Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi testosteroonii: himannoowwan qorachuu
Meetiiliin buluu dhiira keessatti akka yaala testosteroonii ykn wanta testosteroonii dabaluutti hin mirkanoofne. Barbaacha barruu kanaaf taasifame keessatti, yaaliin namootaa garee to'annoo qabu kan meetiiliin buluu afaaniin fudhatamu dhiira fayyaa qabu keessatti testosteroonii akka dabalu ykn hanqina testosteroonii akka yaalu agarsiisu hin argamne. Ragaan dhimmichaan walqabatu moodeelota miidhaa bineensotaa, yaaliiwwan xannacha piituyitaarii hantuutaa, argannoo jalqabaa piroolaaktiinii namaa fi sanyii kormaa namaa qaamaan ala kallattiin meetiiliin buluuf saaxiluu of keessatti qabata.
Qorannoowwan sun xiyyeeffannoo argachuu qabu; garuu bu'aawwan isaanii walitti makuun meetiiliin buluu testosteroonii dabala, estroojiinii fi piroolaaktiinii hir'isa, dandeettii wal-hormaataas fooyyessa jechuun himannaa waliigalaa dhiheessuun hin danda'amu. Himannaan tokkoon tokkoon isaa bu'aa mataa isaa safarame barbaada.
Ragaa daballii testosteroonii kan ta'u maal?
Qorannoon namootaa faayidaa qabu hirmaattota, qophii wantichaa, karaa kenninsaa, wanta ittiin walbira qabamu, yeroo turtii fi mala hormoonii ittiin safaran ibsa. Testosteroonii waliigalaa testosteroonii bilisaa irraa adda baasa; jijjiiramni kamiyyuu itti fufuu isaa ni safara. Mallattooleen, qulqullinni sanyii kormaa fi dhiibbaawwan hin barbaadamne madaallii adda addaa barbaadu.
Caalaatti dammaqaa ta'uun testosteroonii hin safaru. Sochiin sanyii kormaa fooyya'uunis testosteroonii hin safaru. Xannachoonni kormaa seelota Leydig kanneen testosteroonii oomishan, ujummoowwan seminiferous sanyiin kormaa keessatti guddatu gidduutti argaman, of keessaa qabu. Hojiiwwan kun walitti dhiibbaa geessisu; garuu bu'aan tokkoof argame isa kaan hin mirkaneessu. Gamaaggamni bal'aan faayidaawwan meetiiliin buluu qorannoo namootaa keessatti himannoowwan fayyaa waliigalaa, kanneen dhiira irratti xiyyeeffatan dabalatee, ilaala.
Gabatee ragaa himannoowwan testosteroonii
Gabateen kun argannoowwan qorannoo fi wanta himannaan fayyadamtootaaf dhihaatu barbaadu adda baasa. Hammaawwan yaalii qorannoowwan ibsu malee, namootaaf sirna itti fayyadamaa hin ibsan.
| Himannaa ykn gaaffii | Garee qorannoo fi moodeela | Karaa kenninsaa fi saaxilamummaa | Bu'aa safaramee fi argannoo | Wanta ragaan deeggaru |
|---|---|---|---|---|
| Miidhaa xannacha kormaa booda testosteroonii dabala | Hantuutota Wistar kormaa 35 gareewwan shan keessatti, miidhaa cisplatin dabalatee | Lilmoo hollaa garaa keessa kennamu; meetiiliin buluu 2 ykn 4 mg/kg guyyoota torbaaf | Testosterooniin seeramii fi safartuuwwan sanyii kormaa yaala meetiiliin buluu waliin, cisplatin qofaa wajjin walbira qabamanii, ol ka'uun isaanii gabaafame | Mallattoo dhiibbaa ittisaa moodeela miidhaa yaala keemikaalaa keessatti; dhiira fayyaa qabu keessatti daballiin hin agarsiifamne |
| Yeroo hunda xannachoota kormaaf faayidaa qaba | Hantuutota ga'eessota 30 qorannoo lilmoo naannoo murtaa'eetti kennamuu keessatti | Lilmoo tishuu xannacha kormaa keessa ykn haguuggiiwwan xannacha kormaa gidduutti kennamu; torban lama booda madaallii | Lilmoon tishuu gadi fagoo keessatti kenname testosteroonii seeramii fi cuunfaa sanyii kormaa epididymis keessaa hir'ise; gareen haguuggiiwwan gidduutti lilmoon itti kenname safartuuwwan sana keessatti jijjiirama hiika istaatistikii qabu hin agarsiisne | Bakki saaxilamummaa naannoo murtaa'ee murteessaadha; dhiibbaa hormoonii irratti faayidaa waliigalaa qaba jechuun tilmaamuun hin danda'amu |
| Piroolaaktiinii hir'isa | Hantuutota kormaa estraadiyool beenzo'eetiif saaxilaman, gareewwan walbira qabaman waliin | Meetiiliin buluu nyaata keessatti 0.5% ta'ee torban sadiif | Daballii piroolaaktiinii dhiigaa estraadiyooliin walqabatu hir'ise; meetiiliin buluu qofaan piroolaaktiinii dhiigaa hin hir'isne | Deebii sirna hormoonii yaaliidhaan jijjiirame keessatti mul'ate |
| Namoota keessatti piroolaaktiinii jijjiira | Dhukkubsattoota kudhan dhukkubbii narvii yaalaaf hin deebine qaban, dhiira saddeetii fi dubartoota lama | Dhangala'aa daqiiqaa 60 keessatti ujummoo dhiigaatiin kennamu; 2 mg/kg fi 0.02 mg/kg walbira qabamanii | Mallattoon piroolaaktiinii walbira qabamee safarame saaxilamummaa lamaan booda hir'ate; garaagarummaan yaalawwan gidduu gabaafame | Argannoo jalqabaa mallattoo baayoloojii dhukkubsattoota dhukkubbii qaban keessatti; yaala piroolaaktiinii ol ka'eef mirkanaa'e miti |
| Dandeettii wal-hormaataa dhiiraa fooyyessa | Iddattoowwan dhangala'aa sanyii kormaa dhiira fayyaa qaban 20 irraa | Qaamaan ala kallattiin furmaatawwan halluu baqaqsanii hodhuuf fayyadaman fi kanneen callifaman waliin makuu | Saaxilamummaa meetiiliin buluu booda sochiin sanyii kormaa battalumatti baay'ee hir'ate | Argannoo sanyii kormaa laaboraatorii keessatti saaxiluu; yaalii dandeettii wal-hormaataa afaaniin fudhatamu ykn safartuu testosteroonii miti |
| Dhiira keessatti estroojiinii hir'isa ykn DHT jijjiira | Barbaacha kana keessatti yaaliin namootaa garee to'annoo qabu kan bu'aa hormoonii safaru hin argamne | Bu'aawwan kanaaf yaalli afaaniin fudhatamu mirkanaa'e hin jiru | Kallattiin ykn hammi dhiibbaa yaala keessatti mirkanaa'e hin argamne | Estraadiyoolii fi daayihaayidirootestosterooniif ragaan adda addaa barbaachisa |
| Inzaayimii ugguruun testosteroonii dabala | Yaaliiwwan walitti dhiibbaa qorichootaa laaboraatorii keessatti taasifaman, odeeffannoo ajaja qorichaa keessatti ibsaman | Saaxilamummaa in vitro; testosterooniin akka sabistireetii CYP3A4/5tti fayyadame | Ugguramni inzaayimii mul'ate | Qorannoo meetaabolizimii ti malee, bu'aa testosteroonii yaala namootaa keessatti argame miti |
Qorannoowwan tarreewwan kana duuba jiran armaan gaditti ilaalamu. Kuusaan qorannoo meetiiliin buluu ragaa garee qorannoo fi dizaayinii yaaliitiin qindeessa.
Yaaliin cisplatin dhugumaan maal agarsiisa?
Qorannoo hantuutaa Gholami Jourabi fi michoota isaanii kan 2020 keessa toora interneetii irratti, 2021 keessa immoo Andrologia keessatti maxxanfame keessatti, cisplatin testosteroonii seeramii fi safartuuwwan sanyii kormaa hir'ise. Barreessitoonni, garee cisplatin waliin walbira qabamee, meetiiliin buluu waliin fooyya'iinsi argamuu gabaasan; argannoowwan caasaa tishuu kan miidhaan hir'achuu wajjin walsimanis argamaniiru.
Walbira qabamuun murteessaan bineensota keemikaalaan miidhaman waliin ta'ee dha. Gatiin garee to'annoo miidhame caalu, yaalli sadarkaa jalqabaa fayyaa qabu ol kaasa jechuu mirkaneessu miti. Qorannichi garee meetiiliin buluu qofaa argates of keessatti qaba ture; garuu walbira qabamuun testosteroonii cuunfaa qorannichaa keessatti ibsame cisplatin wajjin malee, gareewwan to'annoo fayyaa qaban yaala hin arganne caalaa daballii mirkanaa'e miti. Yaaliin lilmoo yeroo gabaabaa kun dhiiraaf yaala afaaniin fudhatamu ykn yeroo yaala kaansarii dandeettii wal-hormaataa eeguun itti danda'amu hin mirkaneessu.
Haala adda ta'e keessatti ragaan kallattii biraas agarsiisa. Yaalii lilmoo naannoo murtaa'eetti kennamuu Mazroa fi michoota isaanii kan 2016 keessatti, meetiiliin buluu tishuu xannacha kormaa hantuutaa keessa lilmoon kennuun miidhaa caasaa bal'aa fi hir'ina testosteroonii seeramii fide. Lilmoon haguuggiiwwan xannacha kormaa gidduutti kenname miidhaa naannoo murtaa'ee daangeffame fide. Kun dhiibbaa afaaniin fudhachuutiin dhufu hin tilmaamu; garuu meetiiliin buluu haala hunda keessatti xannacha kormaa eega jechuun akka hin danda'amne agarsiisa.
Piroolaaktiiniin, estroojiinii fi DHT gaaffilee adda addaati
Argannoon piroolaaktiinii yeroo baay'ee wabeeffatamu sirna hormoonii itti yaadamee jijjiirame irraa dhufe. Yaalii Schreiber fi michoota isaanii kan 1993 keessatti, hantuutonni kormaa estraadiyool beenzo'eetii lilmoon, meetiiliin buluu nyaata keessatti, lamaanuu, ykn lamaan keessaa tokko illee hin arganne. Walitti makamuun isaanii daballii piroolaaktiinii dhiiga keessa naanna'u kan estraadiyooliin walqabatu hir'ise. Meetiiliin buluu qofaan piroolaaktiinii dhiigaa hin jijjiirre.
Garaagarummaan dhiigaa fi tishuu gidduus barbaachisaadha: yaalichi qabiyyee piroolaaktiinii kutaa fuulduraa xannacha piituyitaarii keessatti dabale hin ittisne. Kanaaf, qorannichi piroolaaktiinii qaama guutuu keessatti haala salphaa fi wal-fakkaatuun ugguruu hin agarsiisu.
Qorannoon 2015 dhukkubsattoota kudhan dhukkubbii narvii qaban irratti ramaddii carraa fi jaamummaa dachaan taasifame mallattoo ragaa namootaa daangeffame kenna. Bu'aan isaa inni guddaan dhukkubbii ture. Qorattoonni sadarkaawwan saaxilamummaa lama walbira qabuudhaan, meetiiliin buluu ujummoo dhiigaatiin kennamuu duraafi booda pirootiinotas safaraniiru. Piroolaaktiiniin lamaan booda hir'ate; yaalawwan gidduuttis garaagarummaan ture. Qorannoon safartichaa hamma pirootiinotaa walbira qabu kenna malee, cuunfaa hormoonii yaalaaf itti fayyadaman isa guutuu hin kennu. Argannoon jalqabaa kun hir'ina piroolaaktiinii itti fufu, yaala haayiparpiroolaaktineemiyaa, ykn faayidaa testosteroonii hin mirkaneessu.
Deebii estraadiyool kennameef uumamu hir'isuunis meetiiliin buluu dhiira keessatti estroojiinii dhiiga keessa naanna'u hir'isa ykn aroomaataazii uggura jechuu hin mirkaneessu. DHT, ykn daayihaayidirootestosteroonii, bu'aa hormoonii biraa adda ta'e dha. Argannoon testosteroonii bu'aa DHT dhabame bakka bu'uu hin danda'u. Himannoowwan hormoonota lamaan keessaa isa kamiiyyuu ilaallatan haala itti fayyadamaa yaadame jalatti safartuuwwan kallattii barbaadu.
Ragaan sanyii kormaa namaa yaalii hormoonii miti
Yaalii sanyii kormaa namaa Sheynkin fi michoota isaanii kan 1999 keessatti, qorattoonni kutaa iddattoowwan dhangala'aa sanyii kormaa wantoota yeroo baqaqsanii hodhuu qaamota wal-hormaataa fayyadaman waliin makan. Meetiiliin buluu, hammaawwan callifamanii qoraman dabalatee, sochii sanyii kormaa keessatti hir'ina cimaa fi battalaa fide. Furmaanni Ringer laakteetii qabu sochii irratti dhiibbaa hin geessisne.
Kun ragaa laaboraatorii iddattoo namaa irraa argame dha. Hirmaattonni meetiiliin buluu afaaniin hin fudhanne; qorattoonnis testosteroonii dhiiga isaanii, ulfa, ykn dhaloota daa'imman lubbuun dhalatanii hin safarre. Argannoon kun saaxilamummaa qaama guutuu biraa irraa faayidaa dandeettii wal-hormaataa yookaan balaa dandeettii wal-hormaataa mirkaneessuu hin danda'u. Haa ta'u malee, “sanyii kormaa namaa keessatti qoratame” jechuun maaliif “dandeettii wal-hormaataa dhiiraa fooyyessa” jedhamee gabaabbachuu akka hin qabne agarsiisa.
Testosteroonii kaasuun waan guutumaan guutuutti biraa jechuu ta'uu danda'a
Odeeffannoon ajaja qorichaa ProvayBlue testosteroonii akka sabistireetiitti fayyadamuun, ugguramni CYP3A4/5 yeroo irratti hirkatu in vitro keessatti uumamuu akka danda'u ibsa. As keessatti testosterooniin wanta hojii inzaayimii qorachuuf itti fayyadaman dha. Keeyyata sana keessatti maqaan isaa mul'achuun dhukkubsattoota keessatti oomishni hormoonii dabalu ykn cuunfaan dhiigaa ol ka'u hin mirkaneessu.
Akkasuma, ibsi akkaataa anniisaan seelii itti hojjetu yaalii hormoonii bakka bu'uu hin danda'u. Saaxilamummaan yaadame garee namootaa xiyyeeffannoo keessa jiru keessatti bu'aa barbaadamu jijjiiruu isaa ammallee agarsiisuu qaba.
Yaaddoon jiru testosteroonii gadi aanaa yoo ta'e
Hojiin qabatamaan hanqinni testosteroonii jiraachuu isaa fi sababaa isaa mirkaneessuu dha. Yaadonni qorannoo adda baasuu Endocrine Society mallattoolee haala sana waliin walsiman fi testosteroonii safarame yeroo walitti aanutti gadi aanaa ta'e barbaadu; qorannoon ganama osoo hin nyaatin taasifamus irra deebi'amuu qaba. Madaalliin dabalataa sababoota xannacha kormaa irraa dhufan sababoota piituyitaarii ykn haayipootaalaamasii irraa dhufan irraa adda baasa. Bu'aan tokko qofaan ykn jijjiiramni anniisaa gahaa miti.
Meetiiliin buluu yaala sirna hormoonii ajajame ykn madaallii piroolaaktiinii yookaan testosteroonii sadarkaa idilee hin taane bakka bu'uu hin qabu. Faayidaan isaa hormoonii irratti hin mirkanoofne balaa isaa mirkanaa'e hin hambisu: odeeffannoon ajaja qorichaa qorichoota seerotooniinii irratti hojjetan waliin sindiroomii seerotooniinii ilaalchisee akeekkachiisa; balaa heemooliisii, jechuun diigamuu seelota dhiigaa diimaa, irraa kan ka'es namoota hanqina G6PD qaban keessatti akka hin fayyadamne ibsa. Qajeelfamni nageenya meetiiliin buluu balaa sana haala isaa keessatti ibsa.
Himannaa testosteroonii kamiyyuu irratti, maaltu akka safarame, eenyu keessatti, karaa kamiin, fi maal waliin walbira qabamee akka ta'e gaafadhu. Yeroo ammaa, gaaffileen kun gara argannoowwan yaaliitti geessu malee, gara dhiibbaa dhiira keessatti testosteroonii dabaluun agarsiifameetti hin geessan.