ሜቲሊን ብሉን ምርኣይን፦ ምርምር ሬቲና እንታይ የርኢ፣ ኣበይከ ይድረት

ሓደ ኣንባቢ ሜቲሊን ብሉ ንሬቲና ዝሓለወሉ መጽናዕቲ ይረክብ፣ ድሕሪኡ ድማ ባህርያዊ ሕቶ ይሓትት፦ ኣብ ዓይኒ ክኣቱ ይግባእ ድዩ? ምርምር ሜቲሊን ብሉን ምርኣይን ነዚ ሕቶ ኣይምልሶን፣ ምኽንያቱ ዝኾነ ካብቶም ቀንዲ መጽናዕትታት ነዚ ኣጠቓቕማ ኣይፈተነን። ሓደ መጽናዕቲ ነቲ ሕብሪ ምስ ሓደ መርዚ ናብ ናይ ኣናጹ ቪትሪየስ፣ ማለት ናብቲ ኣብ ውሽጢ ዓይኒ ዘሎ ጀላቲናዊ ኣካል፣ ወጊኡዎ። ሓደ ድማ ኣብ ሳህኒ ዝተነጸሉ ህዋሳት ኣብ ዝነበሩሉ መዕበዪ ህዋሳት ወሲኹዎ። እቲ ሳልሳይ ከኣ ኣብ ዘውርሳዊ ለውጢ ዘለወን ኣናጹ ዝሰትያኦ ማይ ኣእትዩዎ። ነፍሲ ወከፍ ውጽኢት ምስቲ ዝተጠቕመሉ መንገዲ ምውሳድን ሞዴልን ጥራይ ይተሓሓዝ።

እዚ ዓንቀጽ ሰለስተ ቅድመ-ክሊኒካዊ መጽናዕትታት፣ ክልተ ዓይነታት ህዋሳት ሬቲና፣ ከምኡውን ኣብ ላቦራቶሪ ዝረአ ሓለዋን ክሊኒካዊ ሕክምና ዓይንን ዝፈልይ ዶብ ይገልጽ። እቲ ዝረአ ኣንፈት ተመሳሳሊ እዩ፦ ሜቲሊን ብሉ ኣብ ቁጽጽር ዘለዎም ኩነታት ኣብ ህዋሳት ሬቲና ንዘሎ ጸቕጢ ማይቶኮንድርያ ክቕይሮ ይኽእል፣ እዚ ውጽኢት ግን ኣብ ዕዳጋ ዝሽየጡ መፍትሒታት ኣብ ዓይኒ ምልካይ ኣየበረራርን።

ክልተ ዓይነታት ህዋሳት፣ ክልተ ዝተፈላለዩ ሕማማት

ሬቲና ካብ ንብርብራት ዝተሰርሐ እዩ፣ እቲ ንብርብር ድማ ኣገዳሲ እዩ። ብርሃን መጀመርታ ኣብ ደጋዊ ሬቲና ንዘለዉ ብርሃን ዝቕበሉ ህዋሳት ይዓርፍ። ምልክታቶም ብመንጎኛታት ህዋሳት ነርቭ ኣቢሎም ናብ ህዋሳት ጋንግልዮን ውሽጣዊ ሬቲና ይሓልፉ፣ ናይዞም ህዋሳት ኣክሶናት ድማ ብነርቭ ምርኣይ ኣቢሎም ይወጹ። እዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ስእሊ ነቶም ንብርብራት ብቅደም ተኸተል ይሰምዮም።

ህዋሳት ጋንግልዮን ሬቲና ኣብ ግላኮማን ሕማም ነርቭ ምርኣይን ኣብ ሓደጋ ዝወድቁ ህዋሳት እዮም። ፍለጋታት ሜቲሊን ብሉን ግላኮማን ክጠቕሱ ከለዉ፣ መብዛሕትኡ ግዜ ነዚ ውሽጣዊ ንብርብርን ኣክሶናቱን እዮም ዝምልከቱ። ብርሃን ዝቕበሉ ህዋሳት ድማ ኣብ ምብልሻው ደጋዊ ሬቲና ኣብ ሓደጋ ዝወድቁ ህዋሳት እዮም። ኣብ ሬቲና እቲ ዝለዓለ ጠለብ ጸዓት ኣለዎም፣ ናብ ደረት ናይ ህዋሳዊ ምትንፋሶም ቀሪቦም ድማ ይሰርሑ። ስለዚ ኮምፕሌክስ I ማይቶኮንድርያ ምስ ዝፈሽል ውሑድ ትርፊ ዓቕሚ ጥራይ ይተርፎም። ኣብ ሓደ ዓይነት ህዋስ ዝተረኽበ ውጽኢት ናብቲ ካልእ ኣይሰጋገርን፣ እዞም ኣብ ታሕቲ ዘለዉ ሰለስተ መጽናዕትታት ድማ ነዞም ዓይነታት ህዋሳት ፈልዮም ይሕዙዎም። ሞዴላት ካብ መደምደምታታት ናይ ምፍላይ ሓፈሻዊ ክእለት ኣብ ምርምር ሜቲሊን ብሉ ከመይ ከም እተንብብ ተገሊጹ ኣሎ።

ኣብ ህያው ዓይኒ ኣንጭዋ ዘለዉ ህዋሳት ጋንግልዮን

ኣብቲ ካብዞም ሰለስተ መጽናዕትታት ዝቐደመ፣ ተመራመርቲ ሮተኖን ብደቂቕ መርፍእ ናብ ቪትሪየስ ናይ ሓደ ዓይኒ ኣንጭዋ ብምውጋእ ሞዴል ሕማም ነርቭ ምርኣይ ፈጢሮም፣ ነቲ ካልእ ዓይኒ ድማ መሸከሚ መፍትሒ ጥራይ ከም ዝወሰደ መቆጻጸሪ ተጠቒሞምሉ። ሮተኖን ንኮምፕሌክስ I ማይቶኮንድርያ፣ ማለት ኤሌክትሮናት ካብ NADH ናብ ዝቕጽል ደረጃ ዘሕልፍ መእተዊ፣ ይዓግቶ። ምዝባዕ ስራሕ ኮምፕሌክስ I ነዚ ሞዴል ምስ ሌበር ዝበሃል ዘውርሳዊ ሕማም ነርቭ ምርኣይ ዘተሓሕዞ ባህሪ እውን እዩ። እዚ ሕማም ንህዋሳት ጋንግልዮንን ነርቭ ምርኣይን ይጸሉ።

ድሕሪ 24 ሰዓታት፣ ኣብቶም ሮተኖን ዝወሰዱ ኣዒንቲ ዘሎ ንብርብር ህዋሳት ጋንግልዮን ካብቶም መቆጻጸሪ ኣዒንቲ ዝቐጠነን ዝወሓዱ ህዋሳት ዘለዉዎን ነበረ። ሜቲሊን ብሉ ምስ ሮተኖን ብሓባር ምስ ተወግአ፣ እቲ ጉድኣት ምስ መጠን እቲ ዝተዋህበ ንጥረ ነገር ብዝተኣሳሰር መንገዲ ተኸልኪሉ። እቲ ዝለዓለ ዝተፈተነ መጠን (0.07 mg/kg፣ ካብ ናይ ኣንጭዋ LD50 ኣዝዩ ዝተሓተ) ንርጉድና እቲ ንብርብርን ንብዝሒ ህዋሳትን ክልቲኦም ዓቂቡ። ብተመሳሳሊ ግዜ ኣብ ዝተፈጨን ዝተዋሃደን ናሙና ኣንጎል ዝተኻየዱ ፈተናታት ክልተ ጽልዋታት ኣርእዮም፦ ሜቲሊን ብሉ ብሮተኖን ዝተፈጥረ ኦክሲዳቲቭ ጸቕጢ ቀልቢሱ፣ ነቲ ኣብ ምጥቃም ኦክሲጅን ዝነበረ ምንቁልቋል እውን ቀልቢሱ። ደረስቲ እቲ መጽናዕቲ ሮተኖን ንንጥፈት ዝቆጻጸሩ ህዋሳት ኣማክሪን ዝጎድኣሉ፣ ህዋሳት ጋንግልዮን ካብ መጠን ንላዕሊ ምልክታት ዝልእኩሉ፣ ጸረ-ኦክሲደሽን ንጥፈት ድማ ነቲ ዝስዕብ ጉድኣት ዝቋርጸሉ ናይ ልዕሊ ዓቐን ምንቕቓሕ መርዛማ መስርሕ ሓሳብ ኣቕሪቦም። ድሕሪ እዚ ሓለዋ ኣሎ ተባሂሉ ዝቐረበ ኬሚካላዊ መስርሕ ኣብ ናይ ሜቲሊን ብሉ ማይቶኮንድርያዊ መስርሓት ብዝርዝር ተገሊጹ ኣሎ።

እዚ ውጽኢት ሰለስተ ደረታት ኣለዉዎ። እቲ ሕብሪ ምስቲ መርዚ ብሓባር ብቐጥታ ናብ ዓይኒ ተወጊኡ፣ እዚ ድማ መንገዲ ምብጻሕ እምበር መደብ ሕክምና ኣይኮነን። እቲ ናይ ምዕዛብ ግዜ 24 ሰዓታት እዩ ነይሩ። ከምኡውን መለክዒታት ሳይቶክሮም ኦክሲዴዝ ኣብ ክልቲኦም ዝተጎድኡ ጉጅለታት ወሲኾም፣ ደረስቲ ነዚ ከም ልዕሊ ዓቐን ንጥፈት እምበር ኣብ ህያው ሬቲና ህዋሳዊ ምትንፋስ ከም ዝተመልሰ መርትዖ ኣይተርጎሙዎን።

ኣብ ሳህኒ ዝተነጸሉ ህዋሳት ጋንግልዮን

እቲ ካልኣይ መጽናዕቲ ንዓይኒ ፈጺሙ ካብቲ ሞዴል ኣውጺኡዎ። ተመራመርቲ ቀዳሞት ህዋሳት ጋንግልዮን ሬቲና ካብ ንኣሽቱ ኣንጭዋታት ነጺሎም፣ ንሮተኖን፣ ንኣፖፕቶሲስ ዘበግስ ስታውሮስፖሪን፣ ወይ ን72 ሰዓታት ትሑት ኦክሲጅን ኣቃሊዖምዎም። ድሕሪኡ ብህይወት ዝጸንሑ ህዋሳት ብህያዋንን ምዉታትን ዝፈሊ መሕበሪ ለኪዖም። ኣብ መዕበዪ ህዋሳት ዘሎ ሜቲሊን ብሉ ብ1ን 10ን micromolar ክህሉ ከሎ፣ ኣንጻር ነፍሲ ወከፍ ጎዳኢ ኩነታት ብህይወት ምጽናሕ ኣመሓይሹ። እቲ ምምሕያሽ ከከም ኩነታቱ ኣስታት 1.5 ክሳብ 1.9 ዕጽፊ ነበረ። ተወሳኺ ፈተና ድማ ሜቲሊን ብሉ ኣብ እዋን ንሃይድሮጅን ፐሮክሳይድ ምቅላዕ ንጥፈት ሳይቶክሮም c ኦክሲዴዝ ከም ዝዓቀበ ኣርእዩ።

እዚ ናይ ዝተነጸሉ ህዋሳት ፋርማኮሎጂ እዩ። እቲ ውህድ ብዝተወሰነ ጽዑቕነት ብመዕበዪ ህዋሳት ተዘርጊሑ ናብቶም ህዋሳት በጺሑ። ኣብቲ መንገዲ ኮርኒያ፣ ቀጢን ንብርብር ንብዓት፣ መነጽር ዓይኒ፣ ቪትሪየስ፣ ቀረብ ደም ወይ ስርዓተ ምክልኻል ኣካል ኣይነበረን። እዚ ቅልልነት እዩ ዕላማ እቲ ሞዴል፦ እቲ ውህድ ናብኣቶም ምስ ዝበጽሕ፣ ህዋሳት ጋንግልዮን ባዕሎም ክሕለዉ ከም ዝኽእሉ የርኢ። ኣብ ገጽ ኮርኒያ ዝግበር ጠብታ ናብ ውሽጣዊ ሬቲና ዝኾነ ዝተወሰነ ጽዑቕነት ከብጽሕ ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ግን ምንም ኣይብልን። ካብ 10 micromolar ንላዕሊ ዝኾኑ ጽዑቕነታት ነቶም ህዋሳት ባዕሎም መርዛማ ስለ ዝነበሩ ኣይተጠቐሙሎምን። እዚ ኣብ ሳህኒ ዝረአ ምላሽ ንመጠን ናብ ክልቲኡ ኣንፈት ከም ዝኸይድ የዘኻኽር።

ኣብ ዘውርሳዊ ለውጢ ዘለወን ኣናጹን ኣብ መስመር ህዋሳትን ዘለዉ ብርሃን ዝቕበሉ ህዋሳት

እቲ ሳልሳይ መጽናዕቲ ንደጋዊ ሬቲና ይምልከት። ተመራመርቲ ኣፖፕቶሲስ ዘበግስ ረቛሒ ዝጎድለን፣ በዚ ድማ ኮምፕሌክስ I ብምሉእ ዘይተሰናደአለን ናይ Harlequin ኣናጹ ተጠቒሞም። ኣብ ዕድመ 11 ኣዋርሕ ድማ ኣቃውማ ብርሃን ዝቕበሉ ህዋሳት፣ መለለይታት ደጋዊ ክፍልታቶምን ምሉእነት ማይቶኮንድርያን መርሚሮም። ሜቲሊን ብሉ ካብ ጸባ ምስ ተፈልያ ኣብ ዝሰትያኦ ማይ ብምውሳኽ፣ ንመላእ ኣካል ብዝበጽሕ መንገዲ ኣስታት 10 mg/kg ኣብ መዓልቲ ተዋሂቡ። እተን ነዚ ዝወሰዳ ዘውርሳዊ ለውጢ ዘለወን ኣናጹ፣ ካብተን ዘይወሰዳ ዝያዳ ርጉድና ሬቲና፣ ዝያዳ መለለይታት ሮዶፕሲንን ኦፕሲንን፣ ከምኡውን ዝጥዓየ ኣቃውማ ማይቶኮንድርያ ዓቂበን።

እቲ ተወሳኺ ስራሕ ህዋሳት፣ ከም ብርሃን ዝቕበሉ ህዋሳት ኣንጭዋ ዝመስልን ቀጻሊ ክራባሕ ዝኽእልን መስመር ህዋሳት 661W ተጠቒሙ። እዞም ህዋሳት ን24 ሰዓታት ምስ ሜቲሊን ብሉ ወይ ብዘይ ሜቲሊን ብሉ ንሮተኖን ተቃሊዖም። ብ30 micromolar ብህይወት ምጽናሕ ተመሓይሹ፣ ዝተሓቱ ጽዑቕነታት ድማ ነቲ ናይ NADH ናብ NAD+ ሬሾ ናብ ንቡር መሊሶምዎ፣ ኦክሲዳቲቭ ጸቕጢ እውን ኣጉዲሎም። እቲ ዘገርም ዝርዝር፣ ሜቲሊን ብሉ ዘይገበሮ ነገር እዩ፦ ATP ኣይመለሰን። እቲ ሓለዋ ምስ ምቅላል ናይ ሬዶክስ ጸቕጥን ምህዳእ መስርሓት ጸቕጥን እዩ ተኣሳሲሩ፣ ምስ ምምላስ ቀረብ ጸዓት ኣይኮነን። እቶም ዝሃድኡ መስርሓት ንዘይተዓጻጸፉ ፕሮቲናት ማይቶኮንድርያ ዝወሃብ ምላሽን መለለይታት ማይቶፋጂን የጠቓልሉ።

እዚ ፍልልይ ንብዛዕባ ሜቲሊን ብሉን ሬቲናን ዝቐርቡ ኣባሃህላታት ኣገዳሲ እዩ። ሓደ ውህድ ኣብ ጸቕጢ ዘሎ ብርሃን ዝቕበል ህዋስ፣ ናይ ጸዓት ሕጽረቱ ከየስተኻኸለ፣ ብህይወት ከጽንሖ ይኽእል። ስለዚ ዝኾነ ብዛዕባ ሕክምናዊ ጥቕሚ ዝቐርብ ሓሳብ ኣብ ሰፊሕ ምሕዳስ ዘይኮነስ ኣብ ናይ ሬዶክስ ጸቕጢ ጥራይ ይድረት።

እቶም ሰለስተ መጽናዕትታት ጎኒ ጎኒ

እቲ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ምንጽጻር ነፍሲ ወከፍ መጽናዕቲ ብሞዴሉን ብመንገዲ ምውሳዱን ይለልዮ፣ ምኽንያቱ እዞም ክልተ ዓምድታት እዮም እቲ ውጽኢት ንምንታይ ክድግፍ ከም ዝኽእል ዝውስኑ።

ነፍሲ ወከፍ መስርዕ ቅድመ-ክሊኒካዊ እዩ። ዝኾነ መስርዕ ሕሙማት ኣየሳተፈን፣ ምርኣይ ኣይለክዐን፣ ወይ ንዓይኒ ዝተዳለወ ቀመር ኣይፈተነን።

እዚ ስለምንታይ ሕክምና ግላኮማ ዘይኮነ

ክንክን ግላኮማ ኣብ ውሽጢ ዓይኒ ዘሎ ጸቕጢ የትሕት። ሓለዋ ነርቭ ድማ ዝተፈለየ ነገር ይፍትን፦ ህዋሳት ጋንግልዮንን ኣክሶናቶምን ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ብህይወት ምጽናሕ። እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ መጽናዕትታት ናይቲ ካልኣይ ዕላማ እምበር ናይቲ ቀዳማይ ኣይኮኑን። ዝኾነ ካብኣቶም ጸቕጢ ኣየትሓተን፣ ዝኾነ እውን ንሜቲሊን ብሉ ምስ ጸቕጢ ዘትሕት ሕክምና ኣየነጻጸሮን። ስለዚ እዮም ንግላኮማን ቁጽጽር ጸቕጥን ዝምልከቱ ዝተመስረቱ ኣገባባት ካብ ናይ ሬዶክስ ሓለዋ ነርቭ ዝተፈለየ ሕቶ ኮይኖም ዝተርፉ፣ ከምኡውን ህዋሳት ብህይወት ከም ዝጸንሑ ዘርኢ ውጽኢት፣ ምርኣይ ከም ዝደሓነ ጌርካ ክንበብ ዘይኽእል።

ፍልልያት መንገዲ ምውሳድ ነዚ ነጥቢ የጠናኽሩዎ። ምስ መርዚ ብሓባር ናብ ቪትሪየስ ምውጋእ፣ ኣብቲ ጉድኣት ዝፍጠረሉ ህሞት ዝፍለጥ መጠን ኣብ ጎኒ ሬቲና የቐምጥ። ኣብ መስተ ማይ ምሃብ፣ ኣብ ሬቲና ዘሎ ጽዑቕነት ከይተፈልጠ፣ ንመላእ እቲ እንስሳ ንኣዋርሕ የቃልዕ። መዕበዪ ህዋሳት ንዝተነጸሉ ህዋሳት ብቐጥታ የቃልዕ። ዝኾነ ካብዚኦም፣ ኣብ ገጽ ዓይኒ ካብ ዝተዋህበ መጠን ክንደይ ክፋል ንኮርኒያ ከም ዝሰግር፣ ብንብዓት ካብ ምውጋድ ከም ዝተርፍ፣ ብመነጽር ዓይኒን ቪትሪየስን ኣቢሉ ከም ዝሓልፍ፣ ናብ ሓዲኡ ንብርብር ሬቲና ድማ ብሓጋዚ ጽዑቕነት ከም ዝበጽሕ ኣይግምትን። እዚ ናይ ምብጻሕ ጸገም ክፋል ናይቲ ዝሰፍሐ ሕቶ መንገድታት ምውሳድን ምዝርጋሕን ሜቲሊን ብሉ እዩ፣ ኣብኡ ነፍሲ ወከፍ መንገዲ ናይ ባዕሉ መለክዒታት ጽዑቕነት የድልዮ።

ፍልልያት ሕብረ ህዋሳት ካልኣይ መሰናኽል ይውስኹ። ናብ ቅድሚት ዓይኒ ዝበጽሐ ሕብሪ ናብ ድሕሪቱ ኣይበጽሐን፣ ንሓደ ንብርብር ዝሕግዝ ጽዑቕነት ድማ ንኻልእ ክጎድእ ይኽእል። ኣብ ዕዳጋ ዝሽየጡ መፍትሒታት ከም ንዓይኒ ዝዳለዉ ቅማማት ኣይፍረዩን፣ ካብ ጀርም ኣይጸርዩን፣ pH ንምርግጋእ ኣይቅመሙን፣ ወይ ንምዕቃቦም ኣይዳለዉን። ንጽህና፣ pH፣ ኦስሞላሊቲን ተወሰኽቲ ንጥረ ነገራትን ኩሎም ንኮርኒያን ንውሽጢ ዓይንን ምቅላዕ ኣገደስቲ እዮም። ኣብዞም ናይ ሬቲና ውጽኢታት ዘሎ ምንም ነገር፣ ከምዚኦም ዝበሉ መፍትሒታት ናብ ውሽጢ ዓይኒ ምእታው ወይ ኣብ ልዕሊኡ ምግባር ቅቡል ከም ዝኾነ ኣየረጋግጽን። ብዛዕባ መዐቀኒታት ምድላው ዝለዓሉ ሕቶታት ምስ ድሕነትን ኣተሓሕዛን ሜቲሊን ብሉ ይተሓሓዙ።

እቲ መርትዖ ኣበይ ይድረት

ብሓባር ክንበቡ ከለዉ፣ እቶም ሰለስተ ጽሑፋት ዝተወሰነ ኣባሃህላ ይድግፉ፦ ኣብ ቁጽጽር ዘለዎም ኩነታት፣ ሜቲሊን ብሉ ኣብ ህዋሳት ነርቭ ሬቲና ንዘሎ ናይ ማይቶኮንድርያ ሬዶክስ ጸቕጢ ከቃልልን ኣቃውማኦም ክዕቅብን ይኽእል። እቲ ኣባሃህላ እቶም ኩነታት ኣብ ዝውድኡሉ ይውዳእ። ብመርዚን ብዘውርሳዊ ጉድለት ኮምፕሌክስ Iን ዝተፈጥሩ ሞዴላት፣ ግላኮማ፣ ድሩዘን ወይ ምስ ሕማም ሽኮር ዝተኣሳሰረ ሕማም ኣይኮኑን። ሓጸርቲ ናይ ምዕዛብ ግዜያትን ኣቃውማ ዝምልከቱ መወዳእታ መለክዒታትን፣ ቀጻሊ ምርኣይ ኣይኮኑን። ኣብ ሓደ ክፍሊ ኣካል ሓለዋ ዝህብ ጽዑቕነት ድማ ንኻልእ ክፍሊ ዝወሃብ መጠን ኣይኮነን።

ዝሓየለ መርትዖ ዝተፈላለዩ ክፍልታት የድልዩዎ፦ ብክሊኒካዊ መንገዲ ክጥቀም ዝኽእል መንገዲ ምስ ተዋህበ ዝተወሰነ ምቅላዕ ሬቲና፣ ኣብ እንስሳታት ተግባራዊ ዓቕሚ ምርኣይ ዝልክዑ መወዳእታ መለክዒታት፣ ምስ ግላኮማ ኣብ ዝተኣሳሰረ ሞዴል ካብ ጸቕጢ ነጻ ዝኾነ ጥቕሚ፣ ድሕሪኡ ድማ ኣብ ሰባት ናይ ድሕነትን ውጽኢታውነትን መረዳእታ። እዚኦም ክሳብ ዝህልዉ፣ ሜቲሊን ብሉን ምርኣይን ንጹር ደረታት ዘለዎ ናይ ምርምር መላምት ኮይኑ ይተርፍ፦ ኣብ ሬቲና ምኽንያታዊ ተኽእሎ ዘለዎ ማይቶኮንድርያዊ ፋርማኮሎጂ፣ ኣብ ህዋሳትን እንስሳታትን ጥራይ ዝተረአ፣ ካብዞም መጽናዕትታት ናብ ሕክምና ኣዒንቲ ዝወስድ መንገዲ ዘይብሉ።