Maqola
Metilen ko‘ki va Axill tendinopatiyasi: 2026-yilgi tadqiqotda nimalar tekshirildi

Metilen ko‘ki va tendinit bo‘yicha qidiruv natijalarida ikki xil da’vo aralashib ketadi. Birinchisi — metilen ko‘ki odamlarda pay og‘rig‘ini yengillashtiradi, degan da’vo. Ikkinchisi — metilen ko‘ki laboratoriya preparatida payning biokimyoviy holatini o‘zgartirgan, degan da’vo. Axill tendinopatiyasida metilen ko‘ki bo‘yicha 2026-yilgi tadqiqotda faqat ikkinchi da’vo tekshirildi. Hech bir bemor pay og‘rig‘i uchun metilen ko‘ki qabul qilmagan. Quyidagi barcha ma’lumotlarni tushunishda shu farq asosiy o‘rin tutadi.
Mazmunli savol bundan torroq. Kasallangan Axill payida muayyan metabolik buzilish kuzatildi. Metilen ko‘ki kalamushlarda, ajratib olingan inson payi bo‘laklarida va o‘stirilgan pay hujayralarida bu buzilishning bir qismini tuzatdi. Bir tajriba sharoitida u biokimyoviy holatni tuzatdi, ammo to‘qimani tiklamadi. Maqolaning asosiy mazmuni aynan shu tafovutli natijada.
Uch yo‘nalish, uch xil da’vo
Tadqiqot uch yo‘nalishdan iborat. Har bir yo‘nalish boshqa savolga javob beradi, shuning uchun bir yo‘nalish natijalarini izohsiz boshqasiga tatbiq etmaslik kerak.

Inson to‘qimasi bo‘yicha yo‘nalish kuzatuvga asoslangan. Pay to‘qimasi amputatsiyalar natijasida olingan namunalardan (taqqoslash to‘qimasi sifatida) va uzilgan Axill paylaridan (kasallikning kech bosqichidagi to‘qima sifatida) olingan. Tadqiqotchilar ularda biokimyoviy holat va tuzilishni o‘lchagan. Bu bemorlarga metilen ko‘ki berilmagan.
Inson to‘qimasi bilan ikkinchi tajriba aralashuvga asoslangan, ammo u ham organizmdan tashqarida o‘tkazilgan. Inson Axill payining kichik bo‘laklari laboratoriya idishida tirik saqlangan, oksidlovchi modda bilan shikastlangan, so‘ng metilen ko‘ki ta’siriga duchor qilingan. Bu inson to‘qimasi shunday sharoitda javob bera olishini tekshiradi. U moddaning organizmda taqsimlanishini, chiqarilishini, butun organizm darajasidagi boshqaruvni yoki og‘riqni tekshirmaydi. Ushbu darajadagi tadqiqotlarning umumiy muammosi metilen ko‘ki haqidagi tadqiqotlarni qanday o‘qish kerak maqolasida tushuntirilgan.
Kalamushlar bo‘yicha yo‘nalish tirik hayvon ichida o‘tkazilgan aralashuv tajribasidir. Axill payiga yuborilgan kollagenaza matriksning buzilishiga olib kelgan, keyin metilen ko‘ki berilib, yurish, og‘riqqa javoblar, biokimyoviy holat va gistologiya o‘lchangan. Kollagenaza bilan shikastlash — keskin yuz beradigan kimyoviy zarar. Insondagi Axill payi kasalligi esa odatda yuklama, yosh, qon aylanishi va oldingi shikastlanishlar ta’sirida asta-sekin rivojlanadi. Shu sababli kalamush modeli ortiqcha yuklamadan shikastlangan kichik inson emas, balki buzilish va undan keyingi tiklanish modelidir.
Hujayralar bo‘yicha yo‘nalish mexanizmni o‘rganadi. Kalamushlarning birlamchi tenotsitlari oksidlovchi stressni yuzaga keltiradigan peroksid — TBHP bilan shikastlangan, keyin taxminan 1 micromolar konsentratsiyadagi metilen ko‘ki bilan ishlov berilgan. Yana ikkita tajribaviy o‘zgartirish yo‘lning ayrim qismlarini alohida tekshirgan: mitoxondrial I kompleksni bloklash uchun rotenon va AIF ishlab chiqarilishini kamaytirish uchun siRNA qo‘llangan. Aynan shu ikki o‘zgartirish maqolaning qiziqarli qismidir.
Kasallangan pay qanday ko‘rinishda edi
Sog‘lom pay asosan cho‘zilish yuklamasiga moslashgan uzun, parallel tutamlardagi I tur kollagendan iborat. Ushbu tadqiqotdagi kasallangan payda odatiy o‘zgarishlar kuzatildi. III tur kollagen I turga nisbatan ko‘paydi, tolalar parallel tartibini yo‘qotdi, mutsin bo‘yalishi kuchaydi, qon tomirlari va yumaloqlashgan hujayralar paydo bo‘ldi, Bonar baholari esa 3 dan 4 gacha bo‘lgan darajalarga yetdi. Apoptoz markerlari oshdi. Bu tuzilish ma’nosidagi matriks degeneratsiyasidir: erib yo‘qolish emas, balki tolalarning zaifroq tarkibiga olib keladigan tartibsiz qayta tuzilish.
Biokimyoviy holat ham shunga mos ravishda o‘zgardi. Kasallangan payda NAD+ darajasi, NAD+ ning NADH ga nisbati va umumiy NAD zaxirasi kamaydi, NADH esa to‘plandi. ATP kamaydi. NAD+ sarflanishi va oksidlovchi moddalar hosil bo‘lishi bilan bog‘liq ikki tizim — PARP va NOX4 — oshdi. Yakka hujayralarning RNA ma’lumotlari ham shu yo‘nalishni ko‘rsatdi: kasallangan payda parchalanish, yallig‘lanish va oksidlovchi stressga oid dasturlar ko‘proq namoyon bo‘ldi, sog‘lom payda esa elektron ko‘chirish, ATP metabolizmi va oksidlovchi fosforlanish dasturlari ko‘proq namoyon bo‘ldi.
NAD+ va NADH ni bir tashuvchining ikki holati deb tasavvur qiling. NAD+ metabolik reaksiyalarda elektronlarni qabul qilib, NADH ga aylanadi. Keyin mitoxondriyalar I kompleksda NADH ni qayta NAD+ gacha oksidlaydi va ajralgan energiyadan ATP sintezini ta’minlaydigan proton gradientini hosil qilish uchun foydalanadi. Nisbat muhim, chunki almashinuv har ikki yo‘nalishda kechishi kerak. Past nisbat va kamaygan umumiy zaxira tashuvchilar soni ham kamayganini, ular yuklangan holatda ham turib qolganini anglatadi.
Bu izohning markazida I kompleks turadi. Uning biogenezi va yig‘ilishiga oid ikki marker — AIF va NDUFB8 — kasallangan inson payida pastroq edi, I kompleksning bevosita faolligi ham (NADH ferritsianid reduktaza sifatida o‘lchangan) kamaygan edi. Kalamush modelida ham shu holat kuzatildi. Bu I kompleks faoliyatining sustligini oksidlanish-qaytarilish muvozanati buzilishi, reaktiv kislorod turlari (ROS) ortiqligi, past ATP va g‘ayritabiiy matriks o‘rtasidagi ehtimoliy bog‘lovchi bo‘g‘inga aylantiradi. Elektron tashish bilan energiya ta’minoti o‘rtasidagi bog‘liqlik mitoxondrial elektron tashish, ATP va energiya metabolizmi hamda oksidlovchi stress va ROS nazorati haqidagi kengroq mavzuning bir qismidir.
AIF ga izoh kerak, chunki uning nomi chalg‘itadi. Apoptozni qo‘zg‘atuvchi omil degan nom uni faqat hujayra o‘limiga aloqador oqsildek ko‘rsatadi. Sog‘lom mitoxondriyalar ichida u I kompleksning yig‘ilishi va oksidlovchi fosforlanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Kuchli shikastlanishda esa mitoxondriyalardan chiqib, hujayra o‘limida ishtirok etishi mumkin. Qaysi rol ustun bo‘lishini uning joylashuvi belgilaydi.
Metilen ko‘ki nimalarni o‘zgartirdi
Kalamushlarning kollagenaza modelida metilen ko‘ki NAD+ va NADH muvozanatini hamda umumiy NADning biokimyoviy ko‘rsatkichlarini nazorat qiymatlariga yaqinlashtirdi, ATP ni oshirdi va ROS ni kamaytirdi. JC-1 bilan bo‘yashga ko‘ra, mitoxondrial membrana potensiali tiklandi. Gistologiya yaxshilandi: tolalar tartibsizligi va bo‘yaladigan mutsin kamaydi, I tur kollagen signali oshib, III tur signali kamaydi, PARP va NOX4 signallari pasaydi, apoptotik hujayralar soni kamaydi. Oyoq izlari asosida baholangan yurish ko‘rsatkichlari (to‘liq qadam sikli uzunligi va qadam uzunligi) me’yorga yaqinlashdi.
Inson to‘qimasi eksplantlari ham laboratoriya idishida shunga o‘xshash javob berdi. Oksidlovchi shikastlanishdan keyin metilen ko‘ki NAD+ ning biokimyoviy ko‘rsatkichlari va ATP ni oshirdi, gistologik baholarni yaxshiladi, kollagen bo‘yalishini yana I tur tomon siljitdi, PARP va NOX4 ni kamaytirdi, AIF va NDUFB8 ni oshirdi. O‘stirilgan kalamush tenotsitlarida ham shu holat kuzatildi: oksidlovchi shikastlanishdan keyin yashovchanlik yaxshilandi, NAD+ va ATP ning biokimyoviy ko‘rsatkichlari tiklandi, ROS kamaydi, membrana potensiali yaxshilandi, apoptoz kamaydi va III turning I turga nisbati pasaydi.
Bularning hech biri odamlardagi tendinopatiyada metilen ko‘kining klinik natijasi emas. Bu uch xil tajriba tizimida to‘qima va hujayralarning izchil javobidir: oksidlanish-qaytarilish va energiyaga oid biokimyoviy ko‘rsatkichlar hamda matriks markerlari yaxshilangan. Turli tajriba tizimlaridagi izchillik mexanizm haqidagi dalilni mustahkamlaydi. U bemorlar uchun doza, yuborish yo‘li yoki og‘riq yengillashishini belgilamaydi.
Tiklanish qayerda to‘xtadi
Rotenon va AIF ishlab chiqarilishini kamaytirish tajribalari ushbu mexanizm taklif etilgan qismlarga bog‘liqligini tekshiradi. Ular qarama-qarshi javoblar berdi va shu tafovut maqolaning eng ko‘p ma’lumot beradigan qismidir.
Rotenon I kompleksning selektiv ingibitoridir. I kompleks farmakologik yo‘l bilan bloklanganda metilen ko‘ki NAD+ ning biokimyoviy ko‘rsatkichlarini va ATP ga oid o‘lchovlarni baribir saqlab qoldi, ammo ROS to‘planishini kamaytira olmadi, kollagen va I kompleks markerlarini tiklay olmadi hamda hujayralarning yashovchanligini saqlay olmadi. Mitoxondrial depolyarizatsiya davom etdi. Boshqacha aytganda, biokimyoviy ko‘rsatkich o‘zgardi, to‘qimaga oid yakuniy ko‘rsatkichlar esa o‘zgarmadi. NAD+ nisbatining tiklanishini payning tiklanishiga tenglashtirgan o‘quvchi bu tajriba sharoitini noto‘g‘ri talqin qilgan bo‘ladi.
AIF ishlab chiqarilishini kamaytirish teskari natija berdi. AIF ishlab chiqarilishining kamayishi o‘z-o‘zidan I kompleks faoliyatini, NAD+ ning biokimyoviy holatini va ATP ni buzdi, PARP, NOX4, ROS ni oshirdi, mitoxondriyalarni depolyarizatsiyaladi va matriks degeneratsiyasini kuchaytirdi. Bu sharoitda metilen ko‘ki barcha yo‘nalishlarda tiklanishni ta’minladi: NAD+ muvozanati, oksidlovchi stress, membrana potensiali, NDUFB8 ekspressiyasi hamda I va III tur kollagen markerlari. U hatto AIF ishlab chiqarilishi kamaytirilgan sharoitda qolgan AIF signalini ham oshirdi; bu AIF ga bog‘liq mitoxondrial tiklanish va I kompleks biogenezini qo‘llab-quvvatlash bilan mos keladi.
Yonma-yon qaralganda, bu ikki natija osonlikcha birlashtirib yuboriladigan ikki tushunchani ajratadi. I kompleks bloklanganida ham NAD+ ning biokimyoviy holatini qisman qo‘llab-quvvatlash mumkin, ammo bu qo‘llab-quvvatlashning o‘zi ushbu tajriba tizimida oksidlovchi yuklamani yoki matriks tuzilishini tuzatmaydi. Buzilish yo‘lning oldingi bosqichida, AIF darajasida bo‘lsa va I kompleks mexanizmi hali mavjud, ammo yetarlicha shakllanmagan bo‘lsa, metilen ko‘kining qo‘llab-quvvatlashi kengroq tiklanish bilan birga kuzatiladi. Demak, bitta biokimyoviy ko‘rsatkich I kompleksga bog‘liq bo‘lmasa ham, to‘qima darajasidagi tiklanish uchun bu yo‘l I kompleksga bog‘liq.
Maqolada umumiy NAD zaxirasi sinchiklab qayd etilishining sababi ham shu. Ayrim hujayra tajribalarida metilen ko‘ki umumiy zaxirani ko‘p o‘zgartirmasdan NAD+ ning NADH ga nisbatini va ATP ni tikladi. Nisbat va zaxira — turli kattaliklar. Zaxira o‘zgarmagan holda nisbatning yaxshilanishi yangi tashuvchi molekulalar hosil bo‘lganini emas, balki ikki holat o‘rtasida qayta taqsimlanishni anglatadi.
Nimalar hali tekshirilmagan
Har qanday xulosada to‘rtta cheklov saqlanishi kerak.
Birinchidan, hech bir inson pay alomatlari uchun metilen ko‘ki qabul qilmagan. Bu yerdagi inson ma’lumotlari jarrohlikda olingan to‘qimalarning biokimyoviy va gistologik natijalari hamda oksidlovchi modda bilan shikastlangan eksplantlardan iborat. Odamlarda og‘riq, uzilish xavfi, faoliyatga qaytish va nojo‘ya ta’sirlar tekshirilmagan.
Ikkinchidan, hayvon va hujayralardagi shikastlanishlar nazorat ostida yuzaga keltirilgan. Kollagenaza inyeksiyasi va TBHP ta’siri ataylab matriks buzilishi va oksidlovchi stressni alohida o‘rganishga qaratilgan. Ular asta-sekin yig‘ilib boradigan yuklama tarixini, qon aylanishini, immun sharoitni, nerv ta’minotini va haqiqiy Axill payi kasalligining aralash sabablarini hisobdan chiqaradi.
Uchinchidan, konsentratsiyalarni shunchaki solishtirib, boshqa sharoitga ko‘chirish mumkin emas. Hujayra tajribalari asosan 50 micromolar TBHP ga qarshi taxminan 1 micromolar metilen ko‘ki bilan o‘tkazilgan; rotenon qo‘llangan joylarda uning konsentratsiyasi 5 micromolar bo‘lgan. Laboratoriya idishidagi konsentratsiyalar og‘iz orqali qabul qilinadigan dozalar emas va maqola inson payi uchun dozalashga oid da’vo bermaydi.
To‘rtinchidan, metilen ko‘ki oksidlanish-qaytarilish jarayonlarida faol bo‘lib, adabiyotdagi boshqa tadqiqotlarda uning o‘ziga xos dozaga bog‘liq javobi qayd etilgan. Ushbu tadqiqot pay preparatlarida mitoxondrial va NAD+ ga oid mexanizmni qo‘llab-quvvatlaydi. U uy sharoitida qo‘llash tartibini bermaydi; pay og‘rig‘i uchun esa baholangan yondashuvlar (yuklamani boshqarish, reabilitatsiya, klinitsist rahbarligidagi yordam) mavjud bo‘lib, bu maqola ular bilan taqqoslash o‘tkazmagan.
Shuning uchun asosli xulosa shartli bo‘lishi kerak. Axill tendinopatiyasi NAD+ muvozanati buzilishi va I kompleks faoliyatining sustligi bilan kechgan sharoitda metilen ko‘ki kalamush payida, inson payi eksplantlarida va o‘stirilgan tenotsitlarda oksidlanish-qaytarilish va energiyaga oid biokimyoviy holatni tikladi hamda matriks markerlarini yaxshiladi. I kompleks bevosita bloklanganda biokimyoviy holat yaxshilandi, ammo to‘qima tiklanmadi. AIF kamaytirilganda esa kengroq tiklanish yana kuzatildi. Bu natijalar NAD+ metabolizmi, AIF va I kompleksni tadqiqot strategiyasining nishoni sifatida tanlashni qo‘llab-quvvatlaydi. Ular metilen ko‘ki odamlarda og‘riqli Axill paylarini davolashini ko‘rsatmaydi.