መቲሊን ብሉን ወባን፦ ታሪኻዊ ኣጠቓቕማን ዘመናዊ ፈተነታትን

ኣብ 1891 ክልተ ሕሙማት ወባ ብሰማያዊ ሕብሪ ጨርቂ ተሓከሙ። ፓውል ጉትማንን ፓውል ኤርሊኽን መቲሊን ብሉ ንጽግዕተኛታት ወባ ብመርገጽ ከም ዝሕብሮም ኣስተብሂሎም ነበሩ። ነቲ ጽግዕተኛ ፈልዩ ከርእይ ዝኽእል መሕበሪ፣ ፈልዩ ክጎድኦ እውን ይኽእል ይኸውን ኢሎም ሓሰቡ። ክልቲኦም ሕሙማት ሓወዩ። እቲ ፈተነ ንመቲሊን ብሉ፣ ክሎሮኩዊን ቅድሚ ምህላዉ ብኣስርተታት ዓመታት፣ ናይ መጀመርታ ብሰብ ዝተሰርሐ ጸረ-ወባ ገበሮ።

ድሕሪኡ እቲ ሕብሪ ኣብ ዝበዝሐ ክፋል መበል ዕስራ ክፍለ ዘመን ኣገዳስነቱ እናተሳእነ ከደ። ብኣካል ብዝሓሸ ዝጽወሩ ብሰብ ዝተሰርሑ መድሃኒታት ተኪኦምዎ፣ ኣብ ዘመናዊ እዋን ድማ ብቐንዱ ከም ናይ ላቦራቶሪ ሬኣጀንት፣ ንምርመራ ዝውዕል መሕበሪን ንኻልእ ጸገም ደም ዝውዕል ህጹጽ መድሃኒትን ጥራይ ተረፈ። ስለዚ ኣብ ቡርኪና ፋሶን ማሊን ናብ ምርምር ወባ ምምላሱ፣ ናይ ቀደም ናፍቖት ኣይነበረን። ተመራመርቲ ፍሉይ ግምታዊ ሓሳብ ነበሮም፦ እቲ ነቲ ሕብሪ መሕበሪ ዝገብሮ ናይ ኦክሲዴሽን-ሪዳክሽን ኬሚስትሪ፣ ነቲ ጽግዕተኛ ናይ ገዛእ ርእሱ ናይ ኦክሲዴሽን-ሪዳክሽን መከላኸሊታት ክዕንቅፍ ይኽእል፤ ኣብቲ ክመሓላለፍ ዝኽእል ደረጃ ናይቲ ጽግዕተኛ ዘለዎ ጽልዋ ድማ፣ መደበኛ መድሃኒታት ብዝደኸመ መንገዲ ዝፍጽምዎ ነገር ክፍጽም ይኽእል። ነዚ ግምታዊ ሓሳብ ንምፍታን፣ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግዜ እቲ ውህደት፣ ዓይነት ጽግዕተኛን መዐቀኒ ውጽኢትን ምግላጽ ኣድለየ፤ ምኽንያቱ ሓደ ካብዚኦም ምቕያር ነቲ መደምደምታ ይቕይሮ።

እቲ ኣብ መንጎ ዝተፈቕዱ መድሃኒታትን ኣብ ምርምር ዘለዉ ኣጠቓቕማታትን ዘሎ ሰፊሕ ፍልልይ፣ ኣብ መቲሊን ብሉ ኣብ ሕክምና ተገሊጹ ኣሎ። ወባ ኣብቲ ናይ ምርምር ወገን እዩ ዘሎ፦ ባዮሎጂያዊ ንጥፈት ኣለዎ፣ ኣብ ውህደታት ብፈተነታት ተመርሚሩ እዩ፣ ግን ብመምርሒታት ከም መደበኛ ዝተቐመጠ ሕክምና ኣይኮነን።

ስለምንታይ ናይ ኤርሊኽ ሕብሪ ከም ዝሰርሐን ስለምንታይ ከም ዝተሓድገን

እቲ ናይ ቀደም መዝገብ፣ ቅድሚ ዘመናዊ ኣገባባት ዝነበረ መርትዖ ከመይ ምንባብ ከም ዝግባእ ዘርኢ መጽናዕቲ እዩ። ኣብ 1904 ዝተገብረ ግምገማ 425 ዝተጸብጸቡ ጉዳያት፣ ኣብ ኣስታት 85 ሚእታዊት ምላሽ ከም ዝነበረ ገመተ። ግን እቶም ጉዳያት፣ ሕሙማት ብዕጫ ናብ ጉጅለታት ቅድሚ ምምዳብ፣ መዐቀኒታት ውጽኢት ቅድሚ ምውሓድ፣ ዓይነት ጽግዕተኛ ቅድሚ ምርግጋጽን ተጻዋርነት መድሃኒት ቅድሚ ምክትታልን ዝተመዝገቡ እዮም። እቲ ውህድ ክቕጸል ዝግባእ ጸረ-ወባ ንጥፈት ከም ዝነበሮ የረጋግጹ፤ ምስ ዘመናዊ ፈተነ ዝወዳደር መጠን ምሕዋይ ግን ኣየረጋግጹን።

ምሕዳጉ፣ ዘይሰርሕ ምዃኑ ካብ ምርግጋጽ ንላዕሊ፣ ናይ ኣጠቓቕማ ጸገማት ዘንጸባርቕ ነበረ። መቲሊን ብሉ ንሽንቲ ሰማያዊ ወይ ቀጠልያ ይገብሮ፣ ንህብረ ህዋሳት ይሕብር፣ ኣብቲ ሽዑ ዝጥቀሙሉ ዝነበሩ መጠናት ድማ፣ ተምላስን ቃንዛ ኣብ ግዜ ምሻንን ዝርከቦም ናይ መዓንጣን ስርዓተ ሽንትን ጸገማት የስዕብ ነበረ። ዝሓደሱ መድሃኒታት ንሕሙማት ከይሓበሩ ንጽግዕተኛታት የወግዱ ነበሩ። እቲ ካብ መቲሊን ብሉ ክሳብ ክሎሮኩዊን ዝከታተል ታሪኻዊ ግምገማ ነቲ ብኻልኦት ናይ ምትካኡ ታሪኽ ይገልጽ። እቲ ናይ ፊኖታያዚንየም ጸረ-ወባ መድሃኒታት ግምገማ ድማ፣ ክሊኒካዊ ኣጠቓቕማኡ ድሕሪ ምድኻሙ እውን ተመራመርቲ ክግደሱሉ ዝገበሩ ናይ ኣሰራርሓ መብርሂታት ይእክብ።

ብኣሰራርሓኡ፣ እቲ ሕብሪ ኣብ ሓደ ዒላማ ጥራይ ከም ዝሰርሕ ካብ ምግላጽ፣ ኣብ ኦክሲዴሽን-ሪዳክሽን ንጡፍ ምዃኑ ምግላጽ ዝሓሸ እዩ። ኣብ መፈተኒ ቱቦ ንግሉታታዮን ሪዳክተዝ ናይቲ ጽግዕተኛ ይዓግት። ብተመሳሳሊ ግዜ ድማ፣ ነቲ ጽግዕተኛ ዘድልዮ ናይ ሪዳክሽን ዓቕሚ ብዝሃልኽን ኦክሲዳቲቭ ጸቕጢ ብዝፈጥርን መንገዲ፣ ኤሌክትሮናት ብዑደት የመሓላልፍ። ንመርዛማነት ሄም ናይ ምውጋድ ሂደት ከም ዝዕንቅፍ እውን ተገሚቱ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ሕሙም ካብዚኦም ኣየናይ ዝያዳ ከም ዝዓብለል ገና ኣይተነጸረን። እቲ ኣገዳሲ ሳዕቤን፣ እቲ ልክዕ ዒላማ ዘይኮነስ፣ ኣብ ፍሉይ ደረጃ ዘለዎ ንጥፈት እዩ፦ መቲሊን ብሉ ብፍሉይ ኣንጻር ጋሜቶሳይታት ንጡፍ እዩ። እዚ ምትሕልላፍ ንኽቕጽል ጣንጡ ክወስዶ ዘለዎ ጾታዊ ደረጃ ናይቲ ጽግዕተኛ እዩ። መደበኛ ውህደታት ኣርተሚሲኒን፣ ነቶም ንሕሙም ዘሕምሙ ዘይጾታዊ ጽግዕተኛታት የወግዱ፣ ግን ዝበሰሉ ጋሜቶሳይታት ክገድፉ ይኽእሉ። ናይ ጋሜቶሳይታት ምህላው ግዜ ዘሕጽር፣ ወይ ክለኽፉ ከም ዘይክእሉ ዝገብር መድሃኒት፣ ነቲ ምትሕልላፍ ባዕሉ እዩ ዝዓግት።

እቶም ዘመናዊ ፈተነታት እንታይ ፈቲኖም

ኣብ ታሕቲ ዘሎ ነፍሲ ወከፍ ዘመናዊ ውጽኢት፣ ውጽኢት ውህደት እዩ። መጠን፣ መዳርግቲ መድሃኒት፣ ዓይነት ጽግዕተኛን መዐቀኒ ውጽኢትን፣ ክፋል ናይቲ ርኽበት እዮም።

ኣብዞም መጽናዕቲታት ክልተ ተደጋገምቲ ርኽበታት ይረኣዩ። ቀዳማይ፣ እቲ ሕብሪ ብሓቂ ኣንጻር Plasmodium falciparum ንጡፍ እዩ፣ ግን በይኑ ጽግዕተኛታት ኣዝዩ ቀስ ኢሉ የወግድ፣ እቲ ረኽሲ ድማ ዳግም ክለዓል የፍቅድ። ኣብ ዓበይቲ ዝተገብረ ንእሽቶ መጽናዕቲ፣ ምስ ቅልጡፍ ንጥፈት ዘለዎ መዳርግቲ መድሃኒት ክውሃሃድ ከም ዘለዎ ደምዲሙ። ካልኣይ፣ ኣብ ብትኽክል ዝተመርጸ ዘመናዊ ውህደት ዝውስኾ፣ ብዝበለጸ ክድገም ዝኽእል ጥቕሚ፣ ኣብ መደበኛ ምሕዋይ ዓቢ ምምሕያሽ ካብ ምምጻእ ንላዕሊ፣ ኣብ ናይ ጋሜቶሳይታትን ምትሕልላፍን መዐቀኒታት ውጽኢት እዩ። እቲ ኣብ ማሊ ጣንጡታት ብቐጥታ ብመምብራን ደም ከም ዝምገቡ ብምግባር ዝተኻየደ መጽናዕቲ ነቲ ካልኣይ ርኽበት ዝበለጸ ንጹር መርኣያ እዩ፤ ምኽንያቱ ብደም ተሳተፍቲ ዝተመገቡ ጣንጡታት ናይ ምልካፍ ተኽእሎኦም ኣዝዩ ቀኒሱ።

ደረት ዓይነታት ጽግዕተኛ፣ ልክዕ ከም ደረት ውህደታት መድሃኒት፣ ኣገዳሲ እዩ። ዳርጋ ኩሉ ዘእምን ዘመናዊ ክሊኒካዊ መርትዖ፣ ፋልሲፓሩም ወባ እዩ ዝምልከት። ንቪቫክስ ወባ ዝምልከት ክሊኒካዊ መዝገብ፣ ታሪኻዊ ትዕዝብቲ ምስ ዘመናዊ ናይ መፈተኒ ቱቦን ጣንጡ ምምጋብን ስራሕ እዩ። ኣብ ካብ ታይላንድ-ምያንማር ዝተፈልዩ ጽግዕተኛታት፣ ብትሑት ናኖሞላር ጽንዓት ሕብሪ ምጽላዎም፣ ከምኡውን ኣብ 2024 ዝተገብረ ናይ ምምጋብ መጽናዕቲ ሓያል ምዕጋት ምትሕልላፍ ይርከቦ። ካብዚ ዋላ ሓደ ንናይ ደም ደረጃታት ቪቫክስ ክሊኒካዊ ምሕዋይ ኣየረጋግጽን። ንዳግም ምምላስ ቪቫክስ ዝፈጥሩ ኣብ ጸላም ከብዲ ዘለዉ ሃይፕኖዞይታት እውን ዋላ ሓደ ኣይምልከትን፤ ንሳቶም ንዓይነቶም ዝምጥን ፍሉይ ናይ ሕክምና ውሳነታት የድልዮም። ንምትሕልላፍ ፋልሲፓሩም ዝምልከት ውጽኢት ናብ ብዛዕባ ኩሎም ጽግዕተኛታት ዝገልጽ ጥዕናዊ ኣበሃህላ ምስፋሕ፣ ኣብዚ ጽሑፋት ምርምር ነቲ ዝኣረገ ጌጋ ምድጋም እዩ። እቲ ቤተ መጻሕፍቲ ምርምር ብልክዕ በዚ ምኽንያት፣ ናይ ሰባት ፈተነታትን ናይ ላቦራቶሪ ፈተነታትን ርኽበታት ኣብ ዝተፈላለዩ ዓምድታት ይሕዞም።

ድሕነት ምስ ኣገባብ ሕክምና ይተኣሳሰር

መን ክፍትን ከም ዘይግባእ ስለ ዝውስኑ፣ ሰለስተ ሓደጋታት ብንጹር ክሕዙ ይግባእ።

ሕጽረት ግሉኮዝ-6-ፎስፌት ዲሃይድሮጄኔዝ፣ ናይ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ሓደጋ ይፈጥር። 1,005 ቆልዑ ዝሓዘ፣ ኣብ ቡርኪና ፋሶ ዝተገብሩ ኣርባዕተ ናይ ህጻናት መጽናዕቲታት ብሓደ ዝተንተነ ትንተና፣ ኣብ ሙሉእ ሕጽረት ዝነበሮም ተሳተፍቲ ሕብሪ ምውሳድ ቁሩብ ዝዓበየ ምንካይ ሄሞግሎቢን ከም ዘስዓበ ረኺቡ። ኣብ ሕጽረት ዝነበሮም ወይ ሄተሮዚጎስ ዝነበሩ፣ ብሕብሪ ዝተሓከሙ ቆልዑ ክልተ ናይ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ፍጻመታት ነበሩ። ናይ ዩናይትድ ስቴትስ መምርሒ ንብመርፍእ ዝወሃብ መቲሊን ብሉ፣ ከቢድ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ከጋጥም ስለ ዝኽእል፣ ኣብ ሕጽረት G6PD ምጥቃሙ ይኽልክል። ብኣፍ ዝወሃቡ ናይ ወባ ኣገባባት ሕክምና፣ ካብቲ ብሰራውር ደም ዝወሃብ ህጹጽ መጠን ይፍለዩ። ስለዚ ነቲ መምርሒ ብቑጽሪ ናብ ናይ ወባ መጠን ደረት ምቕያር ኣይከኣልን፣ ግን እቲ ባዮሎጂያዊ ኣንፈት ተመሳሳሊ እዩ። ኣብ ዝኾነ ብዕቱብ ዝግበር ኣጠቓቕማ፣ ቅድመ ምርመራን ክትትልን ክህልዉ ይግባእ።

ምስ ሴሮቶኒን ዝተኣሳሰሩ ምትእትታዋት እውን ኣብ ጎኒ እዚ ክሕዙ ኣለዎም። ናብ ምሉእ ኣካል ዝበጽሕ መቲሊን ብሉ፣ ንሞኖኣሚን ኦክሲዴዝ ይዓግት። ምስ መረጽቲ ናይ ሴሮቶኒን ዳግመ-ምውሳድ ዓገትቲ፣ ናይ ሴሮቶኒን-ኖርኤፒነፍሪን ዳግመ-ምውሳድ ዓገትቲ፣ ናይ ሞኖኣሚን ኦክሲዴዝ ዓገትትን ገለ ኦፒዮይዳትን መድሃኒታት ሰዓልን እንተ ተወሲዱ፣ ሲንድሮም ሴሮቶኒን ከስዕብ ይኽእል፤ ሞት ዘስዓቡ ጉዳያት እውን ተጸብጺቦም ኣለዉ። እቲ ምትእትታው፣ ክጥቀሙሉ ዘይግባእ ኩነታትን ክትትልን፣ ኣብ ጎድናዊ ሳዕቤናት፣ ክጥቀሙሉ ዘይግባእ ኩነታትን ድሕነትን ብዝርዝር ተገሊጾም ኣለዉ።

ናይ ኣካል ምጽዋር ዓቕሚ፣ ብዙሕ ዘይዝረበሉ ዕንቅፋት እዩ። ሰማያዊ-ቀጠልያ ሽንቲ ዝጽበ እዩ፣ ጉድኣት እውን የብሉን፤ ግን ብቐሊሉ ዝረአ ስለ ዝኾነ፣ ካብ 1890ታት ጀሚሩ ንተቐባልነቱ ጎዲእዎ እዩ። ተምላስ ኣብ መጠንን ኣቀራርባ መድሃኒትን ይምርኮስ፣ ኣብ ናይ ህጻናት ፈተነታት ድማ ሕክምና ከቋርጹ ምኽንያት ኮይኑ። ኣብ ሓደ ደሓር ዝተገብረ ምውድዳር፣ ኣብ ሕብሪ ዝተቐበሉ 40 ሚእታዊት፣ ምስ ፕሪማኩዊን ድማ 14 ሚእታዊት በጺሑ። ቆልዑ ብተምላስ ዘውጽእዎ መድሃኒት፣ ነቶም ቆልዑ ውጽኢታውነቱ ኣብ ወረቐት ጥራይ ዝህሉ መድሃኒት እዩ።

ስለምንታይ እዚ መርትዖ ንርእስኻ ምሕካም ዘይድግፍ

እዋናዊ መምርሒ ወባ፣ ምህላው ጽግዕተኛ ምርግጋጽ ይጠልብ። ሕክምና ድማ ብዓይነት ጽግዕተኛ፣ ክብደት ሕማም፣ ጂኦግራፍያዊ ስፍሓት ተጻዋርነት መድሃኒት፣ ዕድመን ክብደትን፣ ጥንስን ኩነታት G6PDን መሰረት ይመርጽ። ንሕማም ፋልሲፓሩም፣ ውህደታት ኣርተሚሲኒን እቲ መደበኛ ሕክምና እዮም። ኣብቲ ብዛዕባ እቲ ሕብሪ ዘሎ ጽሑፋት ምርምር፣ ነዚ ቅደም ተኸተል ውሳነ ዝትክእ ዋላ ሓንቲ የለን። ብሓደ መድሃኒት ጥራይ ምሕካም ኣዝዩ ዝደንጎየ እዩ፣ ምርጫ መዳርግቲ መድሃኒት ንምሕዋይ ይውስኖ፣ ናይ ቪቫክስ ሃይፕኖዞይታት ፍሉይ ሕክምና የድልዮም፣ ኩነታት G6PD ንኣጠቓቕማ ይድርቶ፣ ብተመሳሳሊ ግዜ ዝውሰዱ ኣብ ሴሮቶኒን ዝሰርሑ መድሃኒታት ድማ ሓደገኛ ምትእትታው ይፈጥሩ። ጌጋ ሕክምና፣ ዳግም ዝለዓል ፋልሲፓሩም ረኽሲ ክገድፍ፣ ዳግም ምምላስ ቪቫክስ ከይተለለየ ክተርፍ፣ ምፍራስ ቀያሕቲ ዋህዮታት ደም ከስዕብን ተጻዋርነት ዝድግፍ ድኹም ናይ መድሃኒት ጸቕጢ ክፈጥርን ይኽእል።

እቲ ቅኑዕ መጠቓለሊ፣ ደገፍቱ ኮኑ ነጸግቱ ካብ ዝደልይዎ ዝጸበበ እዩ። ናይ መበል ዓሰርተ ትሽዓተ ክፍለ ዘመን ሕብሪ፣ ናይ መበል ዕስራን ሓደን ክፍለ ዘመን ናይ ብሓቂ ፋርማኮሎጂያዊ ንጥፈት ኣለዎ። እቲ ዝነጸረ ዘመናዊ ኣበርክቶኡ፣ ኣብ ትሕቲ ክትትል ፈተነ ኣብ ግቡእ ውህደት ምስ ዝውሰኽ፣ ምትሕልላፍ ፋልሲፓሩም ምዕጋት እዩ። እዚ ኣብ ዝተጸንዑ ጉጅለታት ሰባት ምስፍሕፋሕ ምቁራጽ ዝምልከት ርኽበት እምበር፣ ንርእስኻ ንምሕካም ዝወሃብ መምርሒ ኣይኮነን።