ماقالە
مەتىلېن كۆكى ۋە بەزگەك: تارىخىي قوللىنىش ۋە زامانىۋى سىناقلار
1891-يىلى ئىككى بەزگەك بىمارى كۆك رەڭلىك توقۇمىچىلىق بوياق ماددىسى بىلەن داۋالاندى. پاۋل گۇتمان بىلەن پاۋل ئېرلىخ مەتىلېن كۆكىنىڭ بەزگەك پارازىتلىرىنى تاللاپ بويىغانلىقىنى بايقىغان، ھەمدە پارازىتنى تېپىشقا يېتەرلىك تاللاشچانلىققا ئىگە بىر بوياقنىڭ ئۇنىڭغا زىيان يەتكۈزۈشكىمۇ يېتەرلىك تاللاشچانلىقى بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىغانىدى. ھەر ئىككى بىمار ئەسلىگە كەلدى. بۇ تەجرىبە مەتىلېن كۆكىنى خلوروكىن بارلىققا كېلىشتىن نەچچە ئون يىل بۇرۇن تۇنجى سۈنئىي بىرىكتۈرۈلگەن بەزگەككە قارشى دورىغا ئايلاندۇردى.
ئاندىن بۇ بوياق يىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ كۆپ قىسمىدا بارا-بارا ئورنىنى يوقاتتى. بىمارلار تېخىمۇ ياخشى بەرداشلىق بېرەلەيدىغان سۈنئىي دورىلار ئۇنىڭ ئورنىنى ئىگىلىدى؛ زامانىۋى دەۋرگە كەلگەندە، ئۇ ئاساسەن تەجرىبىخانا رېئاگېنتى، دىئاگنوز قويۇش بوياق ماددىسى ۋە باشقا بىر قان كېسىلىنىڭ جىددىي داۋالاش دورىسى سۈپىتىدە ساقلىنىپ قالدى. شۇڭا ئۇنىڭ بۇركىنا فاسو ۋە مالىدىكى بەزگەك تەتقىقاتىغا قايتىشى ئۆتمۈشنى سېغىنىشتىن بولمىدى. تەتقىقاتچىلارنىڭ كونكرېت بىر پەرەزى بار ئىدى: بۇ ماددىنى بوياققا ئايلاندۇرىدىغان ئوكسىدلىنىش-قايتۇرۇلۇش خىمىيەسى پارازىتنىڭ ئۆزىدىكى ئوكسىدلىنىش-قايتۇرۇلۇش مۇداپىئەسىگە دەخلى قىلىشى، شۇنداقلا ئۇنىڭ پارازىتنىڭ تارقىلىشچان باسقۇچىغا بولغان تەسىرى ئۆلچەملىك دورىلار ياخشى قىلالمايدىغان بىر ئىشنى قىلىشى مۇمكىن ئىدى. بۇ پەرەزنى سىناش ئۈچۈن ھەر قېتىم دورا بىرىكمىسى، پارازىت تۈرى ۋە ئاخىرقى باھالاش كۆرسەتكۈچى ئېنىق بايان قىلىنىشى كېرەك ئىدى، چۈنكى بۇلارنىڭ خالىغان بىرى ئۆزگەرسە، خۇلاسىمۇ ئۆزگىرىدۇ.
تەستىقلانغان دورىلار بىلەن تەتقىقات باسقۇچىدىكى قوللىنىشلار ئوتتۇرىسىدىكى تېخىمۇ كەڭ پەرق مەتىلېن كۆكىنىڭ مېدىتسىنادا قوللىنىلىشى دا چۈشەندۈرۈلگەن. بەزگەك تەتقىقات باسقۇچىدىكى قوللىنىش تەرەپكە تەۋە: ئۇ بىئولوگىيەلىك ئاكتىپلىققا ئىگە، بىرىكمە داۋالاشتا سىناق قىلىنغان، ئەمما داۋالاش قوللانمىلىرىدىكى ئۆلچەملىك داۋالاش ئەمەس.
ئېرلىخنىڭ بوياق ماددىسى نېمە ئۈچۈن ئۈنۈم كۆرسەتكەن ۋە نېمە ئۈچۈن تاشلىۋېتىلگەن؟
دەسلەپكى خاتىرىلەر زامانىۋى دەۋردىن بۇرۇنقى دەلىللەرنى قانداق ئوقۇش كېرەكلىكىگە دائىر بىر مىسال. 1904-يىلى ئېلان قىلىنغان 425 كېسەللىك مىسالىغا دائىر ئوبزور داۋالاشقا ئىنكاس قايتۇرۇشنى تەخمىنەن 85 پىرسەنت دەپ مۆلچەرلىگەن، ئەمما بۇ مىساللار ئىختىيارىي گۇرۇپپىلاش، ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن ئاخىرقى باھالاش كۆرسەتكۈچلىرى، تۈرنى جەزملەشتۈرۈش ۋە دورىغا چىدامچانلىقنى كۆزىتىشتىن بۇرۇنقى دەۋرگە تەۋە. ئۇلار بۇ بىرىكمىنىڭ داۋاملىق تەتقىق قىلىشقا ئەرزىيدىغان بەزگەككە قارشى ئاكتىپلىقى بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ، زامانىۋى سىناق بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان ساقىيىش نىسبىتىنى ئەمەس.
ئۇنىڭ تاشلىۋېتىلىشى ئۈنۈمىنىڭ ئىنكار قىلىنىشىدىن كۆرە، ئەمەلىي قوللىنىش مەسىلىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرگەن. مەتىلېن كۆكى سۈيدۈكنى كۆك ياكى يېشىل قىلىدۇ، توقۇلمىلارنى بويىيدۇ ۋە ئەينى چاغدا ئىشلىتىلگەن مىقدارلاردا قۇسۇش، سۈيدۈك قىلغاندا ئاغرىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاشقازان-ئۈچەي ۋە سۈيدۈك يولى بىئاراملىقلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يېڭى دورىلار بىمارنى بويىماستىن پارازىتلارنى تازىلىغان. مەتىلېن كۆكىدىن خلوروكىنغىچە بولغان تارىخنى ئىز قوغلىغان ئوبزور بۇ ئورۇن ئالمىشىش ھېكايىسىنى بايان قىلىدۇ؛ فېنوتىئازىنىيۇم تۈرىدىكى بەزگەككە قارشى دورىلارغا دائىر ئوبزور بولسا، كلىنىكىلىق قوللىنىش سۇسلاشقاندىن كېيىنمۇ تەتقىقاتچىلارنىڭ قىزىقىشىنى ساقلاپ قالغان مېخانىزم پەرەزلىرىنى توپلايدۇ.
مېخانىزم جەھەتتىن، بۇ بوياقنى بىرلا نىشانغا تەسىر قىلىدىغان ماددا ئەمەس، بەلكى ئوكسىدلىنىش-قايتۇرۇلۇش ئاكتىپلىقىغا ئىگە ماددا دەپ تەسۋىرلەش تېخىمۇ مۇۋاپىق. ئۇ سىناق نەيچىسىدە پارازىتنىڭ گلۇتاتىئون رېدۇكتازىسىنى تورمۇزلايدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئېلېكترونلارنى دەۋرىيلەشتۈرۈپ، پارازىتقا كېرەكلىك قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى سەرپ قىلىدۇ ۋە ئوكسىدلىنىش بېسىمى ھاسىل قىلىدۇ؛ ھېمنىڭ زەھەرسىزلەندۈرۈلۈشىگە دەخلى قىلىشىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇلارنىڭ قايسىسى بىمار بەدىنىدە ئاساسلىق رول ئوينايدىغانلىقى تېخى ئېنىق ئەمەس. مۇھىم نەتىجە دەل قايسى نىشانغا تەسىر قىلىشى ئەمەس، بەلكى باسقۇچقا خاس تەسىرىدۇر: مەتىلېن كۆكى گامېتوسىتلارغا قارشى ئالاھىدە كۈچلۈك ئاكتىپلىق كۆرسىتىدۇ؛ گامېتوسىت پارازىتنىڭ جىنسىي باسقۇچى بولۇپ، تارقىلىش داۋاملىشىشى ئۈچۈن پاشا ئۇنى قان بىلەن بىللە قوبۇل قىلىشى كېرەك. ئۆلچەملىك ئارتېمىسىنىن بىرىكمىلىرى بىمارنى كېسەل قىلىدىغان جىنسسىز پارازىتلارنى تازىلايدۇ، ئەمما يېتىلگەن گامېتوسىتلارنى قالدۇرۇپ قويۇشى مۇمكىن. گامېتوسىتنى ئېلىپ يۈرۈش مۇددىتىنى قىسقارتىدىغان ياكى ئۇنى يۇقۇملاندۇرۇش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قىلىدىغان دورا تارقىلىشنىڭ ئۆزىگە زەربە بېرىدۇ.
زامانىۋى سىناقلار نېمىنى سىنىدى؟
تۆۋەندىكى ھەر بىر زامانىۋى نەتىجە بىرىكمە داۋالاشنىڭ نەتىجىسىدۇر. مىقدار، بىرگە ئىشلىتىلگەن دورا، پارازىت تۈرى ۋە ئاخىرقى باھالاش كۆرسەتكۈچى بۇ نەتىجىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
| سىناق ۋە قاتناشقۇچىلار | داۋالاش تۈزۈمى | ئاخىرقى باھالاش كۆرسەتكۈچى ۋە نەتىجە | چەكلىمە |
|---|---|---|---|
| بۇركىنا فاسو 2005، 6 دىن 59 ئايلىققىچە بولغان 226 بالا، فالسىپارۇم بەزگەك | خلوروكىنغا قوشۇپ 3 كۈن 4 mg/kg/day مەتىلېن كۆكى بېرىش بىلەن پەقەت خلوروكىن بېرىشنى سېلىشتۇرۇش | 14-كۈنى يېتەرلىك داۋالاش ئىنكاسى تەخمىنەن 56 ۋە 46 پىرسەنت؛ ئېنىق ئەۋزەللىك يوق | خلوروكىنغا چىدامچانلىق بار شارائىتتا بوياق مىقدارى تۆۋەن؛ زامانىۋى داۋالاش تۈزۈمىنى باھالاشقا ئانچە ماس كەلمەيدىغان سىناق |
| زۇڭگرانا 2008، 2-باسقۇچ، 6 دىن 10 ياشقىچە بولغان 180 بالا، فالسىپارۇم بەزگەك | مەتىلېن كۆكىگە ئارتېسۇنات قوشۇش، ئامودىئاكىن قوشۇش ياكى ئۆلچەملىك ئارتېسۇنات-ئامودىئاكىن؛ بوياق 3 كۈن 20 mg/kg/day | 28-كۈنى تۈزىتىلگەن ساقىيىش نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم 62، 95 ۋە 82 پىرسەنت؛ ئارتېسۇنات بىرىكمىسىدە پارازىت تازىلىنىشى ئەڭ تېز؛ بوياق بېرىلگەن ھەر ئىككى گۇرۇپپىدا 3، 7 ۋە 14-كۈنلىرى گامېتوسىتنى ئېلىپ يۈرۈش ئازايغان | ئوچۇق بەلگىلىك ۋە گۇرۇپپىلىرى كىچىك؛ ئارتېسۇنات بىرىكمىسىنىڭ ساقىيىش نىسبىتى تۆۋەن بولۇشى بىرگە ئىشلىتىلگەن دورىنىڭ نەتىجىنى بەلگىلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ |
| كۇلىبالى 2015، IIb-باسقۇچ، ئۈنۈم تەھلىلىگە كىرگۈزۈلگەن 193 بالا، فالسىپارۇم بەزگەك | ئارتېسۇنات-ئامودىئاكىنغا قوشۇپ 3 كۈن 15 mg/kg/day بوياق بېرىش بىلەن شۇ بىرىكمىنىڭ ئۆزىنى بېرىشنى سېلىشتۇرۇش | 7-كۈنى مىكروسكوپتا بايقالغان گامېتوسىت نىسبىتى 1.2 ۋە 8.9 پىرسەنت؛ جىنسسىز پارازىتلارنىڭ تازىلىنىشى سەل تېز؛ تۈزىتىلگەن ساقىيىش نىسبىتى ئوخشىشىپ، تەخمىنەن 80 ۋە 85 پىرسەنت بولغان | ئاساسلىق ئەۋزەللىك ساقىيىشتا ئەمەس، گامېتوسىت بار بولۇش نىسبىتىدە؛ بوياق بىلەن قۇسۇش كۆپەيگەن ۋە گېموگلوبىن ۋاقىتلىق تۆۋەنلىگەن |
| مالى 2018، 2-باسقۇچ، ئالامەتسىز، گامېتوسىت بار فالسىپارۇم يۇقۇملىنىشى بولغان، G6PD نورمال 80 ئەر | دىھىدروئارتېمىسىنىن-پىپېراكىنغا قوشۇپ 3 كۈن 15 mg/kg/day بوياق بېرىش بىلەن بەزگەككە قارشى دورىنىڭ ئۆزىنى بېرىشنى سېلىشتۇرۇش | باشلىنىشتا يۇقۇملاندۇرۇش ئىقتىدارى بار قاتناشقۇچىلار ئىچىدە، 2-كۈنى پاشىنى يۇقۇملاندۇرۇش ئىقتىدارىنىڭ ئازىيىشىنىڭ مېدىئان قىممىتى بوياق بىلەن 100 پىرسەنت، بوياقسىز ئاساسەن ئازايمىغان؛ تەسىر 7-كۈنىمۇ ساقلانغان | ئاساسلىق سېلىشتۇرۇشتا بوياق قوبۇل قىلغان يۇقۇملاندۇرۇش ئىقتىدارى بار كىشى پەقەت 11؛ پەقەت ئەرلەر، پەقەت G6PD نورماللار، ئالامەتسىز ئېلىپ يۈرگۈچىلەر؛ ساقىيىش سىنىقى ئەمەس، تارقىلىش كۆرسەتكۈچىنى باھالىغان سىناق |
| بۇركىنا فاسو 2019، 100 بالا، فالسىپارۇم بەزگەك | ئارتېسۇنات-ئامودىئاكىنغا بوياق قوشۇش بىلەن شۇ بىرىكمىگە بىر قېتىملىق مىقداردىكى پىرىماكىن قوشۇشنى سېلىشتۇرۇش | ھەر ئىككى گۇرۇپپىدا تۈزىتىلگەن ساقىيىش نىسبىتى تەخمىنەن 96 پىرسەنت؛ 1-كۈنىگىچە پارازىت تازىلىنىشى بوياق بىلەن تېز بولغان؛ 2-كۈنى گامېتوسىت نىسبىتى 4 ۋە 31 پىرسەنت، بىراق پىرىماكىن 2-كۈنىگىچە بېرىلمىگەن | كىچىك ۋە ئوچۇق بەلگىلىك؛ بېرىش ۋاقتى دەسلەپكى گامېتوسىت سېلىشتۇرۇشلىرىنى تەڭ شارائىتسىز قىلىدۇ؛ ئاساسلىق دىققەت قان جەھەتتىكى بىخەتەرلىككە قارىتىلغان |
بۇ تەتقىقاتلارنىڭ ھەممىسىدە ئىككى خىل ئەندىزە ساقلىنىپ قالغان. بىرىنچىدىن، بۇ بوياق پىلازمودىيۇم فالسىپارۇمغا قارشى ھەقىقىي ئاكتىپلىققا ئىگە، ئەمما يالغۇز ئىشلىتىلگەندە پارازىتلارنى بەك ئاستا تازىلايدۇ ۋە قالدۇق يۇقۇملىنىشنىڭ قايتا كۈچىيىشىگە يول قويىدۇ؛ چوڭلاردا ئېلىپ بېرىلغان كىچىك بىر تەتقىقات ئۇنى تېز تەسىر قىلىدىغان باشقا بىر دورا بىلەن بىرگە ئىشلىتىش كېرەك، دەپ خۇلاسىلىگەن. ئىككىنچىدىن، توغرا تاللانغان زامانىۋى بىرىكمىگە قوشۇلغاندا، ئۇنىڭ ئەڭ تەكرار ئىسپاتلانغان قوشۇمچە قىممىتى ئادەتتىكى ساقىيىش نىسبىتىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش ئەمەس، بەلكى گامېتوسىت ۋە تارقىلىش كۆرسەتكۈچلىرىدە ئىپادىلىنىدۇ. مالىدىكى بىۋاسىتە پەردە ئارقىلىق قان بىلەن بېقىش تەتقىقاتى ئىككىنچى نۇقتىنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىدۇر، چۈنكى قاتناشقۇچىلارنىڭ قېنى بىلەن بېقىلغان پاشىلارنىڭ يۇقۇملىنىش ئېھتىماللىقى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىگەن.
پارازىت تۈرلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چەك دورا بىرىكمىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چەك بىلەن ئوخشاشلا مۇھىم. ئىشەنچلىك زامانىۋى كلىنىكىلىق دەلىللەرنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك فالسىپارۇم بەزگەككە مۇناسىۋەتلىك. ۋىۋاكس بەزگەككە دائىر كلىنىكىلىق خاتىرىلەر تارىخىي كۆزىتىشلەر ۋە زامانىۋى سىناق نەيچىسى ھەم پاشىنى قان بىلەن بېقىش تەتقىقاتلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ؛ بۇلار تايلاند-مىيانمار ئايرىلمىلىرىنىڭ تۆۋەن نانومولار دەرىجىدىكى بوياققا سەزگۈرلۈكى ۋە 2024-يىلدىكى قان بىلەن بېقىش تەتقىقاتىدا كۈچلۈك تارقىلىشنى توسۇش تەسىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ۋىۋاكسنىڭ قاندىكى باسقۇچلىرىنىڭ كلىنىكىلىق ساقىيىشىنى ئىسپاتلىمايدۇ؛ شۇنداقلا ھېچقايسىسى ۋىۋاكسنىڭ قايتا قوزغىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان جىگەردىكى گىپنوزوئىتلىرىنى ھەل قىلمايدۇ. بۇلار ئۈچۈن تۈرگە خاس ئايرىم داۋالاش قارارى كېرەك. فالسىپارۇمنىڭ تارقىلىشىغا دائىر نەتىجىنى بارلىق پارازىتلارغا ئومۇملاشتۇرۇش بۇ ئەدەبىياتتىكى ئەڭ كونا خاتالىقنى تەكرارلىغانلىق بولىدۇ. تەتقىقات كۈتۈپخانىسى دەل مۇشۇ سەۋەبتىن ئىنسانلاردىكى سىناق نەتىجىلىرى بىلەن تەجرىبە نەتىجىلىرىنى ئايرىم ئىستونلاردا ساقلايدۇ.
بىخەتەرلىك داۋالاش تۈزۈمىدىن ئايرىلمايدۇ
ئۈچ خىل خەتەرنى ئېنىق بىر تەرەپ قىلىش كېرەك، چۈنكى ئۇلار كىمنىڭ ئۆز ئالدىغا سىناپ كۆرمەسلىكى كېرەكلىكىنى بەلگىلەيدۇ.
گلۇكوزا-6-فوسفات دېھىدروگېنازا كەملىكى گېمولىز خەتىرىنى پەيدا قىلىدۇ. بۇركىنا فاسودا ئېلىپ بېرىلغان، 1,005 بالىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆت بالىلار تەتقىقاتىنىڭ بىرلەشتۈرۈلگەن تەھلىلىدە، بوياق قوبۇل قىلغان ۋە ئېنزىم تولۇق كەمچىل بولغان قاتناشقۇچىلاردا گېموگلوبىننىڭ تۆۋەنلىشى بىر ئاز چوڭراق بولغان؛ بوياق بىلەن داۋالانغان، ئېنزىم كەمچىل ياكى گېتېروزىگوت بالىلاردا ئىككى قېتىم گېمولىز يۈز بەرگەن. ئامېرىكىنىڭ ئوكۇل قىلىنىدىغان مەتىلېن كۆكىگە دائىر دورا يوليورۇقى G6PD كەملىكىدە ئىشلىتىشنى چەكلەيدۇ، چۈنكى ئېغىر گېمولىز يۈز بېرىشى مۇمكىن. بەزگەككە قارشى ئېغىزدىن بېرىلىدىغان داۋالاش تۈزۈملىرى ۋېنا ئارقىلىق بېرىلىدىغان جىددىي داۋالاش مىقدارىدىن پەرقلىنىدۇ، شۇڭا يوليورۇقتىكى ئۇچۇرنى سان جەھەتتىن بەزگەك مىقدارىنىڭ چېكىگە ئايلاندۇرغىلى بولمايدۇ؛ ئەمما بىئولوگىيەلىك تەسىرنىڭ يۆنىلىشى ئوخشاش. ھەر قانداق ئەستايىدىل قوللىنىشتا ئالدىن تەكشۈرۈش ۋە نازارەت بولۇشى كېرەك.
سېروتونىنغا تەسىر قىلىدىغان دورىلار بىلەن ئۆزئارا تەسىرمۇ بۇنىڭ بىلەن بىر قاتاردا تۇرۇشى كېرەك. پۈتۈن بەدەنگە تەسىر قىلىدىغان مەتىلېن كۆكى مونوئامىن ئوكسىدازىنى تورمۇزلايدۇ؛ سېروتونىننىڭ قايتا قوبۇل قىلىنىشىنى تاللاپ تورمۇزلىغۇچىلار، سېروتونىن-نورئېپىنېفرىننىڭ قايتا قوبۇل قىلىنىشىنى تورمۇزلىغۇچىلار، مونوئامىن ئوكسىدازا تورمۇزلىغۇچىلىرى ۋە بەزى ئوپىيوئىدلار ھەم يۆتەل دورىلىرى بىلەن بىللە ئىشلىتىلگەندە سېروتونىن سىندرومىنى قوزغىتىشى مۇمكىن، ئۆلۈمگە ئېلىپ بارغان مىساللارمۇ دوكلات قىلىنغان. ئۆزئارا تەسىر، ئىشلىتىشكە قارشى كۆرسەتمىلەر ۋە كۆزىتىش تەپسىلاتلىرى ئەكس تەسىرلەر، ئىشلىتىشكە قارشى كۆرسەتمىلەر ۋە بىخەتەرلىك دە بايان قىلىنغان.
دورىغا بەرداشلىق بېرەلەش كۆپ دىققەت تارتمىسىمۇ، يەنە بىر توسالغۇدۇر. كۆك-يېشىل سۈيدۈك كۈتۈلىدىغان ۋە زىيانسىز ھادىسە، ئەمما شۇنداق كۆزگە چېلىقىدۇكى، 1890-يىللاردىن بۇيان دورىنىڭ قوبۇل قىلىنىشىغا سەلبىي تەسىر كۆرسىتىپ كەلگەن. قۇسۇش دورا مىقدارى ۋە تەييارلاش شەكلىگە باغلىق بولۇپ، بالىلار سىناقلىرىدا قاتناشقۇچىلارنىڭ سىناقتىن چېكىنىشىگە سەۋەب بولغان؛ كېيىنكى بىر سېلىشتۇرۇشتا بوياق قوبۇل قىلغۇچىلاردا 40 پىرسەنتكە يەتكەن، پىرىماكىن بىلەن بولسا 14 پىرسەنت بولغان. بالىلار قۇسۇپ چىقىرىۋەتكەن دورىنىڭ ئۇ بالىلارغا بولغان ئۈنۈمى پەقەت قەغەز يۈزىدىلا مەۋجۇت بولىدۇ.
بۇ دەلىللەر نېمە ئۈچۈن ئۆز ئالدىغا داۋالاشنى قوللىمايدۇ؟
ھازىرقى بەزگەك داۋالاش قوللانمىلىرى پارازىتنىڭ بارلىقىنى جەزملەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ؛ داۋالاشنى تۈر، ئېغىرلىق دەرىجىسى، رايوندىكى دورىغا چىدامچانلىق، ياش ۋە ئېغىرلىق، ھامىلىدارلىق ۋە G6PD ھالىتىگە ئاساسەن تاللايدۇ، فالسىپارۇم كېسىلى ئۈچۈن ئارتېمىسىنىن بىرىكمىلىرى ئۆلچەملىك داۋالاش ھېسابلىنىدۇ. بوياققا دائىر ئەدەبىياتتىكى ھېچقانداق نەرسە بۇ قارار چىقىرىش جەريانىنىڭ ئورنىنى ئالمايدۇ. يەككە دورا بىلەن داۋالاش بەك ئاستا، بىرگە ئىشلىتىلىدىغان دورىنى تاللاش ساقىيىشنى بەلگىلەيدۇ، ۋىۋاكس گىپنوزوئىتلىرى ئايرىم داۋالاشقا موھتاج، G6PD ھالىتى قوللىنىشنى چەكلەيدۇ، بىر ۋاقىتتا ئىشلىتىلگەن سېروتونىنغا تەسىر قىلىدىغان دورىلار بولسا خەتەرلىك ئۆزئارا تەسىر پەيدا قىلىدۇ. خاتا داۋالاش فالسىپارۇم يۇقۇملىنىشىنى قالدۇرۇپ قايتا كۈچىيىشكە يول قويۇشى، ۋىۋاكسنىڭ قايتا قوزغىلىشىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشى، گېمولىزنى قوزغىتىشى ۋە چىدامچانلىقنىڭ شەكىللىنىشىگە پايدىلىق ئاجىز دورا بېسىمىنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.
دەلىللەرگە سادىق خۇلاسە ھەم ئۇنى قىزغىن قوللىغۇچىلار، ھەم ئۇنى رەت قىلغۇچىلار خالايدىغاندىن تار دائىرىلىكتۇر. ئون توققۇزىنچى ئەسىردىكى بىر بوياقنىڭ يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردە ھەقىقىي دورىگەرلىك تەسىرى بار؛ ئۇنىڭ ئەڭ ئېنىق زامانىۋى تۆھپىسى سىناق نازارىتى ئاستىدا مۇۋاپىق بىرىكمىگە قوشۇلغاندا فالسىپارۇمنىڭ تارقىلىشىنى توسۇشتا كۆرۈلىدۇ. بۇ تەتقىق قىلىنغان كىشىلەر توپىدا تارقىلىشنى ئۈزۈشكە دائىر بايقاش، ئۆزىنى ئۆزى داۋالاش يوليورۇقى ئەمەس.