṣípòpadà ní ìbẹ̀rẹ̀ kò tẹ̀ lé e ní gbogbo ìgbà.

Èyí tó yàtọ̀ jù lọ nípa àkókò ni ìdánwò fífún ní ìwọ̀n kan ní pẹ́ (Watts, 2016). Ní lílo àwòṣe ìkọlù kan náà, a kò fún ní ìwọ̀n àkọ́kọ́ títí di wákàtí 24 lẹ́yìn ìpalára. Nígbà tó fi máa di ọjọ́ 2, ẹgbẹ́ tí a fún ní í ní pẹ́ fi ìdínkù agbègbè ìpalára hàn tó ṣeé fi wé ti àwọn ẹranko tí a tọ́jú ní àwọn wákàtí àkọ́kọ́, ìdínkù náà sì dúró ní ọjọ́ 7 àti 14. Àmì ìhùwàsí náà kò lágbára tó: ìlọsíwájú nínú àwọn àṣìṣe gbígbé ẹsẹ̀ ní ẹgbẹ́ tí a fún ní í ní pẹ́ jẹ́ ìtẹ̀sí tí kò ṣe pàtàkì ní ìṣirò. Ilé ìwádìí kan, àwòṣe kan, ààyè àkókò wákàtí 24 kan. Èyí jẹ́ ẹ̀rí gidi pé ààyè àkókò náà kọjá àwọn wákàtí àkọ́kọ́, ó sì tún jẹ́ gbogbo ẹ̀rí tó wà fún èrò yẹn. Ṣàkíyèsí ẹ̀tàn tó lè wà nínú ọ̀rọ̀ “pẹ́” ní ibòmíràn: àkójọpọ̀ ìwádìí Rọ́ṣíà kan tí àkọlé rẹ̀ dá lórí ààbò ètò iṣan tó pẹ́ fún ní ìwọ̀n kan ní ìṣẹ́jú 30. Ó sì lo “pẹ́” láti túmọ̀ sí àwọn àbájáde tó dúró fún ìgbà pípẹ́, kì í ṣe ìbẹ̀rẹ̀ tó pẹ́.

Ìwádìí kékeré kan lórí ìpalára tó dá sí ibi kan nínú ọpọlọ eku parí àwòrán àkókò náà láti apá kejì: fífún ní ìwọ̀n kan lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ṣáájú ìpalára àti fífún ní í ní ìṣẹ́jú 30 lẹ́yìn rẹ̀, àwọn méjèèjì dín àìṣiṣẹ́ déédéé àwọn apá àti ẹsẹ̀ kù (Stelmashook, 2019). Ìtọ́jú ṣáájú ìpalára ń ṣiṣẹ́ nínú ilé ìwádìí nítorí pé ilé ìwádìí náà ló ṣètò àkókò ìpalára.

Ìṣọ́ra nípa ìwọ̀n ṣe pàtàkì níhìn-ín. Àwọn àtúnyẹ̀wò ṣàpèjúwe àwọn ìwọ̀n kékeré gẹ́gẹ́ bí ohun tó ń ru mímí mitochondria sókè, àwọn ìwọ̀n gíga sì ń dí i lọ́wọ́. Èyí jẹ́ àpẹẹrẹ onípele méjì kan náà tí a rí jákèjádò ìmọ̀ ipa búlúù mẹtilínì. Ìdí nìyẹn tí a kò fi lè túmọ̀ àwọn àbájáde sí pé búlúù tó pọ̀ sí i túmọ̀ sí ìmúpadàbọ̀ tó pọ̀ sí i. Ìwádìí kọ̀ọ̀kan ń dán ojú kan lórí ìlà tí ó tẹ̀ wò. Àlàyé ìdáhùn sí ìwọ̀n tẹ̀ lé ìlà tí ó tẹ̀ yẹn jákèjádò àwọn àwòṣe, àlàyé ààbò àti àwọn ipa ẹgbẹ́ sì sọ ohun tí àwọn ìwọ̀n gíga ń ṣe dípò bẹ́ẹ̀.

Ka tábìlì yẹn kọjá àwọn ìlà rẹ̀: àpapọ̀ kẹ́míkà kan náà, àkókò mẹ́ta tó yàtọ̀. Ìdènà jẹ́ ti ìlà àárín, ìtọ́jú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ jẹ́ ti àwọn méjì àkọ́kọ́, àwọn àbájáde tí a díwọ̀n ní pẹ́ sì jẹ́ ti àkọ́kọ́ àti ẹ̀kẹta.

Ìdènà, ìtọ́jú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, àwọn àbájáde tí a díwọ̀n ní pẹ́

Ìdènà ni ọ̀rọ̀ tí ó rọrùn jù lọ láti lóye lọ́nà tí kò tọ́. Nínú àwọn àwòṣe àìtó ẹ̀jẹ̀, àwọn ẹranko tí a fún ní ìwọ̀n kan ṣáájú dídì iṣan ẹ̀jẹ̀ máa ń ní àbájáde tó dára sí i. Nígbà míì, a máa ń tọ́ka sí àbájáde yẹn bí ẹni pé búlúù mẹtilínì ń dáàbò bo ọpọlọ èyíkéyìí lọ́wọ́ ìpalára èyíkéyìí lọ́jọ́ iwájú. Kò fi irú nǹkan bẹ́ẹ̀ hàn. Ó fi hàn pé mitochondria tí a ti múra sílẹ̀ pẹ̀lú ọ̀nà elekitironi mìíràn farada pípadanu ìṣàn ẹ̀jẹ̀ tí a ṣètò dáadáa sí i. Kò sí ẹni tó ń ṣètò ìpalára orí.

Ìtọ́jú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ ni ibi tí ẹ̀rí TBI pọ̀ sí jù lọ. Fífún ní ìwọ̀n kan ní àwọn wákàtí lẹ́yìn ìkọlù dojú kọ ìtẹ̀lé ìpalára kejì nígbà tí ó ṣì ń lọ lọ́wọ́: ìkùnà agbára, wàhálà afẹ́fẹ́-óksíjìn, ìredòdo, wíwú. Àwọn ìwọ̀n agbègbè ìpalára àti omi kíkóra jọ tó sunwọ̀n sí i níhìn-ín jẹ́ ipa ìtọ́jú gidi, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ ìtọ́jú ìlànà kan tó ń lọ lọ́wọ́, kì í ṣe mímú àsopọ̀ tó ti ya padà sí bí ó ti wà.

Àwọn àbájáde tí a díwọ̀n ní pẹ́ ni èrò kẹta. Ìhùwàsí tí a díwọ̀n ní ọ̀sẹ̀ mélòó kan lẹ́yìn ìpalára, tàbí bí ara ṣe ń bójú tó amuaradagba tí a díwọ̀n ní oṣù mélòó kan sínú àwòṣe ìbàjẹ́, ń dáhùn bóyá ààbò ìbẹ̀rẹ̀ dúró tàbí bóyá àwọn ìlànà tó ń lọ lọ́ra yí ọ̀nà padà. Àgbègbè ìpalára tó kéré sí i ní wákàtí 24, ìtẹ̀sí ìhùwàsí tí kò ṣe pàtàkì ní ìṣirò lẹ́yìn ìwọ̀n kan tí a fún ní wákàtí 24 pẹ̀lú ìdádúró, àti ìlọsíwájú nínú ìdánwò ibi onírúurú ọ̀nà ní oṣù mélòó kan sínú fífún ní ìwọ̀n léraléra jẹ́ ọ̀rọ̀ mẹ́ta tó yàtọ̀ pẹ̀lú ẹrù ẹ̀rí mẹ́ta tó yàtọ̀. Àkọ́kọ́ nìkan ló ti dé ìwọ̀n ẹ̀rí tí ó nílò ju ẹ̀ẹ̀kan lọ ní báyìí.

Ohun tí ẹ̀rí yìí kò lè fi hàn

Gbogbo àbájáde tó wà lókè ní ààlà kan náà. Mitochondria àwọn ẹranko kéékèèké bí eku ń dáhùn sí búlúù mẹtilínì ní àwọn ọ̀nà tí mitochondria ènìyàn lè ní pẹ̀lú wọn. Ṣùgbọ́n eku tí a fún ní ìwọ̀n kan sínú iṣan ẹ̀jẹ̀ ní ìṣẹ́jú mélòó kan lẹ́yìn ìkọlù tí a ti díwọ̀n kì í ṣe ènìyàn tó dé ẹ̀ka ìtọ́jú pàjáwìrì ní wákàtí mélòó kan lẹ́yìn ìṣubú. Oògùn ìdákú, bí a ṣe ṣàkóso bí ìpalára ṣe le tó, àwọn ẹranko ọ̀dọ́ tó ní ìlera, àti àkókò kúkúrú tí a fi tẹ̀ lé wọn, gbogbo wọn dín ohun tí a lè gbé lọ sí ènìyàn kù. Kò sí ìwádìí búlúù mẹtilínì lórí ìpalára láti inú ìbúgbàù rárá. Nítorí náà, irú ìpalára tó kan àwọn òǹkàwé ológun jù lọ ni èyí tí ẹ̀rí rẹ̀ kéré jù lọ.

Kò tún sí àlàyé bí a ṣe lè yí ìwọ̀n ẹranko padà sí ti ènìyàn. Àwọn ìwé ìwádìí ẹranko lo fífún sínú iṣan ẹ̀jẹ̀ àti sínú ààyè inú ikùn ní àwọn ìwọ̀n tí a yàn fún ìṣàkóso ìdánwò, kì í ṣe àwọn oògùn olómi tí a ń mu ní ẹ̀ẹ̀kan-ìwọ̀n tí a ń tà ní ṣọ́ọ̀bù. Kò sí ohunkóhun nínú àwọn ìwádìí wọ̀nyí tó ṣètò ìlànà lílo fún ènìyàn, kò sì sí ohunkóhun níhìn-ín tó dán búlúù mẹtilínì wò lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìtọ́jú ìpalára orí déédéé.

Nítorí náà, ìṣàkótán olóòótọ́ lè wọ inú ìpínrọ̀ kan. Nínú àwọn ẹranko kéékèèké bí eku, búlúù mẹtilínì tí a fún ní àyíká àkókò ìpalára ọpọlọ láti inú ìkọlù tàbí àìtó ẹ̀jẹ̀ ń pa ìṣelọpọ agbára mitochondria mọ́, àwọn agbègbè ìpalára tó kéré sí i àti àwọn àmì ìmúpadàbọ̀ tó dára sí i sì tẹ̀ lé ìpamọ́ yẹn. Ìwádìí ìkọlù kan pa apá kan nínú ipa lórí agbègbè ìpalára mọ́ nígbà tí a dá ìwọ̀n àkọ́kọ́ dúró fún wákàtí 24. A kò tíì dán an wò bóyá èyíkéyìí nínú èyí ń ṣẹlẹ̀ nínú ọpọlọ ènìyàn tó fara pa, àwọn ìwé ìwádìí TBI àti ìkọlù ọpọlọ sì ń dán àwọn àkókò tó yàtọ̀ wò lórí àwọn ohun tí a díwọ̀n tó yàtọ̀. Ẹnikẹ́ni tó ń ta ìdánilójú lórí ẹ̀rí yìí ń fi èròjà kún un tí kò sí nínú àwọn ìdánwò náà rí.