Мәкалә
Канны шәмәхә төскә буяу ысулын кем эшләгән? Метилен зәңгәре, Малаховский, Романовский һәм Гимза
Эозин кызыл. Метилен зәңгәре зәңгәр. Аларны кушып, катнашманы кипкән кан мазогына сөртсәң, мазокның кайбер өлешләре шәмәхә төскә керә.
Бөтен өлешләре дә түгел. Яхшы әзерләнгән препаратта лейкоцит төшләре кызгылт-шәмәхә төскә буяла, һәм малярия паразиты эчендәге хроматин да шундый ук төс ала, ә тирәдәге эритроцитлар алсу, цитоплазма исә соры-зәңгәр булып кала. Шәмәхә төс күзәнәк төрләрен бер-берсеннән аерырга мөмкинлек бирә.
Ике шешәнең берсендә дә шәмәхә төс юк. Бу төс предмет пыяласында метилен зәңгәренең билгеле бер таркалу продукты эозин белән очрашканда гына барлыкка килә. Ә 1880 һәм 1890 елларда бу продуктның нәрсә икәнен түгел, хәтта барлыгын да беркем белмәгән. Төсне эзләгән кешеләр чиста булмаган буягычлар белән, аерым-аерым эшләгән. Шешә киштәдә ике ай торганнан соң аның эчендә нәрсә барлыгын ышанычлы рәвештә ачыклау ысулы булмаган.
Шуңа күрә исемдәге сорауга нигезләп якларга мөмкин булган җавап бер генә түгел, һәм шуңа күрә җавап 2011 елда үзгәргән.
Катнашма белән бергә үзгәргән күренеш
Бу буяу ысулы берьюлы уйлап табылмаган. Ул әкренләп тупланган. Катнашмадагы һәр үзгәреш нәкъ бер яңа мәгълүматны күрергә мөмкинлек биргән, һәм тарихны аңлауның иң ачык юлы — шул мәгълүматларның эзлеклелеген күзәтү.
| Ел | Савытта нәрсә булган | Нәрсә күрергә мөмкин булган |
|---|---|---|
| 1865 | Пикрин кислотасы — Вильгельм Эрб канга кулланган беренче синтетик буягыч | Кайбер эритроцитлар эчендә челтәрсыман бизәк. |
| 1876 | BASFта Генрих Каро һәм Адольф фон Байер эшләгән метилен зәңгәре | Роберт Кох кулында — туберкулез таякчыклары. Кан күзәнәкләре бер зәңгәр төсмердә. |
| 1880 | Метилен зәңгәре белән кислота фуксины, Эрлихның нейтраль буяу ысулы | Эритроцитлар һәм эозинофил гранулалары кызыл, төшләр куе зәңгәр, лимфоцит цитоплазмасы ачык зәңгәр, ә ике буягычны да сеңдергән гранулалар куе шәмәхә. Шуңа күрә бу күзәнәк нейтрофил дип атала. Лейкоцитларны төрләре буенча беренче тапкыр санау. |
| 1888 | Метилен зәңгәре белән эозин. Чеслав Хенциньский | Паразит үзе: зәңгәр ромашкасыман формалар (Plasmodium malariae) һәм ураксыман формалар (P. falciparum гаметоцитлары). Аның төше түгел. |
| 1890 | Күбрәк метилен зәңгәре, азрак спирт һәм калий гидроксиды. Альберт Плен | Киңрәк һәм куерак төс диапазоны, шул исәптән алсу-кызыл эритроцитлар һәм алсу-кызыл эозинофил гранулалары. Әлегә кызыл һәм зәңгәр генә. |
| 1890 | Эозин һәм бура белән селтеләндерелгән метилен зәңгәре. Эрнст Малаховский | Паразит эчендәге кызгылт-шәмәхә хроматин, төш цитоплазмадан аерылып күренә. Максатчан алынган һәм, аның сүзләре буенча, кабатлап була торган нәтиҗә. |
| 1891 | Эозин һәм ике айдан артык торган, күгәргән шешәдән алынган метилен зәңгәре. Дмитрий Романовский | Башкалар кабатлый алмаган ысул белән бер тапкыр алынган шул ук шәмәхә төс. |
| 1898 елдан 1902 елга кадәр | Хлороформ белән аерып алынган полихром буягыч (Нохт); метанол (Дженнер); утырманы спиртта яңадан эретү (Лейшман, Рейтер, Райт); глицерин белән төгәл үлчәнгән буягычлар (Гимза) | Кирәк чакта шәмәхә төс бирә торган һәм башка лабораториядә дә шул ук рәвештә эшли торган продукт. Дженнерның полихромлаштырылган буягычсыз варианты шәмәхә төс бирмәгән. |
| 1940 елдан 1943 елга кадәр | Лилли, Роу һәм Уилкокс компонентларны аерып, һәрберсен аерым тикшергәннәр | Шәмәхә төсне бөтен катнашма түгел, Azure B компоненты тудыра. |
Соңгы баганадагы эзлеклелек аеруча мөһим. Һәр алга китеш төс диапазонын киңәйткән, ә һәр киңәю тагын бер структураны күрергә мөмкинлек биргән. Шәмәхә төс бу ысулның бизәге түгел; ул паразитның барлыгын күрү белән аның нәрсәдән торганын күрү арасындагы аерманы билгели. Буягычның BASF буягычлар заводыннан медицинага ничек килеп җитүе — үз документлары булган озынрак тарих. Югарыдагы тулы эзлеклелек, һәр язманың чыганагы белән бергә, чыганакларга сылтамалы өлеш кертүчеләр хронологиясендә саклана.
Рәсем: шул ук алты катнашма савытта нәрсә булганын һәм аннан нәрсә килеп чыкканын күрсәтә. Түгәрәкләрдә буягычлар, ә астагы блокларда алар кан мазогында бирә алган төсләр сурәтләнгән. 1890 елга кадәр кызгылт-шәмәхә блок беркайда да юк, ә аннан соң ул һәркайсында бар.
Бураны максатчан кулланган кеше
Эрнст Малаховский Бреслауда, хәзерге Вроцлавта, табиб булган. Ул һөнәри гомерен шәхси практикада һәм хезмәттәше белән бергә алып барган кечкенә клиникада үткәргән, ә лаборатория эшләрен буш вакытында башкарган. Ул 1857 елның 12 мартында Стшельнода туган, Бреслау университетында медицина өйрәнгән һәм 1882 елдан 1887 елга кадәр ул вакытта Германиядә зурлыгы буенча икенче булган Барлык Изгеләр хастаханәсенең эчке авырулар бүлегендә ассистент булып эшләгән.
Ул 1888 елда Хенциньский һәм Пленның ике буягычлы ысулыннан башлаган. 1889 елда әзерләнгән бер препаратта ул плазмодий төшенең хроматины цитоплазмадан башкача буялуын күргән, ләкин соңыннан бу нәтиҗәне кабатлый алмаган. Метилен зәңгәрен кислоталандырып караган — хәл тагын да начарайган. Аны бура белән селтеләндереп караган — бу һәрвакыт эшләгән. Ул ысулын 1890 елның 15 июнендә җәмәгать алдында күрсәткән, ә 1891 елның августында тулырак тасвирлама бастырган, шул исәптән бураны ничек кулланырга кирәклеген дә язган. Ул буяуның егерме дүрт сәгать дәвам итүен һәм нәтиҗәләрне җиңел кабатлап булуын билгеләгән.
Диагностика лабораториясе өчен егерме дүрт сәгать — озак вакыт, ә мәкаләсе паразит төшенең шәмәхә-кызыл төсенә аерым басым ясамаган. Сәбәбе нинди генә булмасын, 1898 елда Нохт моны яңадан эшләгәнче, метилен зәңгәрен максатчан селтеләндерүне беркем дә кулланмаган. Малаховский канны буяу турында башка язмаган.
Күптән түгелгә кадәр аның турында бик аз белүләренең сәбәбе серле түгел, ә архивларга бәйле. Медицина әдәбиятында аның тормышы турында эзләр диярлек калмаган, ә сакланганнары бер юл аша килеп җиткән. Аның кызы Мари 1939 елда Германиядән Лондонга киткән, Британия армиясендә хезмәт иткән, аннары Канадада урнашкан. Аның гаилә документлары җыентыгы ахыр чиктә Нью-Йорктагы Лео Бек институтына тапшырылган. Аның энесе Лео Беренче бөтендөнья сугышында һәлак булган. Сеңлесе Ева 1942 елның апрелендә Бреслаудан Избица транзит лагерена сөрелгән һәм кире кайтмаган. Әнисе Хедвиг шундый ук сөргенне көтеп тормас өчен 1942 елның 22 апрелендә үз-үзенә кул салган. Малаховский үзе боларның барысыннан да алда, 1934 елда вафат булган.
Шундый тәмамланган гаилә тарихына сылтамалар да өзелә. Малаховскийны буяу ысулының үсеш тарихына кире кайтарган, икесе дә 2011 елда чыккан мәкаләләр Познань һәм Вроцлав архивлары документларыннан һәм Мариның Нью-Йоркта сакланган кәгазьләреннән төзелгән.
Күгәргән шешә һәм бәхетле очракка юлыккан рус галиме
Дмитрий Романовский Санкт-Петербургтагы Хәрби медицина академиясендә медицина өйрәнгән һәм һөнәри гомеренең күп өлешендә малярия белән шөгыльләнгән. 1890 елда ул кәгазьдә Хенциньскийныкына диярлек тәңгәл килгән ысул бастырган: үзгәртелмәгән метилен зәңгәре белән эозин, тик эозин бераз күбрәк.
1891 елның сентябрендә ул үз исемен таныткан ысулны бастырган, ә хәлиткеч деталь күрсәтмәләр арасында яшеренгән. Иң яхшы нәтиҗәләрне ул алдан әзерләп куелган метилен эремәсеннән алган: бу метилен зәңгәре эремәсе ике айдан артык торган һәм өстендә күгәрек үскән булган. Күгәрек һәм озак тору буягычны өлешчә деметиллаштырган. Романовский моны белмәгән һәм бу процессны идарә итә алмаган, ә аның ысулын сынап караган башка тикшерүчеләр шәмәхә төс ала алмаган. Аның диссертациясе Санкт-Петербургта 1891 елның июнендә тапшырылган булган, шуңа күрә гадәттәге тарихта 1891 ел ачыш елы дип санала.
Малаховский исә үз ысулын бер елдан да алдарак, 1890 елның июнендә күрсәткән, һәм аның ысулы максатчан рәвештә эшләгән.
Ни өчен ысул тиешле кеше исеме белән аталмаган
Малаховский файдасына дәлилләрне Кристин Крафтс, Эрнст Хемпельман һәм Барбара Олексин туплаган. Алар дүрт нигезгә таяна. Җәмәгать алдында күрсәтү датасы: 1890 елның июне һәм 1891 елның сентябре. Максатчан һәм очраклы дигән сүзләр арасындагы аерма. Малаховскийның үз ысулын, бура куллануны да кертеп, бастыруы, ә Романовский ысулының идарә ителмәгән үзгәрешле факторга бәйле булуы. Һәм плазмодий төшенең тасвирламасы, аны күренерлек иткән шәмәхә төс белән бергә, җиде елга диярлек әдәбияттан югалуы: чөнки очраклы вариантны беркем кабатлый алмаган.
Алар нәтиҗәсен турыдан-туры әйтә. Биографик мәкаләдә алар ачышны болай башка кешегә нисбәт итүне «хакыйкатьне бозып күрсәтү» дип атыйлар һәм Ральф Лиллиның 1978 елда язган сүзләрен китерәләр: «Бәлки, без бу буяу ысуллары гаиләсен Малаховский ысуллары дип атарга тиештер».
Беренчелек турындагы дәгъвалар белән гадәттә булганча, бу фикер дә бәхәсле. Бәхәсне хәл итәргә омтылудан бигрәк, аның нәрсә турында баруын аңлату мөһим. Беренчелек турында сөйләгәндә, ачышның нәрсә булуын билгеләргә кирәк. Әгәр ачыш шәмәхә төс икән, Малаховскийның документлаштырылган күрсәтүе иртәрәк булган. Әгәр ачыш бастырылган ысул икән, ике галим дә аны 1891 елда бастырган, ә ысул Романовский исеме белән аталган. Әгәр ачыш аңлатма икән, аларның берсе дә беренчелеккә дәгъва итә алмый: икесе дә өлгерүнең деметиллашу булуын белмәгән һәм төснең ни өчен барлыкка килүен аңлата алмаган. Популяр тарихлар нәкъ менә шушы соңгы фикерне еш төшереп калдыра. Актив компонент беркем дә ачыкламаган катнашма матдә булган, ә төсне беренче булып максатчан алган кеше моңа рецептның ничек эшләвен аңлау аша түгел, кабатлап була торган эмпирик рецепт аша ирешкән.
2011 елдагы ике мәкалә — Малаховский файдасына дәлилләрнең басмада иң тулы бәяне. Икесен дә PubMedта бушлай укырга мөмкин: киң күзәтү — PMID 21235291, биографик мәкалә — PMID 21660627. Күзәтүнең PubMed язмасында аңа шул ук журналда шул елның соңрак чорында, 86(5):366 битендә басылган шәрех тә күрсәтелгән. Бу дәлилләр басылып чыгу белән үк басмада бәхәс тудырганын искә төшерә.
Бу бәхәс химия турында түгел. Анда катнашучыларның барысы да шәмәхә төснең нәрсә булуы һәм аны кайсы компонентлар тудыруы турында килешә. Каршылык кемнең беренче булып бу нәтиҗәгә ирешүе һәм беркем кабатлый алмаган очраклы нәтиҗәне, гомумән, ирешү дип санап буламы дигән сорауларга кагыла.
Соңрак исемнәре кушылган галимнәр нәрсәгә ирешкән
Әгәр шәмәхә төсне беренче булып Малаховский алган икән, ни өчен буяу ысулы Романовский, Райт һәм Гимза исемнәрен йөртә?
Чөнки аны уйлап табучының кулында бер тапкыр гына эшләгән буягыч катнашма әле реагент түгел. Соңрак башкарылган эшләр көйсез катнашманы башка илдәге лаборант сишәмбе көнне дә куллана алырлык продуктка әйләндергән.
Нохт нәтиҗәгә фикер йөртү аша килгән. Гади нейтраль буягычтан ышанычлы нәтиҗә ала алмагач, ул шәмәхә төс метилен зәңгәрендәге, ләкин үзе метилен зәңгәре булмаган бер матдәдән килеп чыгарга тиеш дигән нәтиҗәгә килгән һәм аны эзли башлаган. Унна искергән метилен зәңгәре эремәләренең мастоцит гранулаларын кызылга буявын инде күргән һәм буягыч өлгергәндә яңа матдә барлыкка килә дип фаразлаган. Бернтсен 1885 елда селтеле шартларның метилен зәңгәреннән метил төркемнәрен аеруын һәм бу продуктларның без хәзер азурлар дип атаган матдәләр булуын күрсәткән. Нохт актив фракцияне хлороформ белән аерып алган һәм аны бары тик метилен зәңгәреннән алынган кызыл матдә дип кенә атый алган; Михаэлис 1901 елда аңа азур I исемен биргән. Дженнер куллану һәм саклау мәсьәләсен хәл иткән. Метилен зәңгәре белән эозин утырмасын абсолют метанолда яңадан эретү бердәм тотрыклы эремә биргән; ул мазокны буяган вакытта ук фиксацияләгән һәм җылылык белән фиксацияләүгә ихтыяҗны бетергән. Лейшман белән Рейтер полихромлаштырылган буягычны спиртлы эреткеч белән кушып, тотрыклылыкка да, шәмәхә төскә дә берьюлы ирешкәннәр. Райт 65 °Cта унике сәгать инкубацияләүне һәм ун көн тотуны агып торган парда бер сәгать эшкәртү белән алыштырган. Гимза очраклы рәвештә өлгергән эремәгә бөтенләй таянмый башлаган: ул билгеле буягычларның төгәл үлчәнгән күләмнәрен кулланган һәм продукт тропик эсселеккә чыдасын өчен метанолга глицерин кушкан. Чиста метилен азурын ничек ясавын ул беркайчан да бастырмаган. Ул аны Лейпцигтагы доктор Грюблер лабораториясенә саткан; лаборатория аны азур I исеме белән базарга чыгарган һәм үзенең варианты гына чын Гимза буягычы дип белдергән.
Бу азурның төгәл нәрсә булуы турында әле дә бәхәсләшәләр. Кайберәүләр аны гади полихромлаштырылган метилен зәңгәре дип саный, башкалар аның azure Bга бай булуын әйтә. Җавап сугыш нәтиҗәсендә табылган. Германия буягычларын алу мөмкин булмый башлагач, АКШның Җәмәгать сәламәтлеге хезмәте төркеме — Ральф Лилли, Морис Роу һәм Эме Уилкокс — иң яхшы буяуның өч аерылган компоненттан килеп чыгуын ачыклаган: үзгәртелмәгән метилен зәңгәре, аның деметиллашкан таркалу продукты azure B һәм эозин. Azure B алып булмый торган азур Iне алыштырган, һәм бу өч компонент бүген дә малярияне диагностикалау өчен кулланыла торган буяу катнашмасының нигезен тәшкил итә.
Бу өч компонентның предмет пыяласында ничек тәэсир итешү химиясе — аерым сорау һәм аерым мәкалә темасы. Романовский тибындагы буяу ысулларында буягычларның роле һәм химиясе azure B белән эозинның һәркайсы нәрсә эшләвен һәм ни өчен алар бергә, аерым-аерым тудыра алмаган төсне тудыруын аңлата. Ә микроскопиядә һәм лабораториядә куллану бите гамәли якны яктырта: билгеле бер препарат нәрсә күрсәтә һәм аерым продуктның сез кулланырга ниятләгән ысулга яраклылыгын ничек бәяләргә.
Тарихның бүген дә актуаль өлеше
Бу тарихтагы бер деталь 1902 елдан соң да дөрес булып калган. Якынча илле ел дәвамында дөньядагы стандарт малярия буягычының иң мөһим компоненты исеме булмаган катнашма матдә булган. Ул очраклы рәвештә барлыкка килгән, күләме шешәдән шешәгә үзгәргән, шул вакытның бер өлешендә аның төгәл нәрсә булуы сәүдә сере булып сакланган, ә нисбәте турында 1940 елларга кадәр бәхәсләшкәннәр. Буягычны кулланучылар ваемсыз булмаган. Аларның шешәдә нәрсә барлыгын белү мөмкинлеге булмаган.
Шул ук проблеманың хәзерге варианты — материалның бер өлешен генә тасвирлаучы спецификация. USP таләпләренә туры килү — базарда тәкъдим ителә торган иң югары чисталыкка ирешү юлы, чөнки ул бер генә үлчәү түгел, ә бастырылган тулы стандарт: матдәнең тәңгәллеген раслау, чисталык, азур буягычларын да кертеп органик кушылмалар, калдык эреткечләр, элемент кушылмалары, яндырудан соңгы калдык, микроблар өчен чик күрсәткечләр һәм бактерия эндотоксиннары. Blupreme метилен зәңгәрен фармацевтика җитештерүчесеннән ала һәм тулы анализ сертификатын бастыра; шуңа күрә бу исемлектәге һәр пунктны раслау сүзләренә генә таянмыйча тикшерергә мөмкин. Авыр металл нәтиҗәсен генә күрсәтеп, аны USP таләпләренә туры килү дип атаган сертификат — бүгенге көндә «өлгергән метилен зәңгәре» дип язылган шешәгә тиң: ул, бәлки, яхшы реагенттыр, ләкин этикетка аның эчендә нәрсә барлыгын әйтми.