Barruu qorannoo
Meetiiliin buluudhaan summaawuu fi daangaa ol fudhachuu: maalitu madaallii ariifachiisaa barbaada
Saaxilamni meetiiliin buluu cimaa ta'e yoo shakkame, battalumatti madaallii ogeessaa barbaadaa. Mallattoolee hin eegginaa; hamma daangaa ol ta'us nageenya qaba jedhamee yaadamu hin shallaginaa. Namni sun yoo kufe, suuxiin qaama raasuu yoo isa mudate, hafuura baafachuun yoo itti ulfaate, ykn dammaquu yoo dadhabe, lakkoofsa gargaarsa hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa. Yunaayitid Isteetis keessatti haalota hatattamaa kanaaf 911 bilbilaa; kanaan ala, gorsa saaxilamaaf Poison Control 1-800-222-1222 irratti dafaa qunnamaa. Mallattooleen gargaarsa hatattamaa barbaadan kun qajeelfama gargaarsa jalqabaa National Capital Poison Center hordofu.
Jechi “meetiiliin buluudhaan summaawuu” haalota adda addaa lama ibsuu danda'a: summaawuu ogeessi yaalaa meetiiliin buluu itti fayyadamuun yaalu, fi miidhaa meetiiliin buluun mataan isaa geessisu. Isaan walitti makuun namni tokko wanta madaallii barbaadu sana caalaatti akka fudhatu gochuu danda'a.
Farra summii rakkoo dhiigaa murtaa'eef oolu
Heemogilobiiniin seelota dhiigaa diimaa keessa jiru oksijiinii gara tishuuwwaniitti geessa. Meethemoglobineemiyaa keessatti, hammi sirrii hin taane meethemogilobiinii ta'ee argama; kunis geejjiba oksijiinii gufachiisa. Ibsi MedlinePlus waa'ee meethemoglobineemiyaa bifa dhaalaan darbu fi dhibee saaxilama qorichoota ykn keemikaalota tokko tokkoon argamu adda baasa. Mallattooleen gogaan buluu ta'uu, hafuura kutachuu fi jijjiirama dammaqinaa dabalachuu danda'u.
Meetiiliin buluu karaa ujummoo dhiigaa kennamu yaala meethemoglobineemiyaa saaxilamaan argameeti. Kaayyoon isaa heemogilobiinii hojii isaa hojjetu deebisuuf gargaaruudha. Kun sababa yaalaa murtaa'eef kan oolu malee, yaala waliigalaa summaawuu kamiyyuu ykn gogaa buluu fakkaatu kamiyyuu miti. Qajeelfamni meetiiliin buluu meethemoglobineemiyaaf oolu haala yaalaa sana ibsa.
| Gaaffii | Fayyadama akka farra summiitti | Saaxilama summii ta'uun shakkame |
|---|---|---|
| Rakkoon jalqabaa maali? | Meethemoglobineemiyaa saaxilamaan argame, ogeeyyii yaalaatiin adda baafamee madaalame | Saaxilama meetiiliin buluu miidhaa geessisuu danda'u |
| Meetiiliin buluun gahee maalii qaba? | Qoricha sababa yaalaa murtaa'eef filatame | Wanta ogeeyyiin yaalaa akka sababa dhukkubaa ta'uu danda'utti ilaaluu qaban |
| Odeeffannoon barbaachisu maali? | Dhukkuba adda baasuu, haalota dhukkubsataa, deebii yaalaa | Oomisha, karaa saaxilamaa, hamma, yeroo, mallattoolee fi qorichoota biroo |
| Dubbisaan maal gochuu qaba? | Qajeelfama garee yaalaa hordofuu | Wiirtuu summii ykn tajaajila hatattamaa dafanii qunnamuu |
Saaxilamni jalqabaa itti yaadamee kan ta'ee fi akka dabalata nyaataa ykn yaala fayyaa fooyyessuuti ibsame yoo ta'es, garaagarummaan kun barbaachisaa ta'ee itti fufa. Sababni wanta tokko fudhachuuf jiru saaxilamni sun nageenya qabaachuu isaa hin mirkaneessu.
Summummaan maal fakkaachuu danda'a
Qajeelfamni National Capital Poison Center waa'ee meetiiliin buluu lallabuu, mataa dhukkubbii, mataa naanna'uu fi halluun buluutti jijjiiramuu ibsa; akkasumas haala faallaa fakkaatu, hammi guddaan meethemoglobineemiyaa fiduu danda'uu ibsa. Fincaan buluu ta'uun qofti cimina saaxilamaa hin safaru. Akkasuma, hidhiin afaanii haaraan buluu ta'uun hafuura kutachuu waliin yoo mul'ate, akka halluun dibamee jirutti ilaalamee tuffatamuu hin qabu.
Summummaan serotoniinii yaaddoo biraati, keessumaa qorichoota walitti dhiibbaa geessisan waliin. Ho'i qaamaa, jeeqamuu ykn burjaaja'uu, dafqisiisuu, onneen saffisaan rukutuu fi maashaaleen jabaachuun waliin mul'achuu danda'u. Saaxilama booda mallattooleen haaraan yoo uumaman madaallii ariifachiisaa barbaadu; dubbisaan tarree mallattoolee irraa dhukkuba adda baasuuf yaaluu hin qabu.
Odeeffannoon ajaja qorichaa PROVAYBLUE heemolisiis, jechuunis diigamuu seelota dhiigaa diimaa, fi deebii alarjii cimaas ibsa. Hanqinni G6PD balaa dhiig-hir'ina diigamuu seelota dhiigaa irraa dhufu waan qabuuf, meetiiliin buluu fayyadamuuf haala dhowwuudha. Dhiig-hir'inni yaala booda guyyaa tokko ykn isaa olitti mul'achuu danda'a. Dhukkubbiin qomaa, hafuura baafachuun sagalee siiqsuu fi oksijiinii qaama ga'u hir'achuun dhiibbaawwan daangaa ol fudhachuu irraa gabaafaman keessaa muraasa. Kanaaf, saaxilama booda battalumatti nagaa ofitti dhaga'amuun rakkooleen boodarra hin uumaman jechuu hin mirkaneessu.
Asxaan qorichichaa qorichoota serotoniinii irratti hojjetanii fi opiooyidota irratti akeekkachiisa kenna; balaa dekistromeetorofaan waliin jiru dabalatee. Tarree qorichootaa guutuu ogeeyyiif kennaa. Ibsi hanqina G6PD fi meetiiliin buluu sababni haalotni dhuunfaa barbaachisaa ta'an inni biraa maal akka ta'e ibsa.
Karaan saaxilamaa maaliif gaafficha jijjiira
Bulbula liqimsuun, lilmoon fudhachuun, ija irratti facaasuun fi daakuu hafuuraan keessa galchuun seenawwan saaxilamaa adda addaati. Karaan dhugumaan saaxilamni itti uumame fayyadama oomishichaaf yaadame irraa adda yoo ta'es, isa gabaasaa. “Copha lama” jechuun qaruuraa kam akka fayyadaman osoo hin beekin odeeffannoo guutuu miti; “siriinjii tokko” jechuunis cunqinaa fi qabee isaa osoo hin beekin odeeffannoo guutuu miti. Qajeelfamni yuunitoota hamma meetiiliin buluu hubachuu garaagarummaa safartuuwwan sanaa ibsa.
Ibsi Poison Control waa'ee jechoota saaxilamaa fi daangaa ol fudhachuu garaagarummaa barbaachisaa tokko kaa'a: saaxilamni wanta miidhaa geessisuu danda'u waliin wal qunnamuu ibsa; summaawuun immoo miidhaa uumame ibsa. Waa'ee saaxilamaa bilbiluuf summaawuun uumamuu isaa mirkaneessuun hin barbaachisu. Karaan saaxilamaa, hammi, yeroon fi mallattooleen madaallii akkamii akka barbaachisu ogeeyyiin murteessuuf gargaaru.
Ija irratti yoo faca'e, battalumatti bishaan ho'a kutaa qabuun daqiiqaa 15–20 dhiqachuu jalqabaa; leensota ija keessa kaa'amanis baasaa. Gogaa irratti yoo dhangala'e, uffata faalame ofirraa baasaa; bishaan yaa'uun yoo xiqqaate daqiiqaa 15 dhiqadhaa. Hafuuraan keessa galchuu booda, naannoo balaa qabu keessa osoo hin seenin gara qilleensa qulqulluutti ba'aa. Tarkaanfiiwwan gargaarsa jalqabaa kana yeroo raawwattan ykn erga raawwattanii booda qajeelfama wiirtuu summii argadhaa. Oomisha liqimsuu booda haqqisiisuuf hin yaalinaa. Mallattoolee cimaaf gargaarsa hatattamaa argachuu gargaarsi jalqabaa harkisuu hin qabu.
Tarree sakatta'aa odeeffannoo saaxilamaa
Yeroo bilbiltan gaaffilee qajeelchaa kana fayyadamaa. Gabateewwan kana guutuuf jecha bilbiluu hin tursiisinaa. Asxaawwan akkuma barreeffamanitti dubbisaa; odeeffannoo mirkanaa'aa hin taane tilmaamuu mannaa akka hin beekamneetti galmeessaa. Suuraan tokko keemikaalicha gara meeshaa biraatti osoo hin dabarsin asxaa isaa galmeessuu danda'a.
| Odeeffannoo gabaasuu qabdan | Bal'ina galmeessuu ykn sagalee ol kaasuun dubbisuu qabdan |
|---|---|
| Nama saaxilamee fi haala amma jiru | Umurii; yoo beekame ulfaatina tilmaamamaa; dammaqee deebii kennaa jiraachuu ykn dhiisuu; akka idileetti hafuura baafachuu ykn dhiisuu; bakka amma jiru |
| Oomisha sirrii | Maqaa fi oomishtuu; cunqinaa fi yuunitoota akkuma maxxanfamanitti; wantoota keessaa qophaa'e; guddina qaruuraa; fayyadama yaadame; suuraa asxaa ykn meeshaa jalqabaa |
| Taatee saaxilamaa | Liqimsuu, lilmoon fudhachuu, ija, gogaa ykn hafuuraan keessa galchuu; yeroo ykn tilmaama yeroo isa caalu; taatee tokko ykn saaxilamoota irra deddeebi'aman; hamma tilmaamamee fi akka itti safarame |
| Mallattoolee fi jijjiiramoota | Wanta jalqaba uumame; yeroo mallattooleen jalqaban; hammaachaa jiraachuu isaanii; haqqisuu, jijjiirama hafuura baafannaa, burjaaja'uu, ho'a qaamaa ykn mallattoolee maashaa |
| Haala yaalaa fi tarkaanfiiwwan | Qorichoota, dabalatawwan nyaataa fi wantoota biroo fudhataman; hanqina G6PD beekame; ulfa; dhibee kalee ykn tiruu; dhiqachuu ykn tarkaanfiiwwan biroo duraan fudhataman |
Hammi yoo mirkanaa'aa hin taane, ragaa jiru ibsaa: fakkeenyaaf, “Qaruuraan banaa ture; dhangala'aan tokko tokko keessaa hir'ateera; namni liqimfamuu isaa arge hin jiru.” Kun wanta hin mirkanoofne gara hamma qorichaa sirrii fakkaatutti jijjiiruu caalaa faayidaa qaba. Kana gochuun nageenya yoo qabaate, meeshaa oomishichaa garee ogeeyyiitiif akka argamuutti kaa'aa.
Qajeelfamni farra summii manatti raawwatamu hin jiru
Qajeelfama ogeessaa malee saaxilamicha “balleessuuf” meetiiliin buluu dabalataa, cilee hojii irra oolaa ykn wanta biraa hin fudhatinaa. Qajeelfamni NHS waa'ee summaawuu summaawuun yoo shakkame battalumatti gargaarsa yaalaa akka barbaadan gorsa, mallattooleen turanii mul'achuu akka danda'an akeekkachiisa, gargaarsa eegaa yeroo jiranitti haqqisiisuu ykn nyaata yookaan dhugaatii kennuu irraa akka of qusatan gorsa. Yaalaa fi hordoffiin wanta saaxilame sanaa fi argannoowwan yaalaa irratti hundaa'u.
Asxaan meetiiliin buluu daangaa ol fudhachuu booda summummaa onnee fi sombaa, dhiigaa fi sirna narvii akka hordofan ajaja; akka barbaachisummaa isaatti tarkaanfiiwwan deeggarsa yaalaa dabalatee. Akkasumas meetiiliin buluun dubbisa meeshaa oksijiinii dhiigaa safaru irratti gufuu uumuu akka danda'u ibsa. Safartuun oksijiinii manatti argamu madaallii bakka bu'uu hin danda'u.
Copha lakkaa'uun balaa walitti dhiibbaa qorichootaa murteessuu kan hin dandeenyeef sababni akkaataa hojii isaa waliin walqabatu jira. Qorannoo inzaayimii Ramsay fi hiriyoonni isaa 2007 gaggeessan keessatti, meetiiliin buluun monoamine oxidase A namaa qulqulleeffame, inzaayimii jijjiirama serotoniinii keessatti hirmaatu, hojii isaa dhowwe. Isaan kun qorannoowwan laaboraatorii turan malee, qorannoo hamma afaaniin fudhatamu kan nageenya qabu ykn daangaa hamma ol fudhachuu murteessu hin turre. Gorsi yaalaa saaxilamaa oomisha dhugumaan fayyadame, karaa saaxilamaa, dhukkubsataa fi wantoota biroo keessatti hirmaatan tilmaama keessa galchuu qaba.