Makala
Gany benewşe reňke boýaýan boýagy kim işläp düzdi? Metilen gögi, Malachowski, Romanowsky we Giemsa
Eozin gyzyl. Metilen gögi gök. Ikisini garyşdyryp, garyndyny ganyň guradylan ýuka gatlagyna çalsaňyz, gatlagyň käbir bölekleri benewşe reňke boýalýar.
Ähli bölekleri däl. Oňat taýýarlanan preparatda ak gan öýjükleriniň ýadrolary gyzyl-benewşe reňk alýar, malýariýa parazitiniň içindäki hromatin hem şol reňke boýalýar, emma daş-töweregindäki gyzyl gan öýjükleri gülgüne, sitoplazma bolsa çal-gök bolup galýar. Öýjük görnüşlerini biri-birinden tapawutlandyrmaga mümkinçilik berýän zat şol benewşe reňkdir.
Çüýşeleriň hiç birinde benewşe reňk ýok. Bu reňk diňe metilen gögüniň belli bir dargama önümi predmet aýnasynyň üstünde eozin bilen duşuşanda ýüze çykýar. 1880-nji we 1890-njy ýyllarda bolsa hiç kim şol önümiň bardygyny hem bilmeýärdi, onuň nämedigini bilmek beýlede dursun. Bu reňki gözleýän adamlar arassa bolmadyk boýaglar bilen, ýeke özleri işleýärdiler. Tekjede iki aý duran çüýşäniň içinde näme bardygyny anyklamagyň ygtybarly usuly ýokdy.
Şonuň üçin sözbaşydaky soragyň esaslandyryp boljak birden köp jogaby bar. Şonuň üçin hem jogap 2011-nji ýylda üýtgedi.
Garyndy bilen bile üýtgeýän görünýän maglumat
Bu boýag bir gezekde oýlanyp tapylmady. Ol kem-kemden emele geldi. Garyndydaky her bir üýtgeşme hut bir täze maglumaty görmäge mümkinçilik berdi. Şol maglumatlaryň yzygiderliligi hem bu taryha düşünmegiň iň aýdyň ýoludyr.
| Ýyl | Gapda näme bardy | Näme görünýärdi |
|---|---|---|
| 1865 | Wilhelm Erb tarapyndan gana ulanylan ilkinji sintetiki boýag — pikrin kislotasy | Käbir gyzyl gan öýjükleriniň içindäki tor şekilli nagyş. |
| 1876 | BASF-da Heinrich Caro we Adolf von Baeyer tarapyndan taýýarlanan metilen gögi | Robert Koch ony ulananda inçekesel basillalary. Gan öýjükleri bolsa birmeňzeş gök öwüşginde. |
| 1880 | Metilen gögi bilen turşy fuksin, Ehrlich-iň bitarap boýagy | Gyzyl gan öýjükleri we eozinofil granulalary gyzyl, ýadrolar goýy gök, limfositleriň sitoplazmasy açyk gök, iki boýagy hem siňdirýän granulalar bolsa goýy benewşe reňkde. Öýjügiň neýtrofil diýlip atlandyrylmagynyň sebäbi hem şu. Ak gan öýjükleriniň görnüşler boýunça ilkinji sanawy. |
| 1888 | Metilen gögi bilen eozin. Czesław Chęciński | Parazitiň özi: gök çopantelpek şekilli görnüşler (Plasmodium malariae) we orak şekilli görnüşler (P. falciparum gametositleri). Ýadrosy däl. |
| 1890 | Has köp metilen gögi, azrak spirt we kaliý gidroksidi. Albert Plehn | Has giň we has goýy reňk aralygy, şol sanda gülgüne-gyzyl gan öýjükleri we gülgüne eozinofil granulalary. Henizem diňe gyzyl we gök. |
| 1890 | Eozin bilen boraks arkaly aşgarlaşdyrylan metilen gögi. Ernst Malachowski | Parazitiň içindäki gyzyl-benewşe hromatin, sitoplazmadan tapawutlanýan ýadro. Bilgeşleýin alnan we onuň aýtmagyna görä gaýtalap bolýan netije. |
| 1891 | Eozin bilen iki aýdan gowrak wagt duran, heňlän çüýşedäki metilen gögi. Dmitri Romanowsky | Şol bir benewşe reňk, bir gezek, başgalaryň gaýtalap bilmedik usuly bilen. |
| 1898-den 1902-ä çenli | Hloroform bilen ekstragirlenen polihrom boýag (Nocht); metanol (Jenner); çökündiniň spirtde täzeden eredilmegi (Leishman, Reuter, Wright); gliserol bilen ölçelen mukdardaky boýaglar (Giemsa) | Gerek wagty alynýan benewşe reňk, başga laboratoriýada-da şol bir netijäni berýän önümde. Jenner-iň polihromlaşdyrylan boýagsyz görnüşi benewşe reňk bermedi. |
| 1940-dan 1943-e çenli | Lillie, Roe we Wilcox düzüm böleklerini aýryp, olary bir-birden synagdan geçirdiler | Benewşe reňki döredýän bölek garyndynyň özi däl-de, Azure B-dir. |
Soňky sütündäki yzygiderlilik möhümdir. Her öňegidişlik reňk aralygyny giňeltdi, her giňeliş bolsa ýene bir gurluşy görünýän etdi. Benewşe reňk bu usulyň bezegi däl; ol parazitiň bardygyny görmek bilen onuň nämelerden düzülendigini görmegiň arasyndaky tapawutdyr. Boýagyň BASF boýag zawodyndan lukmançylyga nähili geçendigi öz resminamalary bolan has giň taryhdyr. Ýokardaky doly yzygiderlilik, her ýazgynyň çeşmesi bilen bilelikde, çeşmelere baglanyşykly goşant goşanlaryň wagt tertibinde saklanýar.
Surat: şol bir alty garyndy gapda näme bardygy we ondan näme alnandygy görnüşinde görkezilýär. Tegelekler boýaglary, olaryň aşagyndaky bloklar bolsa şol boýaglaryň gan gatlagynda döredip biljek reňklerini görkezýär. 1890-dan öň hiç birinde gyzyl-benewşe blok ýok, ondan soň bolsa hiç biri onsuz däl.
Boraksy bilgeşleýin ulanan adam
Ernst Malachowski häzirki Wrocław, şol wagtky Breslau şäherinde lukmandy. Ol iş durmuşyny hususy lukmançylyk işi we kärdeşi bilen dolandyrýan kiçi klinikasy bilen geçirip, boş wagtynda laboratoriýa işi bilen meşgullanýardy. Ol 1857-nji ýylyň 12-nji martynda Strzelno şäherinde doguldy, Breslau uniwersitetinde lukmançylyk okady we 1882-den 1887-ä çenli şol wagt Germaniýanyň ikinji iň uly hassahanasy bolan Ähli Keramatlylar hassahanasynda iç keseller bölüminiň assistenti bolup işledi.
Ol 1888-nji ýylda Chęciński bilen Plehn-iň iki boýagly usulyndan başlady. 1889-njy ýylda taýýarlanan bir preparatda plazmodiý ýadrosynyň hromatininiň sitoplazmadan başgaça boýalýandygyny gördi, emma soň bu netijäni gaýtalap bilmedi. Ol metilen gögüni turşatmaga synanyşdy, bu bolsa ýagdaýy erbetleşdirdi. Ony boraks bilen aşgarlaşdyrmaga synanyşanda bolsa her gezek netije aldy. Ol usuly 1890-njy ýylyň 15-nji iýunynda köpçüligiň öňünde görkezdi we 1891-nji ýylyň awgustynda boraks baradaky görkezmäni hem öz içine alýan has doly beýany çap etdi. Ol boýamagyň ýigrimi dört sagat dowam edýändigini we netijeleriň aňsat gaýtalanyp bilinýändigini belläp geçdi.
Ýigrimi dört sagat anyklaýyş laboratoriýasy üçin uzak wagtdyr. Üstesine-de, onuň makalasynda parazitiň ýadrosynyň benewşe-gyzyl reňki giňişleýin beýan edilmedi. Sebäbi näme bolsa-da, Nocht 1898-nji ýylda ony täzeden edýänçä, hiç kim metilen gögüni bilgeşleýin aşgarlaşdyrmak usulyny ulanmady. Malachowski gan boýamak barada gaýdyp hiç zat ýazmady.
Ýakyn wagta çenli ol barada juda az zadyň bilinmeginiň sebäbi syrly ýagdaýlar däl-de, arhiwler bilen baglydyr. Lukmançylyk edebiýatynda onuň durmuşyndan tas hiç bir yz galmandyr, galan zatlar bolsa ýeke-täk ýol bilen gelip ýetipdir. Onuň gyzy Marie 1939-njy ýylda Germaniýadan Londona gitdi, Britan goşunynda gulluk etdi we Kanadada mesgen tutdy. Onuň maşgala resminamalarynyň toplumy ahyrynda Nýu-Ýorkdaky Leo Baeck institutyna düşdi. Onuň dogany Leo Birinji jahan urşunda öldürildi. Onuň uýasy Eva 1942-nji ýylyň aprelinde Breslau-dan Izbica geçiş lagerine sürgün edildi we hiç haçan gaýdyp gelmedi. Ejesi Hedwig şol sürgüne garaşman, 1942-nji ýylyň 22-nji aprelinde öz janyna kast etdi. Malachowski bularyň hemmesinden öň, 1934-nji ýylda aradan çykypdy.
Şeýle tamamlanýan maşgala taryhy soňra salgylanmalardan hem ýitýär. Malachowski-ni boýagyň ösüş taryhyna gaýtadan girizen, ikisi hem 2011-nji ýylda çap edilen iki makala Poznań we Wrocław-daky arhiw resminamalaryndan hem-de Marie-niň Nýu-Ýorkdaky kagyzlaryndan düzüldi.
Heňlän çüýşe we bagty çüwen rus
Dmitri Romanowsky Sankt-Peterburgdaky Harby lukmançylyk akademiýasynda lukmançylyk okady we iş durmuşynyň köp böleginde malýariýa bilen meşgullandy. Ol 1890-njy ýylda kagyz ýüzünde Chęciński-niň usulyna tas doly meňzeş bir usuly çap etdi: üýtgedilmedik metilen gögi we eozin, diňe eozin biraz köpräkdi.
1891-nji ýylyň sentýabrynda ol öz adyny meşhur eden usuly çap etdi. Möhüm jikme-jiklik bolsa görkezmeleriň arasynda gizlenip galypdy. Onuň iň gowy netijeleri ätiýaçdaky metilen ergininden, ýagny ýüzünde heň ösüp, iki aýdan gowrak wagt duran metilen gögüniň ätiýaçlyk ergininden alnypdy. Heň we uzak wagt durmagy boýagyň metil toparlarynyň bir böleginiň aýrylmagyna getiripdi. Romanowsky muny bilmeýärdi we oňa gözegçilik edip bilmeýärdi; onuň usulyny synan beýleki işgärler bolsa benewşe reňki alyp bilmediler. Onuň dissertasiýasy 1891-nji ýylyň iýunynda Sankt-Peterburgda tabşyrylypdy. Şonuň üçin adaty taryhy beýan 1891-nji ýyly açyşyň ýyly hasaplaýar.
Malachowski-niň görkezmesi bolsa bir ýyldan hem öň, 1890-njy ýylyň iýunynda bolupdy we onuň usuly islenilýän netijäni bilgeşleýin berýärdi.
Näme üçin at başga adama berildi
Malachowski-niň ilkinjiligini goldaýan delilleri Kristine Krafts, Ernst Hempelmann we Barbara Oleksyn topladylar. Olar dört zada daýanýar. Köpçülige görkezilen seneler: 1890-njy ýylyň iýunyna garşy 1891-nji ýylyň sentýabry. Bilgeşleýin diýen söze garşy tötänden diýen söz. Malachowski-niň öz usulyny, boraksyny hem goşup, çap edendigi, Romanowsky-niň usulynyň bolsa gözegçilik edilmeýän üýtgeýäne baglydygy. Şeýle hem plazmodiý ýadrosynyň beýanynyň, ony görünýän eden benewşe reňk bilen bilelikde, ýedi ýyllap edebiýatdan diýen ýaly ýitendigi; sebäbi hiç kim tötänleýin görnüşi gaýtalap bilmedi.
Olar netijäni açyk aýdýarlar. Terjimehal makalasynda bu at berlişini «adalatyň ýoýulmagy» diýip atlandyrýarlar we 1978-nji ýylda «belki, bu boýaglar maşgalasyna Malachowski boýaglary diýmelidiris» diýip ýazan Ralph Lillie-den sitata getirýärler.
Ilkinjilik baradaky talaplarda köplenç bolşy ýaly, bu talap hem jedelli. Jedeli çözmäge synanyşmakdan onuň nähili gurlandygyny düşündirmek has peýdalydyr. Ilkinjilik baradaky jedel açyşyň nämeden ybaratdygyny kesgitlemeli. Eger açyş benewşe reňk bolsa, Malachowski-niň resminamalaşdyrylan görkezmesi has ir bolupdyr. Eger açyş çap edilen usul bolsa, ikisi hem 1891-nji ýylda çap edipdir we at Romanowsky-ä berlipdir. Eger açyş düşündiriş bolsa, ikisiniň hem oňa hukugy ýok, sebäbi olaryň hiç biri ýetişmegiň metil toparlarynyň aýrylmagydygyny bilmeýärdi we reňkiň asla näme üçin peýda bolýandygyny düşündirip bilmeýärdi. Meşhur beýanlaryň ünsden düşürýän tarapy hut şu soňky nokatdyr. Işjeň düzüm bölegi hiç kimiň kesgitlemedik garyndysydy. Reňki ilkinji gezek bilgeşleýin alan adam bolsa muny gaýtalap bolýan tejribe esasly resept arkaly etdi, reseptiň nähili işleýändigine düşünmek arkaly däl.
2011-nji ýylyň iki makalasy Malachowski-niň ilkinjiligini goldaýan delilleriň çap edilen iň doly beýanydyr. Ikisini hem PubMed-de mugt okap bolýar: giň syn makalasy PMID 21235291 salgysynda, terjimehal makalasy bolsa PMID 21660627 salgysynda. Syn makalasynyň PubMed ýazgysynda şol ýylyň soňunda şol žurnalda 86(5):366 salgysynda çap edilen teswir hem görkezilýär. Bu, delil peýda bolan badyna çap ýüzünde jedel edilendigini ýerlikli ýatladýar.
Bu jedel himiýa baradaky düşünişmezlik däl. Gatnaşýanlaryň hemmesi benewşe reňkiň nämedigi we ony haýsy düzüm bölekleriniň döredýändigi barada ylalaşýar. Düşünişmezlik kimin ilkinji bolup şol netijä ýetendigi we hiç kimiň gaýtalap bilmedik tötänliginiň asla netijä ýetmek hasaplanyp bilinjekdigi baradaky soraglardadyr.
Soňky atlaryň getiren peýdasy
Eger benewşe reňki ilkinji bolup Malachowski alan bolsa, näme üçin boýag Romanowsky, Wright we Giemsa-nyň atlaryny göterýär?
Sebäbi ony oýlap tapan adamyň elinde bir gezek işleýän boýag entek reagent däldir. Soňky işler durnuksyz garyndyny başga ýurtdaky tehnigiň sişenbe güni ulanyp biljek önümine öwürdi.
Nocht netijä pikir ýöretmek arkaly ýetdi. Ýönekeý bitarap boýagdan ygtybarly netije alyp bilmänden soň, ol benewşe reňkiň metilen gögüniň içindäki, ýöne metilen gögüniň özi bolmadyk bir zatdan döremelidigi diýen netijä geldi we ony gözläp başlady. Unna öňräk könelişen metilen gögi erginleriniň mast öýjükleriniň granulalaryny gyzyl reňke boýaýandygyny görüpdi we boýag ýetişende täze maddanyň emele gelýändigini çaklapdy. Bernthsen 1885-nji ýylda aşgar şertleriniň metilen gögünden metil toparlaryny aýyrýandygyny we şol önümleriň häzirki wagtda azurlar diýip atlandyrýan maddalarymyzdygyny görkezipdi. Nocht işjeň bölegi hloroform bilen ekstragirledi we oňa diňe metilen gögünden alnan gyzyl diýip at berip bildi; Michaelis 1901-nji ýylda ony azur I diýip atlandyrdy. Jenner amaly taýýarlamak we ulanmak meselesini çözdi. Metilen gögi bilen eoziniň çökündisini suwsuz metanolda täzeden eritmek, boýaýan wagty gan gatlagyny hem berkidýän ýeke-täk durnukly ergini berdi we ýylylyk bilen berkitmek zerurlygyny aradan aýyrdy. Leishman bilen Reuter polihromlaşdyrylan boýagy spirtli erediji bilen birleşdirip, durnuklylygy hem benewşe reňki hem bile aldylar. Wright 65 °C-de on iki sagatlyk inkubasiýany we on gün saklamagy akýan bugda bir sagat işlemek bilen çalyşdy. Giemsa bolsa tötänleýin ýetişen ergine daýanmagy düýbünden bes edip, belli boýaglaryň ölçelen mukdarlaryny ulandy we önümiň tropiki yssa çydamagy üçin metanola gliserol goşdy. Ol arassa metilen azuryny nähili taýýarlaýandygyny hiç haçan çap etmedi. Ony Leipzig-däki Dr Grübler-iň laboratoriýasyna satdy. Laboratoriýa ony azur I hökmünde bazara çykardy we diňe öz görnüşiniň hakyky Giemsa boýagydygyny öňe sürdi.
Şol azuryň nämedigi barada häzirem jedel edilýär. Käbirleri onuň diňe polihromlaşdyrylan metilen gögü bolandygyny, beýlekiler bolsa onuň azure B-ä baý bolandygyny aýdýarlar. Jogap uruş döwründe ýüze çykdy. German boýaglaryny alyp bolmaýan wagtynda ABŞ-nyň Jemgyýetçilik saglygy gullugynyň topary — Ralph Lillie, Maurice Roe we Aimee Wilcox — iň gowy boýamanyň aýry-aýry üç düzüm böleginden alynýandygyny ýüze çykardy: üýtgedilmedik metilen gögi, onuň metil toparlary aýrylan dargama önümi azure B we eozin. Azure B elýeterli bolmadyk azur I-iň ýerini aldy. Şol üç düzüm bölegi şu gün hem malýariýany anyklamak üçin ulanylýan boýagyň esasydyr.
Şol üç düzüm böleginiň predmet aýnasynyň üstünde nähili özara täsirleşýändiginiň himiýasy aýratyn soragdyr we başga sahypada beýan edilýär. Romanowsky görnüşli boýaglarda boýaglaryň orny we himiýasy azure B bilen eoziniň hersiniň näme edýändigini we olaryň jübütiniň näme üçin hersiniň ýeke özi döredip bilmeýän reňkini döredýändigini düşündirýär. Mikroskopiýa we laboratoriýada ulanylyşy sahypasy bolsa amaly tarapy öz içine alýar: belli bir preparatyň nämeleri görkezýändigini we belli bir önümiň ulanmagy göz öňünde tutýan usulyňyza laýykdygyny nähili bahalandyrmalydygyny.
Taryhyň häzirem ähmiýetini saklaýan bölegi
Bu hekaýadaky bir jikme-jiklik 1902-nji ýylda hem öz hakykatyny ýitirmedi. Takmynan elli ýylyň dowamynda dünýäde malýariýa üçin ulanylýan standart boýagyň iň möhüm düzüm bölegi atsyz garyndy bolupdy. Ol tötänden peýda bolupdy, mukdary çüýşeden çüýşä üýtgeýärdi, şol döwrüň bir böleginde onuň nämedigi söwda syrydy we onuň paýy barada 1940-njy ýyllara çenli jedel edildi. Boýagy ulanýan adamlar geleňsiz däldi. Olaryň çüýşäniň içinde näme bardygyny bilmäge mümkinçiligi ýokdy.
Şol meseläniň häzirki görnüşi materialyň diňe bir bölegini beýan edýän spesifikasiýadyr. USP talaplaryna laýyklyk bazaryň hödürleýän iň ýokary arassalygyna ýetmegiň ýoludyr, sebäbi ol ýeke-täk ölçeg däl-de, çap edilen doly standartdyr: maddanyň kesgitlenişi, arassalygy, azur boýaglaryny hem öz içine alýan organiki garyndylar, galyndy eredijiler, element garyndylary, ýakylandan soňky galyndy, mikrobiologik çäkler we bakterial endotoksinler. Blupreme metilen gögüni derman öndürijisinden alýar we doly seljeriş şahadatnamasyny çap edýär. Şeýlelikde, şol sanawyň her setiri diňe tassyklanylman, barlanyp bilýär. Agyr metallar boýunça netijäni görkezip, muny USP talaplaryna laýyklyk diýip atlandyrýan şahadatnama häzirki döwürde «ýetişen metilen gögi» diýlip bellik edilen çüýşäniň deňidir: belki, gowy reagentdir, ýöne belligi onuň içinde näme bardygyny aýtmaýar.