Makala
Metilen gök rak keseline sebäp bolýarmy? Toksikologiýa barlaglarynyň görkezýänleri

Metilen gök uzak möhletli haýwan tejribelerinde çiş bilen bagly signallary we genetiki zeper boýunça birnäçe laboratoriýa synaglarynda oňyn netijeleri görkezdi. Bu tapyndylar üns berilmegine mynasyp. Emma olar belli bir täsirden soň adamyň rak keseliniň döremek ähtimallygyny kesgitlemeýär.
2016-njy ýylda çap edilen IARC bahalandyrmasy metilen gögi 3-nji topara girizdi, ýagny onuň adamlarda kanserogenligi klassifikasiýa edilip bilinmedi. Iş toparynyň adamlardaky rak keseli barada maglumatlary ýokdy we haýwanlardan alnan subutnamalary çäkli diýip bahalandyrdy. 3-nji topar zyýansyzdygy subut edildi diýmek däldir. Şonuň ýaly-da, haýwanlarda alnan bir netije adamlardaky islendik täsiri rak keseliniň subut edilen sebäbine öwürmeýär.
Aýratyn jogap berilmeli üç sorag
Kanserogenlik çişleriň döremegi bilen baglanyşyklydyr. Uzak möhletli haýwan barlagy kesgitlenen täsirden soň çişleriň ýüze çykyş görnüşlerini anyklap biler. Genotoksiklik genetiki materialyň zeperlenmegi ýa-da şonuň bilen baglanyşykly öýjük hadysalary bilen baglanyşyklydyr. Mutasiýa synagyndaky oňyn netije duýduryş signaly bolup biler, ýöne ol adamlardaky rak kesellerini gönüden-göni sanamaýar. Adam üçin töwekgelçilik bolsa hakyky täsir şertlerinde zyýanyň ýüze çykmak ähtimallygyna degişlidir.
Bu soraglar dürli ölçegleri talap edýär. Bakterial mutantlary sanamak, syçanyň gan öýjüklerini barlamak we nekropsiýada çişleri anyklamak biri-biriniň ornuny tutýan ahyrky görkezijiler däldir. Şeýle hem bir maddanyň rak öýjüklerine zeper ýetirýändigini görkezýän bejeriş tejribesi gaýtalanýan täsiriň sagdyn dokumada çişleri başlap biljekdigini kesgitlemeýär. Rak barlaglarynda metilen gök baradaky aýratyn makalada bejeriş bilen bagly talaplar ara alnyp maslahatlaşylýar.
Barlaglaryň deňeşdirilmegi: hakyky dowamly täsirler
Esasy tejribede metilen gök trihidrat görnüşinde ulanyldy we 0.5% suwly metilselýulozada oral gavaž arkaly, ýagny turba bilen aşgazana ölçegli görnüşde berildi. Dowamly barlagdaky her doza toparynda her görnüşden 50 erkek we 50 urkaçy haýwan bardy. Auerbach we kärdeşleriniň barlag hasabatyna görä, madda iki ýylyň dowamynda hepdede bäş gün berildi.
Tablisada NTP-niň görnüşlere mahsus netijeleri üýtgedilmezden beýan edilýär. Mukdarlar adamlara niýetlenen maslahatlar däl-de, doza berlen günlerde synag edilen maddanyň haýwanyň beden agramynyň her kilogramyna düşýän milligram mukdarydyr. Nol dozaly haýwanlar diňe daşaýjy serişdäni aldy.
| Model | Doza toparlary, mg/kg | Kabul ediliş ýoly we dowamlylygy | NTP netijesi we degişli tapyndy |
|---|---|---|---|
| Erkek F344/N alakalar | 0, 5, 25, 50 | Oral gavaž; hepdede bäş gün; iki ýyl | Käbir subutnama: aşgazanasty mäziniň ada öýjük adenomalary we adenoma/karsinoma bilelikdäki görkezijisi artdy. |
| Urkaçy F344/N alakalar | 0, 5, 25, 50 | Şol bir tertip | Bu şertlerde kanserogen işjeňligiň subutnamasy ýok. |
| Erkek B6C3F1 syçanlar | 0, 2.5, 12.5, 25 | Oral gavaž; hepdede bäş gün; iki ýyl | Käbir subutnama: inçe içege karsinomasy we adenoma/karsinoma bilelikdäki görkezijisi artdy. Howply limfoma hem baglanyşykly bolup biler. |
| Urkaçy B6C3F1 syçanlar | 0, 2.5, 12.5, 25 | Şol bir tertip | Iki manyly subutnama: howply limfomada çäkli artmalar. |
“Some evidence” NTP-niň oňyn tejribe tapyndysy üçin ulanýan kategoriýasy bolup, onuň subutnama güýji “clear evidence” kategoriýasyndan pesdir. “Equivocal” näbelliligi bolan tapyndyny aňladýar. Bu kategoriýalar subutnamanyň güýjüni görkezýär, göterim görnüşindäki töwekgelçiligi ýa-da kanserogeniň güýji boýunça derejelendirmäni däl.
Erkek alakalardaky netije dozanyň artmagy bilen yzygiderli ýokarlanýan basgançak görnüşinde bolmady. Aşgazanasty mäziniň ada adenomasy ýa-da karsinomasy gözegçilik toparynda 4/50 haýwanda, doza ýokarlananda bolsa degişlilikde 9/50, 14/50 we 8/50 haýwanda ýüze çykdy. Çap edilen makalada statistik ähmiýet diňe orta doza üçin görkezilýär. Şonuň üçin netijäni ýönekeý göni çyzykly ösüş hökmünde düşündirmek nädogrudyr; şol bir wagtyň özünde bu iň ýokary dozanyň goragly bolandygyny hem subut etmeýär. Adenoma hoşniýetli çişdir, karsinoma bolsa howpludyr. Bilelikdäki ahyrky görkeziji sanalan ähli çişleriň rak keseli bolandygyny aňladýan görnüşde beýan edilmeli däldir.
Näme üçin dürli gysgaça mazmunlar biri-birine garşy ýaly görünýär
Häzirki PROVAYBLUE ulanyş maglumatynda erkek alakalardaky aşgazanasty mäz tapyndylary görkezilýär, emma syçanlarda derman bilen baglanyşykly neoplastik tapyndylaryň bolmandygy aýdylýar. Ylmy makalada syçanlardaky neoplastik artmalaryň statistik taýdan ähmiýetli bolmandygy aýdylýar, şol bir wagtyň özünde oňyn tendensiýalar bellenilýär. Muňa garamazdan, NTP syçanlar üçin ýokarda görkezilen kategoriýalary berdi.
IARC-niň haýwan barlaglary boýunça seljermesi möhüm statistik tapawudy düşündirýär: erkek syçanlardaky içege tapyndylarynda doza boýunça ähmiýetli tendensiýalar bardy, emma aýratyn doza toparlary gözegçilik toparlary bilen jübütleýin deňeşdirilende ähmiýetli däldi. Dozalaryň hemmesi boýunça umumy tendensiýany barlamak bilen her topary aýratyn barlamak bir zat däldir. Okyjylar bu netijeleri “syçanlarda rak döredi” ýa-da “syçan barlagy otrisatel boldy” diýen ýönekeý jümlelere gysmagyň ýerine çeşmäni we onuň ulanýan sözlerini saklamalydyr. Bu çeşmeleriň hiç biri adamlarda ölçenen rak keseli derejesini görkezmeýär.
Barlaglaryň deňeşdirilmegi: genetiki zeper görkezijileri
NTP Technical Report 540-nyň genetiki toksikologiýa bölümi başga bir tejribeler toplumyny beýan edýär. S9 — metabolik işjeňleşmegi modelleşdirmek üçin ulanylýan bagyr fermentlerini öz içine alýan laboratoriýa garyndysydyr. Onuň bolmagy öýjük synagyny tutuş bedene täsir edýän barlaga öwürmeýär.
| Synag ulgamy | Hakyky täsir şertleri | Ölçenen ahyrky görkeziji we netije |
|---|---|---|
| Bakterial mutasiýa synaglary, synag edilen ikinji partiýa | Salmonella: 0.25–150 µg/plate; E. coli: 0.25–1,500 µg/plate; alaka bagrynyň S9-sy bilen we onsuz | Synag edilen ştammlarda mutasiýalar artdy. |
| Ösdürilen hytaý hamsteriniň ýumurtgalyk öýjükleri | Dogan hromatid çalşygy synagy S9 bolmazdan 0.17–2.5 µg/mL, S9 bilen 5 µg/mL çenli; hromosoma aberasiýasy synagynda 4.7–22 µg/mL ulanyldy | Çalşyk we hromosoma aberasiýasy boýunça oňyn netijeler. |
| Erkek syçanlar, ýiti tejribe | Bir gezeklik intraperitoneal sanjym: 25, 50 ýa-da 150 mg/kg; nusgalar 48 sagatdan soň | Süňk ýiliginde ýa-da ganda mikronukleusly eritrositleriň artmagy ýok. |
| Erkek we urkaçy syçanlar, gaýtalanýan tejribe | Oral gavaž: 25, 50, 100 ýa-da 200 mg/kg; üç aýlap hepdede bäş gün | Periferik ganda mikronukleusly eritrositleriň artmagy ýok. |
Mikronukleus — öýjük bölünişiginde hromosomanyň döwülmegini ýa-da ýitirilmegini görkezip bilýän kiçi goşmaça ýadro gurluşydyr. Gan öýjüklerindäki otrisatel synag şol nusga alnan öýjüklerde hut şol soraga jogap berýär. Ol her organdaky DNK zeperiniň ähli görnüşlerini aradan aýryp bilmez. Tersine, ösdürilen öýjüklerdäki oňyn synag adamyň dokumalarynyň haýsy konsentrasiýa sezewar bolandygyny görkezmeýär.
Ulanyş maglumatynda hem şu umumy görnüş görkezilýär: bakterial we ösdürilen öýjük synaglary oňyn, syçanlardaky mikronukleus synaglary bolsa otrisatel. Metilen gögi diňe “genotoksik” ýa-da “genotoksik däl” diýip atlandyrmak düşündiriş üçin möhüm bolan maglumatlary ýitirýär.
Munuň adam täsiri üçin manysy
Bu barlaglar adamlar üçin rak keseli taýdan howpsuz gündelik çägi tassyklaýan maglumat bermeýär. Alakadaky dozany diňe beden agramy koeffisiýentine bölmek siňdiriliş, metabolizm, kabul ediliş ýoly, täsiriň ýygylygy ýa-da ömürboýy dowamlylyk tapawutlaryny çözmeýär. Şeýle hasap diňe öwrülen mukdary berer, howpsuzlygyň subutnamasyny däl.
Iki ýyllyk gavaž tejribesi bilen gysga wagtlaýyn, lukmançylyk gözegçiligindäki wena içine goýberiş dürli soraglara jogap berýär. Bu tapawut san taýdan gönüden-göni ekstrapolýasiýanyň öňüni alýar; emma haýwanlarda alnan tapyndylary ýok etmeýär. Peýdaly bahalandyrma takyk maddadan we formulasiýadan, mukdardan, kabul ediliş ýolundan, ýygylykdan, dowamlylykdan we ulanyş sebäbinden başlanýar. “Birnäçe damja” diýen beýan konsentrasiýany hem, ölçenen göwrümi hem görkezmeýär.
Metilen gök lukmançylyk sebäbi bilen berlen bolsa, diňe çiş tapyndylary şol bejerginiň peýdasynyň töwekgelçiliginden ýokary bolup-bolmandygyny kesgitläp bilmez. Gaýtalanýan, meýletin ulanyş göz öňünde tutulýan bolsa, ölçenmedik uzak möhletli rak töwekgelçiligini nol diýip häsiýetlendirmeli däldir. Derman täsirleşmeleri we gemolize duýgurlyk ýaly has ýakyn wagtda ýüze çykyp biljek meseleler goşmaça täsirler we garşy görkezmeler bölüminde ara alnyp maslahatlaşylýar.
Goşmaça maglumat üçin adam barlaglaryny haýwan we öýjük tejribelerinden tapawutlandyrmak maksady bilen ylmy barlaglar kitaphanasyny ulanyň. Her makala üçin esasy sorag onuň nähili täsiri synagdan geçirendigi we hakykatda haýsy netijäni ölçändigidir.