Meetiiliin Buluu fi Jeequmsa Baayipoolarii: Sakatta'a Qorannoo Kilinikaa

Cuunfaa gabaabaa

Meetiiliin buluu jeequmsa baayipoolarii keessatti yeroo namoonni baay'een tilmaaman caalaa dheeraaf qoratameera; kunis bara 1970s keessa yeroo qorattoonni wantoota litiyeemii bakka bu'an yookaan irratti dabalaman barbaadaa turanitti jalqabe. Bu'uura ragaa waliigalaa xiqqaa dha: qorannoo garee dhukkubsattootaa ramaddiin yaalaa hin dhokfamne tokko, qormaata to'atamoo durii lama, fi qorannoo ammayyaa carraan ramadamee yaalonni wal jijjiiraman tokko. Mallattoon isaan hunda keessatti wal fakkaatu, yeroo meetiiliin buluu yaala duraan jirutti dabalame mallattooleen dhiphina sammuu fi hafanii jiran fooyya'uu isaanii ti. Qorannoon kamiyyuu bu'aa maaniyaa hir'isuu hin agarsiifne; akkasumas mallattoo ifaa gara maaniyaatti ce'uu hin mul'isne, haa ta'u malee gareewwan qorataman gaaffii ce'umsa kanaa murteessuuf baay'ee xixiqqaa turan. Namni kompaawundii kana madaalu kamiyyuu qorannoowwan kana akka qorannoo yaala dabalataatti dubbisuu qaba malee, akka ragaa yaala kophaa isaatti miti; murtii hojii irra oolu kamiyyuu irra ga'uu dura of-eeggannoo walitti dhufeenya qorichootaa madaaluu qaba.

Maaliif jeequmsi baayipoolarii jalqabuma irraa xiyyeeffannoo argate

Sababni isaa meetiiliin buluu qoricha miira tasgabbeessu idilee fakkaata jedhamee waan yaadameef hin turre. Caasaa isaatiin feenoothaayaaziinota fakkaata; qorattoonni jalqabaa vaanaadeetii pilaasmaa keessatti argamu gara bifa sochiin isaa gadi aanaa ta'etti jijjiiruun, sochii soodiyeemii-pootaasiyeemii ATPase kan jijjiirama miiraa irra deddeebi'uun walqabatu jijjiiruu danda'a jedhanii tilmaaman. Yaada kana qorachuuf, Naylor fi michoonni isaa dhukkubsattoota miirri isaanii walitti fufiinsaan jijjiiramu lama yaalanii, yeroowwan miirri isaanii madaalawaa ta'e dheerachuu hubatan; kunis hojii itti aanetti kaka'umsa ta'e. Seenaan Howland meetiiliin buluu yaala sammuu keessatti qabu ibsu hojii kana haala isaa keessatti kaa'a; kompaawundichi wanta feenoothaayaaziin irraa oomishamuuf bu'uura ta'u irraa gara qoricha yaalii sammuu irratti hojjetutti akkamitti akka ce'e hordofa.

Qorannoon boodaa akkaataa hojii isaa irratti godhame sababicha hojii maayitookondiriyaa fi madaallii redox irratti deebi'ee ijaare. Qorannoowwan maatii, argannoowwan ibsama jiinii du'a booda argaman, fi moodeelonni bineensotaa kan akka hantuuta jiiniin POLG1 isaa jijjiirame, amala baayipoolarii fakkaatu kan litiyeemiidhaaf gartokkeen deebii kennu qabu, hojii maayitookondiriyaa jeeqamuu jeequmsa baayipoolarii waliin walqabsiisaniiru. Sakatta'i Alda bara 2019 kan meetiiliin buluu jeequmsa narvii fi sammuu keessatti qabu kompaawundichi elektiroonota bakka sansalata dabarsa elektiroonii keessatti cufaman darbisiisuu fi wantoota oksijiinii sochii keemikaalaa cimaa qaban keessaa bahuu hir'isuu danda'uun isaa, akka hojii maayitookondiriyaa jijjiirutti yaada qorannoo maddisiisuuf gatii qaba jedha. Sakatta'i biraa meetiiliin buluu akka kaadhimamaa qoricha dhiphina sammuu ilaalchisee godhame dhorkamuu MAO-A, ugguramuu nitric oxide synthase fi guanylate cyclase, akkasumas bu'aa inflammation hir'isuu ibsa akkaataa hojii kanaatti dabala. Haa ta'u malee, akkaataan hojii kun tilmaamota dha. Gaaffiin kilinikaa qormaanni maal akka madaale, akkasumas haala akkamii keessatti akka madaale dha.

Qormaatawwan, tokkoon tokkoon

Qorannoo garee dhukkubsattootaa Narsapur fi Naylor: dhukkubsattoota yaalaaf deebii hin kennine, yaala ramaddiin isaa hin dhokfamne

Gabaasni jalqabaa qorannoo garee dhukkubsattootaa 24 kan dhukkuba yeroo dheeraa yookaan cimaa qabanii, meetiiliin buluu yaala isaanii irratti dabalamuun guyyaatti 200 yookaan 300 mg, guyyoota muraasaa hanga waggaa tokkoo olitti fudhatanii ture; gareen to'annoo hin turre. Isaan keessaa 19 dhukkuba baayipoolarii (maaniyaa fi dhiphina sammuu) qabu turan; 19 sana keessaa 14 dhugumaan fooyya'aniiru jedhamee murtaa'e, kunis deebii dhibbeentaa 74 ture. Dhukkubsattoonni sadii adda baafamuun baayipoolarii isaanii mirkanaa'aa hin taane yaalaaf deebii hin kennine.

Kana akka yaada qorannoo maddisiisutti ilaalaa malee, akka ragaa bu'a-qabeessummaatti miti. Carraan ramaduun, ramaddii yaalaa dhoksuun, yookaan madaalliin waaltawaan hin turre; qorichoonni duraan fudhatamaa turanis guutummaatti hin gabaafamne. Lakkoofsi dhibbeentaa 74 qorannoo ramaddiin isaa hin dhokfamne keessatti dhukkubsattoota yaalaaf deebii hin kennine irraa argame, akkuma hojii qorichaa, murtii nama madaaluu fi filannoo dhukkubsattootaa calaqqisiisa.

Naylor fi michoota isaa 1986: yaala ittisaa waggaa lamaa, yaalonni wal jijjiiraman, litiyeemii waliin

Kun qorannoowwan jalqabaa keessaa isa kaayyoo bal'aa qabu ture: qormaata waggaa lamaa, carraan ramadame, ramaddiin yaalaa hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, yaalonni wal jijjiiraman, dhukkubsattoota baayipoolarii 31 irratti gaggeeffame. Hirmaataan hundi waggaa tokkoof guyyaatti 300 mg, waggaa isa kaaniif immoo guyyaatti 15 mg fudhachuuf ture; tartiibni isaanii carraan murtaa'e. Hammi 15 mg akka walbira qabamuutti filatame; sababni guddaan jijjiiramni halluu fincaanii pilaasiiboo dhugumaan hojii qorichaa hin qabne eenyu akka argate dhoksuun akka hin danda'amne waan godheef ture. Wanti murteessaan, hirmaataan hundi yeroo qorannoo hunda litiyeemii fudhachuu itti fufeera; kanaaf kun jalqabuma irraa yaala ittisaa dabalataa ture.

Hirmaattota 31 keessaa 17 waggoota lamaan xumuran. Warra xumuran keessatti, mallattooleen dhiphina sammuu waggaa 300 mg fudhatan keessa, waggaa 15 mg fudhatan caalaa akka istaatistiksiitti hamminni isaanii gadi aanaa ture; hamminni mallattoolee maaniyaa garuu hamma qorichaa lamaan gidduutti hin garaagaroomne. Yeroo qormaataa keessatti sadarkaan hospitaala seenuu yeroo qormaata dura jiru caalaa gadi aanaa ta'uun gabaafame; haa ta'u malee, sakatta'i Alda boodaa kun yeroowwan 15 mg fudhatan keessattis akka mul'ate ibsa, kunis hiika kennuu walxaxaa godha. Qorattoonni mataan isaanii hanqinoota isaa eeran: garee xiqqaa, hirmaattota keessaa dhibbeentaa 45 qorannicha dhiisuu, madaallii salphaa, ramaddiin yaalaa dhokachuu isaa irratti shakkii, fi 15 mg dhugumaan hojii qorichaa hin qabu moo qaba jedhu irratti mirkanaa'uu dhabuu. Yaaddoon isa dhumaa sun, akkuma armaan gaditti ibsame, boodarra sirrii ta'uun isaa mul'ate.

Qorannoo Naylor hamma xiqqaan dhiphina sammuu irratti godhe: maaliif “pilaasiiboon” hojii qabaachuu danda'e

Walbira qabni itti aanu, torban sadii turte, ramaddiin yaalaa hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, dhukkubsattoota dhiphina sammuu cimaa qaban 35 keessatti guyyaatti 15 mg pilaasiiboo hojii qorichaa hin qabne waliin qorate; meetiiliin buluu akka istaatistiksiitti caalu argate. Kun garee irra caalaan isaa dhiphina sammuu yuuniipoolarii qabu ture malee qormaata baayipoolarii hin turre; kanaaf kutaa baayipoolarii osoo hin taane ragaa dhiphina sammuu waliigalaa keessatti ramadamuu qaba. Dubbistoota baayipoolarii irratti xiyyeeffataniif barbaachisummaa isaa mala qorannootiin qaba: hammi 15 mg qormaata yaalonni wal jijjiiraman lamaan keessatti akka walbira qabamuutti fayyadame sun, ofii isaatii pilaasiiboo hojii qorichaa hin qabne caalee ture. Kanaaf garaagarummaan yaalaa 15 mg waliin walbira qabamee madaalame kamiyyuu, wanta tokko illee fudhachuu dhabuu waliin walbira qabamee garaagarummaa guutuu jiru gadi xiqqeessee agarsiisuu mala; akkasumas qormaata durii lamaan keessaa tokko illee garee pilaasiiboo dhugaa akka hin qabne agarsiisa.

Alda fi michoota isaa 2017: qormaata ammayyaa yaala dabalataa, yaalonni wal jijjiiraman

Qorannoon hanga ammaatti mala cimaa qabu ga'eessota 37 jeequmsa baayipoolarii I yookaan II fi mallattoolee hafanii jiran qaban carraan ramadee, meetiiliin buluu guyyaatti 195 mg fi guyyaatti 15 mg, tokkoon tokkoon isaanii torban 13f, wal jijjiiruun kenne. Kun ifatti yaala dabalataa ture: hirmaataan hundi yoo xiqqaate ji'oota sadiif laamotrijiin irratti tasgabbaa'ee ture, fudhachuu isaas itti fufe; litiyeemii, daayivaalpirooksii, qorichoonni saayikoosisii fi qorichoonni dhiphina sammuu hamma hin jijjiiramneen akka fudhataman hayyamame. Qormaatichi PubMed 27284082 irratti galmaa'eera. Mallattooleen jalqabaa salphaa hanga giddugaleessaa turan; qabxiin giddugaleessaa madaallii dhiphina sammuu Hamilton gara 7.6, qabxiin Montgomery-Asberg immoo gara 12.7 ture.

Bu'aawwan madaallii dhiphina sammuu fi yaaddoo irratti 195 mg deeggaran. Warra xumuran keessatti, hammamtaan bu'aa madaallii dhiphina sammuu Hamilton irratti tilmaamaan 0.71, madaallii Montgomery-Asberg irratti 0.80, madaallii yaaddoo Hamilton irratti 0.79 ture; hundi isaanii akka istaatistiksiitti hiika qabu turan. Xiinxalli dhukkubsattoota 37 hunda keessatti madaallii isa dhumaa gara yeroowwan itti aananitti dabarsuun godhames bu'aawwan hiika qaban kan wal fakkaatan argamsiise. Qabxiileen maaniyaa gadi aanaa fi tasgabbaa'oo ta'anii turan, bu'aa yaalaa osoo hin agarsiisin; tuutni madaallii dandeettii hubannoos yaadannoo jechootaa, hojii karoorfachuu fi to'achuu, yookaan xiyyeeffannoo irratti faayidaa akka istaatistiksiitti hiika qabu hin agarsiifne. Hirmaattota keessaa kudhan sababoota mallattooleen baayipoolarii hammaachuu, yaaddoo, dhangala'aan qaama keessatti kuufamuu, fi hayyama isaanii deebisanii fudhachuu dabalataniin qorannicha dhiisan. Miidhaawwan cinaa irra caalaan isaanii gubaa yeroo gabaabaa fincaan yeroo baasan dhaga'amu, jeequmsa garaachaa fi mar'immaanii, fi mataa dhukkubbii turan.

Gabatee qormaata kilinikaa: wanta dhugumaan qoratame

Qorannoo	Dizaayinii fi n	Hamma meetiiliin buluu	Yaala waliin fudhatame	Wanta madaalame	Bu'aa ijoo	Daangaawwan
Narsapur fi Naylor, qorannoo ramaddiin isaa hin dhokfamne	Qorannoo garee dhukkubsattootaa to'annoo hin qabne, waliigalaan 24 (19 baayipoolarii)	Guyyaatti 200 hanga 300 mg, guyyoota 3 hanga ji'oota 19	Dhukkubsattoota yaalaaf deebii hin kennine; yaalonni duraan turan guutummaatti hin gabaafamne	Murtii ogeessa yaalaa fooyya'iinsa irratti kennamu	Dhukkubsattoota baayipoolarii 19 keessaa 14 fooyya'aniiru jedhamee murtaa'e	To'annoo hin qabu, ramaddiin yaalaa hin dhokfamne, madaallii murtii namaa irratti hundaa'u, dheerinaa fi hamma yaalaa garaagaraa
Naylor fi michoota isaa 1986	Waggoota 2f yaalonni wal jijjiiraman, ramaddiin hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, 31 jalqaban, 17 xumuran	300 mg fi 15 mg walbira qabaman, tokkoon tokkoon waggaa tokkoof	Hirmaattota hunda keessatti litiyeemiin itti fufe	Madaallii mallattoolee dhiphina sammuu fi maaniyaa, hospitaala seenuu	300 mg irratti dhiphinni sammuu hamminni isaa gadi aanaa; maaniyaa irratti garaagarummaan hin jiru	Dhibbeentaa 45 qorannicha dhiisan, madaallii salphaa, ramaddii dhoksuun guutuu hin turre, 15 mg hojii qabaachuu mala
Qorannoo Naylor hamma xiqqaa	RCT torban 3, ramaddiin hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, pilaasiiboo hojii qorichaa hin qabne waliin, n=35, dhiphina sammuu cimaa	Guyyaatti 15 mg	Qorichoonni duraan fudhataman gahumsa qabuun hin gabaafamne	Hammina dhiphina sammuu	15 mg pilaasiiboo caale	Garee baayipoolarii miti; cuunfaa galmaa'e keessatti hammamtaan bu'aa lakkoofsaan hin jiru
Alda fi michoota isaa 2017	Torban 13f yaalonni wal jijjiiraman, ramaddiin hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, 37 carraan ramadaman, 27 xumuran	195 mg fi 15 mg walbira qabaman	Hundi laamotrijiin fudhatan; litiyeemii, daayivaalpirooksii, qorichoonni saayikoosisii fi dhiphina sammuu hammi isaanii yoo hin jijjiiramne hayyamaman	MADRS, HAM-D, HAM-A, YMRS, CGI-BP, dandeettii hubannoo	195 mg irratti fooyya'iinsa dhiphina sammuu fi yaaddoo akka istaatistiksiitti hiika qabu; maaniyaa yookaan dandeettii hubannoo irratti bu'aan hin jiru	Garee xiqqaa, mallattoolee hafanii jiran (kan yeroo cimaa miti), qorichoota hedduu waliin fayyadamuu, bu'aa yaala duraa gara itti aanutti darbu, 15 mg hojii qabaachuu mala
Qormaata Naylor maaniyaa	Qorannoo maaniyaa ramaddiin hirmaattotaa fi qorattoota irraa dhokfame, n=18	Gabaasa galmaa'e irraa ibsa bal'aa mirkaneessuun hin danda'amu	Gabaasa argamuu danda'u irraa odeeffannoo kana argachuun hin danda'amu	Mallattoolee maaniyaa	Faayidaan maaniyaa hir'isuu hin mirkanoofne	Gabaasa fuula lamaa, cuunfaa galmaa'e hin qabu, hamma qorichaa fi madaallii mirkaneessuun hin danda'amu

Haala wal fakkaatu kana amanamummaadhaan dubbisuu

Daangaawwan kana erga ilaalanii boodas hubannoowwan sadii ni hafu. Tokkoffaa, kallattiin bu'aa wal fakkaata: qorannoowwan baayipoolarii to'atamoo lamaan keessatti hamma ol'aanaa irratti mallattooleen dhiphina sammuu fi hafanii jiran fooyya'an; qormaata ammayyaa keessattis hammamtaan bu'aa giddugaleessaa ture. Lammaffaa, barreeffamoota qorannoo kana keessatti wanti bu'aa maaniyaa hir'isuu deeggaru hin jiru. Qormaatni maaniyaa irratti addatti xiyyeeffate bu'aa hin arganne; qorannoowwan yaalonni wal jijjiiramanis maaniyaa irratti garaagarummaa hin arganne. Kun bu'a-qabeessummaan maaniyaa hir'isuu dhabamuu dha malee, miirri gama lamaanittuu tasgabbaa'uu isaa ragaa miti. Sadaffaa, mallattoon maaniyaa yaalaan walqabatee haaraa uumamu hin mul'anne; garuu ibsi kun ulfaatina ragaa xiqqaa qaba. Qabxiileen maaniyaa jalqabaa zeeroo bira turan, namoonni yaala kana argatanis kudhanoota muraasa qofa turan; kanaaf qorannoowwan kun balaa gara maaniyaatti ce'uu kan kilinikaadhaan barbaachisaa ta'e adda baasuu hin danda'an turan. Jechi sirriin mallattoon ce'umsaa hin mul'anne jedhu dha malee, balaan ce'umsaa hin jiru jedhamee mirkanaa'e jechuu miti.

Rakkoowwan mala qorannoo lama bu'uura ragaa guutuu irratti dhiibbaa waan qabaniif xiyyeeffannoo addaa barbaadu. Qorannoo yaalonni wal jijjiiraman hunda keessatti ramaddii yaalaa dhoksuun uumama isaatiin gufuu qaba ture; sababiin isaa meetiiliin buluu halluu fincaanii jijjiira, hammi xiqqaan walbira qabamuuf filatames bu'aa sana fakkeessuuf, hojii qorichaa hin qabu jedhamee tilmaamameen ture. Tilmaamni sunis dogoggora ta'e: hammi xiqqaan dhiphina sammuu keessatti pilaasiiboo hojii qorichaa hin qabne caale. Kana jechuun walbira qabni murteessaan qorichaafi pilaasiiboo gidduutti osoo hin taane, yaalota hojii qabaachuu danda'an lama gidduutti hamma qorichaa walbira qabuu ture. Hammamtaa bu'aa karaa kanaan madaalameef hiika kennuun rakkisaa dha; qormaata qorichoota dhiphina sammuu idilee pilaasiiboodhaan to'ataman wajjinis walitti qabamee xiinxalamuu hin danda'u.

Asitti daangaa qorannichaa eeguun barbaachisaa dha. Isaan kun qormaata baayipoolarii, wantoota baayipoolarii ilaalchisee madaalaman qaban dha; ragaa gareewwan dhukkubsattootaa biroo irraa argame waliin makamuun isaanii hin qabu. Dubbistoonni barreeffamoota qorannoo kanaan walitti dhiyaatan irratti fedhii qaban, argannoowwan yaaddoo, qorannoo dandeettii hubannoo, fi ibsa nageenyaa fi walitti dhufeenya qorichootaa adda addaan ilaalu qabu; tokkoon tokkoon isaanii dizaayinii qorannoo fi dhimma balaa garaagaraa waan qabaniif.

Haala nageenyaa yeroo baayipoolarii keessatti qorichoonni hedduun waliin fudhataman

Of-eeggannoowwan lama dhukkubsattoota baayipoolarii, yeroo baay'ee qorichoonni seerootoninii irratti hojjetan ajajamaniif, kallattiidhaan barbaachisoo dha. Meetiiliin buluu fi bu'aan meetaaboolizimii isaa Azure B, dhorkitoota MAO-A ciccimoo kan bu'aan isaanii deebi'uu danda'u dha; SSRIs, SNRIs, fi qorichoota seerootoninii irratti hojjetan biroo waliin kennamuun sindiroomii seerootoninii kakaasuu danda'a. Gabaasni miidhaa summaa'inaa maxxanfame hundi jechuun ni danda'ama meetiiliin buluu ujummoo dhiigaa keessatti kennameen walqabata ture; qormaatni ammayyaa baayipoolariis hirmaattota 37 keessaa 20 keessatti qorichoota dhiphina sammuu hayyamee, rakkoo seerootoniniin walqabatu hin argine. Haa ta'u malee, muuxannoon xiqqaan sun akeekkachiisa walitti dhufeenya qorichootaa hin haqu; odeeffannoon oomisha ujummoo dhiigaa keessatti kennamuu ammaa dhimma kana irratti akeekkachiisa saanduqa keessatti barreeffame qaba. Addatti, hanqinni glucose-6-phosphate dehydrogenase haala meetiiliin buluu itti fayyadamuun dhorkamu dha, sababni isaas meetiiliin buluu diigamuu seelota dhiigaa diimaa kakaasuu danda'a; qormaatni ammayyaas dhukkubsattoota akkasii keessaa hambiseera. Namni qorichoota kana walitti maku kamiyyuu to'annoo ogeessa yaalaa barbaada; kun farmaakooloojii karaa miidhaa dhugaa geessisuu danda'u qabu dha malee, walitti dhufeenya dabalata nyaataa miidhaa hin qabne miti.

Kun gaafficha eessatti dhiisa

Meetiiliin buluu jeequmsa baayipoolarii keessatti qorannoowwan muraasa, durii, kallattii abdachiisaa agarsiisan, fi qorannoo yaalii jalqabaa ammayyaa qulqullina gaarii qabu tokko irratti hundaa'a. Cuunfaan amanamaan kana: meetiiliin buluu yaala dabalataa ta'ee guyyaatti tilmaamaan 195 hanga 300 mg kennamuun, gareewwan xixiqqaa keessatti irra deddeebi'ee mallattoolee dhiphina sammuu fi hafanii jiran salphiseera; yeroo tokko yaaddoo irratti bu'aa agarsiiseera; dandeettii hubannoo irratti faayidaa hin agarsiifne; maaniyaa hir'isuu irratti bu'aa hin agarsiifne; akkasumas mallattoo gara maaniyaatti ce'uu kan hammamtaan gareewwan kanaa adda baasuu danda'u hin agarsiifne. Qormaanni bal'aan garee to'annoo pilaasiiboo dhugaa qabu, dhukkubsattoota dhiphina sammuu baayipoolarii yeroo cimaa keessa jiran hirmaachisu, hordoffii gara maaniyaatti ce'uu dursee murteesse, fi mala ramaddii yaalaa gahumsaan dhoksu fayyadamu hin gaggeeffamne. Hanga isaan gaggeeffamanitti, meetiiliin buluu haala kana keessatti yaala dabalataa qorannoo jala jiru ta'ee hafa; qorannoo dabalataaf xiyyeeffannoo kan malu, garuu murtii deeggaruuf ragaan isaa baay'ee xiqqaa ta'e dha.