Metilen gögi parazitleri bejerýärmi?

Bu sorag bir sorag ýaly görünýär. Aslynda bolsa, şol bir görnüşe girizilen onlarça dürli soragdan ybarat. Gyzyl gan öýjükleriniň içindäki gyzzyrma paraziti, içegedäki gurçuk we deri leýşmaniozyny döredýän organizm üçin “parazit” sözünden başga diýen ýaly umumy zat ýok. Birine zyýan ýetirýän derman beýlekilere hem zyýan ýetirmeli däldir. Şu synyň dowamynda şu düşünjäni ýatda saklaň: parazitlere garşy täsir diňe molekulanyň häsiýeti däl. Ol belli bir molekulanyň, belli bir organizmiň, şol organizmiň belli ýaşaýyş tapgyrynyň we bedeniň belli bir böleginiň bilelikdäki aýratynlygydyr.

Organizmleri biri-birinden aýranyňyzda, metilen gögüniň parazitlere garşy maglumatlary aýdyň bölünýär. Adam synaglarynyň bar bolan gyzzyrmasy bar. Soňra galanlaryň ählisi gelýär: laboratoriýa gaplary, syçanlar, ýagtylyk bilen işjeňleşdirilýän deri bejergileri we ýüz ýyllyk gürrüňler. Bularyň hiç birinden ähli parazitler üçin umumy protokol çykmaýar.

Gysga jogap

Metilen gögi hakyky eksperimental gyzzyrma garşy serişdedir. 1,504 gyzzyrma hassasyny öz içine alan 21 adam barlagynyň ulgamlaýyn syny onuň ganyň içindäki tapgyra hakyky täsir edýändigini we aýratyn-da ýokançlygyň çybynlara geçmegine gatnaşýan gametosit tapgyryna güýçli täsir edýändigini görkezdi. Gyzzyrmadan başga ýagdaýlarda neşir edilen subutnamalar metilen gögüni giň spektrli parazitlere garşy serişde ýa-da içege parazitlerini “arassalaýjy” serişde hökmünde ulanmagy goldamaýar. Gyzzyrmadan başga tapyndylaryň diýen ýaly hemmesi subutnamalaryň iň aşaky derejesindedir: laboratoriýa gaplarynda işjeň, käwagt syçanda işjeň, emma ýokançly adamlarda diýen ýaly hiç haçan barlanmadyk.

Gyzzyrma: adam synaglary geçirilen ýeke-täk parazit

1891-nji ýylda Guttmann we Ehrlich gyzzyrma hassalaryny metilen gögi bilen bejerendiklerini habar berdiler; bu, jedelleşip boljak derejede, adam keseliniň garşysyna ulanylan ilkinji sintetiki derman bolup biler. Boýagdan gyzzyrma garşy öňdebaryjy birleşmä çenli taryh soňra bu boýag bilen ilkinji gezek öwrenilen himiýany özleşdiren hlorohine çenli dowam edýär.

Durnukly parazitler täze serişdelere zerurlyk döredendigi üçin häzirki zaman barlaglary ony täzeden öwrenip başlady. Öýjük medeniýetinde metilen gögi hlorohine duýgur hem-de durnukly Plasmodium falciparum-y pes nanomolýar konsentrasiýalarda päsgelleýär we artemisinin önümleri bilen sinergiýasynyň bardygy habar berildi. Adamlarda ýeke-täk serişde hökmünde onuň täsiri haýal boldy: Burkina Fasoda bölekleýin immunitetli ulularda geçirilen gözegçilikli synag irki şowsuzlygyň 16 percent bolandygyny görkezdi we awtorlar ony gysga möhletli ýeke-täk derman hökmünde laýyk däl diýip hasapladylar. Kombinasiýalar has gowy netije berdi. 180 çagada geçirilen tötänleýin bölünişikli synagda metilen gögi bilen amodiaquine 28-nji günde 95 percent düzedilen jogaba ýetdi, metilen-gökli iki topar hem goşma geçiş derňewinde gametosit göterijiligini ep-esli azaltdy. Soňra 221 çagada geçirilen üç serişde kombinasiýaly synag mikroskopiýa we molekulýar ýüze çykaryş arkaly gametosit täsirini tassyklady. Iň täsirli netijede çybynlar ahyrky ölçeg hökmünde ulanyldy: Malide geçirilen 2-nji faza synagynda üç günlük metilen gögüni goşmak ikinji güne çenli çybynlara ýokançlyk geçirijiliginiň median 100 percent azalmagyna getirdi.

Üç mümkin bolan mehanizm ara alnyp maslahatlaşylýar we olary bir zat hökmünde garamak bolmaz. Boýag synag turbasynda parazitiň glutation reduktaza fermentini päsgelleýär (Ki near 6.4 micromolar) we azaldyjy ekwiwalentleri sarp edýän substrat hökmünde redoks sikline gatnaşýar (adam we parazit reduktazalarynyň köpüsinde görkezildi). Emma şol ferment genetiki taýdan ýok bolan parazitler hem şol bir duýgurlygy saklaýar, şonuň üçin bu tutuş düşündiriş bolup bilmez; gemiň ýok edilmegine päsgel berýändigi baradaky öňki çaklama bolsa (nanomolýar güýç bilen baglanyşyk görkezildi) hassalarda heniz subut edilmedi. Takyk jem: adamlarda hakyky täsirlilik bar, ýeke-täk ykrar edilen nyşana ýok, standart bejeriş tertibinde orny ýok. Bejeriş tertipleri we geçiş maglumatlary gyzzyrmada metilen gögi baradaky synymyzda ýerleşýär; bu sahypa olary gaýtalamaýar.

Babesia we Toxoplasma: medeniýetde güýçli, klinikada ýok

Gyzzyrma ýaly gyzyl gan öýjüklerine täsir edýän Babesia hem laboratoriýa gaplarynda submikromolýar konsentrasiýalarda öldürildi we täsire sezewar bolan parazitler gaýtadan ösmedi (Journal of Protozoology Research); soňraky barlagda hem boýag takmynan 0.2 micromolar derejesinde synagdan geçirilen serişdeleriň iň güýçlüsi diýlip tapyldy (Carvalho we kärdeşleri, 2020). Syçanlarda hatda 50 mg/kg diňe gowşak päsgelleme berdi we adamlarda babesioz boýunça hiç bir barlag ýok.

Toxoplasma-da şol bir görnüş görünýär. Arasynda onlarça ýyl bolan iki medeniýet barlagynda köpelýän tahizoitleriň submikromolýar derejede basylyşy görkezildi: 1989-njy ýylda makrofaglarda 0.45 micromolar we 2018-nji ýylda gyzzyrma garşy serişdeler barlagynda takmynan 0.30 micromolar. Bularyň hiç biri kliniki taýdan kyn tapgyr bolan gizlin bradizoit dokuma kistasyna täsirini barlamady, haýwanlarda ýa-da adamlarda bejeriş boýunça hem hiç bir barlag tapylmady. Laboratoriýa gapyndaky tahizoit sany adamdaky islendik ýokançlyk barada subutnama däldir.

Leishmania we tripanosomalar: ýagtylygy hem, syçany hem ýatdan çykarmaň

Leishmania boýunça edebiýatlaryň köpüsi hakykatda fotodinamiki bejergi barada bolup, bu boýagy içmekden düýbünden başga düşünjedir. Fotoişjeňleşdirme Leishmania amazonensis-a garşy päsgelleýji konsentrasiýany takmynan 100-den 20 micromolar-a çenli azaltdy, adamlar boýunça ähli subutnama bolsa ýaralaryna antimon berlen we şol bir wagtda olaryň birine goşmaça ýagtylyk bilen işjeňleşdirilen boýag ulanylan ýeke hassadan ybarat. Homýaklarda geçirilen barlagda ýerli ýagtylyk bilen işjeňleşdirilen bejerginiň peýdaly bolandygy, deriniň içine sanjylan boýagyň bolsa täsir etmändigi görkezildi (Sbeghen we kärdeşleri, 2015). Deride ýerli boýag bilen gyzyl ýagtylygy ulanmak ulgamlaýyn bejergi däldir.

Tripanosomalar baradaky maglumatlar bu synyň iň peýdaly otrisatel netijesini özünde saklaýar: metilen gögi Trypanosoma brucei-ni in vitro öldürdi, emma 300 mg/kg agyz arkaly ýa-da 200 mg/kg sanjym arkaly berlende ýokançly syçanlary bejerip bilmedi. Chagas keseli boýunça subutnama biohimiki bolup, parazite mahsus tripanotion reduktaza fermenti bilen baglanyşykly (Buchholz we kärdeşleri, 2008), üstesine-de in vitro şertlerinde ýagtylyk bilen güýçlendirilen öldüriji täsir görkezildi (Barbosa we kärdeşleri, 2020). Bilkastlaýyn parazit goşulan plazmanyň gan bankynda dezinfeksiýa edilmegi (Gironés we kärdeşleri, 2006) hassalara däl, gan önümlerine degişlidir. Kene arkaly geçýän kesellerden gelip ýeten okyjylar Lyme keseliniň parazit däl-de, bakterial kesel bolandygyny ýatda saklamaly; onuň subutnamalary Lyme keselinde metilen gögi baradaky synymyzda bahalandyrylýar.

Gurçuklar, sorujy gurçuklar we içegäni arassalamak baradaky talap

Schistosoma mansoni gurçuklar boýunça iň güýçli mysaldyr, emma ol hem ýeterlik däl: boýag şistosomulalary 10 micromolar-dan pes derejede, ulularyny bolsa 10 to 30 micromolar-da öldürdi, ýöne ýokançly syçanlarda parazit ýüküniň takmynan 60 percent azalmagy görkezilip, hiç bir doly bejeriş bolmady. Şol makaladaky kiçi adam pilot barlagy başga bir derman kombinasiýasy barada boldy, şonuň üçin ony adamlarda boýag synagy hökmünde görkezmek bolmaz. Strongyloides liçinkalaryna we ulularyna garşy takmynan 4 to 6 micromolar päsgelleýji konsentrasiýalar boýagyň gurçuga aralaşmagy bilen baglanyşyklydy, emma agyz arkaly doza berlen syçanlarda ýokançlygyň manyly gözegçiligi bolmady. Gijilewük garynjalary we bitler boýunça adamlarda bejerişe degişli hiç bir subutnama tapylmady.

Hiç bir häzirki zaman synagy, ýagdaýlar tapgyry ýa-da ynandyryjy kliniki ýagdaý hasabaty agyz arkaly ulanylan metilen gögüniň adamlarda Giardia, Entamoeba, Strongyloides ýa-da içege helmintlerini ýok edýändigini görkezmeýär. Indekslenen iň ýakyn çeşme 1956-njy ýylda öt haltasynyň giardiazy barada hasabat bolup, onda elýeterli doza ýa-da tassyklap boljak bejeriş netijesi ýok. Giardia boýunça iki häzirki zaman makalasyny ýalňyş düşünmek aňsat: birinde 1 percent boýag trofozoitleri görkezýän reňkleýji hökmünde ulanyldy, beýlekisinde bolsa suwuklandyrylan boýag standart dermanlardan soň okalýan reňkleýji boldy. Mikroskopda paraziti reňkleýän boýag içegede ony öldürýän derman däldir. Trichomonas boýunça ýeke-täk haýwan barlagy ýene-de fotodinamiki boldy: ýokançly syçanlarda waginada boýag bilen ýagtylyk ulanyldy (Fonseca we kärdeşleri, 2019), agyz arkaly “arassalama” däl.

Deňeşdirme

Bu jogaby näme üýtgederdi

Boşluklar ýeterlik derejede anyk. 2026-njy ýylyň sentýabryna çenli gyzzyrmadan başga hiç bir parazit üçin boýagyň adamda interwension synagy hasaba alnan görnüşde tapylmady, şonuň üçin ilkinji ýetmeýän zat Plasmodium-dan başga organizm boýunça gözegçilikli adam barlagydyr. Ikinjiden, birnäçe gün dowam etdirilýän laboratoriýa konsentrasiýalary çalt çykarylyş ýa-da nädogry beden böleklerine paýlanyş sebäpli haýwanlarda birnäçe gezek şowsuz boldy; muny tripanosoma we Strongyloides syçan synaglarynyň şowsuzlygy görkezýär. Üçünjiden, fotodinamiki netijeleri ulgamlaýyn subutnama hökmünde görkezmek bes edilmeli; boýag bilen ölçenen ýagtylyk dozasy ýerli dezinfeksiýa düşünjesidir we onuň öz eltme meselesi bar. Dördünjiden, içege baradaky talaplara parazitologik ahyrky ölçegler gerek, ýagny köp maddaly “arassalama” protokollary döwründäki alamat täsirlerine däl-de, gözegçilikli toparlarda nejisden ýa-da dokumadan parazitiň arassalanmagyna degişli maglumatlar gerek.

Iki howpsuzlyk hakykaty özbaşdak synag geçirmegi çäklendirýär. Boýag gemoliz töwekgelçiligi sebäpli glýukoza-6-fosfat degidrogenaza ýetmezçiliginde garşy görkezilendir we çagalarda geçirilen dört gyzzyrma synagynyň birleşdirilen derňewi parazitlere garşy günde takmynan 15 mg/kg dozada doly ýetmezçiligi bolan çagalarda gemoglobiniň has köp peselendigini görkezdi. Şeýle hem ol güýçli we gaýtarymly monoamin oksidaza A inhibitordyr (serotonin toksikliginiň arkasyndaky mehanizm), häzirki belliklerde gutuly duýduryş hökmünde görkezilýär, gök peşew bolsa awtomatlaşdyrylan peşew synaglaryna päsgel berip biler. Doza, arassalyk we özara täsirler baradaky soraglar metilen gögüni ulanmak boýunça amaly gollanmamyzda düşündirilýär.

Metilen gögi parazitlere garşy abraýyny gyzzyrmada, çybynlara geçişi ölçeg hökmünde ulanýan tötänleýin bölünişikli synaglarda hakykatdan gazandy. Ondan başga ähli zat şol abraýyň giňeldilip ulanylmagydyr. Belli bir organizm boýunça gözegçilikli adam barlagy tersini görkezýänçä, gorap boljak pozisiýa dardyr: geçişi päsgelleýän, häzirki wagtda öwrenilýän hakyky gyzzyrma garşy serişde we beýleki ýerleriň hemmesinde janly organizmde hem işleýändigini subut etmäge garaşýan laboratoriýa tapyndysy.