Barruu qorannoo
Meetiiliin buluu fi busaa: itti fayyadama seenaa fi yaaliiwwan ammayyaa
Bara 1891 dhukkubsattoonni busaa lama halluu huccuu cuquliisaan yaalaman. Paul Guttmann fi Paul Ehrlich meetiiliin buluu maxxantoota busaa filatee halluu akka dibu hubatanii turan; halluun maxxanticha adda baasee arguu danda'u isa miidhuufis filannoo gahaa qabaachuu danda'a jedhanii yaadan. Dhukkubsattoonni lamaan fayyan. Yaaliin sun, waggoota kurnan hedduu chloroquine dura, meetiiliin buluu qoricha busaa namtolchee isa jalqabaa taasise.
Sana booda halluun kun jaarraa digdammaffaa keessaa yeroo baay'ee bakka isaa dhabaa ture. Qorichoonni namtolchee qaamni caalaatti dandamatu bakka isaa bu'an; bara ammayyaatti immoo irra caalaa akka keemikaala yaalii laaboraatorii, halluu qorannoo adda baasuu, fi qoricha hatattamaa rakkoo dhiigaa biraatiif tajaajiluutti hafe. Kanaaf, qorannoo busaa Burkina Faso fi Mali keessatti deebi'ee mul'achuun isaa yaadannoo yeroo darbee hawwuun hin turre. Qorattoonni tilmaama murtaa'aa qabu turan: keemistiriin redoksii halluun kun halluu dibu akka ta'u godhu ittisa redoksii maxxantichaa jeequu danda'a; dhiibbaan inni sadarkaa maxxantichaa daddarbuu danda'u irratti qabu immoo waan qorichoonni idilee sirriitti hin raawwanne raawwachuu danda'a. Tilmaama kana qorachuun yeroo hunda walmakaa qorichootaa, gosa maxxantichaa, fi safartuu bu'aa ibsuu barbaada ture; sababni isaas isaan keessaa tokko jijjiiruun xumura jijjiira.
Garaagarummaan bal'aan qorichoota hayyamamanii fi itti fayyadamoota qorannoon irratti gaggeeffamaa jiru gidduu jiru meetiiliin buluu yaala fayyaa keessatti keessatti ibsameera. Busaan gama qorannoon irratti gaggeeffamaa jiruutti argama: gocha baayoloojii qaba, walmakaa qorichootaa keessatti yaaliin qorameera, garuu yaala qajeelfama keessatti akka idileetti fudhatame miti.
Halluun Ehrlich maaliif hojjete, maaliifis dhiifame
Galmeen jalqabaa ragaa bara ammayyaa dura jiru akkamitti dubbisuu akka qabnuuf fakkeenya qo'annooti. Sakatta'iinsi bara 1904 dhimma gabaafame 425 irratti gaggeeffame deebii yaalaa tilmaamaan dhibbeentaa 85 akka ta'e tilmaame; garuu dhimmootni sun ramaddii carraa, safartuulee bu'aa walfakkaataa, mirkaneessa gosa maxxantichaa, fi hordoffii qoricha dandamachuu dura turan. Walnyaatichi gocha busaa irratti hojjetu, itti fufanii qorachuun barbaachisu akka qabu mirkaneessu malee, sadarkaa fayyinaa yaalii ammayyaa wajjin walbira qabamuu danda'u hin mirkaneessan.
Dhiifamuun isaa rakkoo hojiirra oolmaa agarsiisa malee, ragaan akka inni hin hojjenne mirkaneessuu miti. Meetiiliin buluu fincaan cuquliisa ykn magariisa taasisa, tishuuwwan halluu qabaachisa, akkasumas hamma yeroo sana fayyadamaa turaniin haqqisuu fi yeroo fincaa'an dhukkubbii dabalatee rakkoolee garaa, mar'imaanii fi fincaanii fida. Qorichoonni haaraan dhukkubsataa halluu osoo hin dibin maxxantoota balleessan. Sakatta'iinsi seenaa meetiiliin buluu irraa gara chloroquine hordofu seenaa bakka isaa bu'uu sana ibsa; sakatta'iinsi qorichoota busaa phenothiazinium immoo yaadawwan adeemsa hojii isaa, itti fayyadamni yaalaa erga hir'atee boodas fedhii qorattootaa eegsisanii turan walitti qaba.
Gama adeemsa hojii isaatiin, halluun kun wanta galma tokko qofa irratti hojjetu osoo hin taane wanta redoksii keessatti socho'u jedhamee ibsamuun wayya. Tuubii yaalii keessatti glutathione reductase maxxantichaa ni dhorka; yeroo walfaanaatti elektiroonota marsaa keessa sochoosuun humna hir'isuu maxxantichi barbaadu fayyadamee fixaa, dhiphina oksideeshinii uuma. Adeemsa heme miidhaa hin qabne taasisuus jeequu akka danda'u yaadni dhiyaateera. Isaan keessaa kamtu qaama dhukkubsataa keessatti caalaatti hojjetu ammallee hin mirkanoofne. Bu'aan barbaachisaan galma sirrii inni irratti hojjetu osoo hin taane sadarkaa maxxantichaa filatee hojjechuu isaati: meetiiliin buluu gaameetoosaayitoota, sadarkaa walhormaata saalaa kan daddarbiinsi itti fufuuf bookeen busaa liqimsuu qabu, irratti gocha addaa cimaa qaba. Walmakaan artemisinin idileen maxxantoota sadarkaa walhormaata saalaa hin qabne kan dhukkubsataa dhukkubsachiisan balleessu, garuu gaameetoosaayitoota bilchaatan hambisuu danda'u. Qorichi yeroo gaameetoosaayitoonni qaama keessa turan gabaabsu ykn gaameetoosaayitoota daddarbiinsa uumuu hin dandeenye taasisu daddarbiinsa mataa isaa irratti hojjetaa jira.
Yaaliiwwan ammayyaa maal qoran
Bu'aan ammayyaa armaan gadii hundi bu'aa walmakaa qorichootaati. Hammi qorichaa, qorichi waliin kennamu, gosti maxxantichaa, fi safartuun bu'aa kutaa argannoo sanaati.
| Yaalii fi garee hirmaattotaa | Sirna yaalaa | Safartuu bu'aa fi bu'aa | Daangaa |
|---|---|---|---|
| Burkina Faso 2005, daa'imman 226 ji'a 6 hanga 59, busaa falciparum | Chloroquine dabalataan meetiiliin buluu 4 mg/kg/day guyyaa 3f, chloroquine qofa wajjin walbira qabamee | Guyyaa 14tti deebiin yaalaa gahaan tilmaamaan dhibbeentaa 56 fi 46; faayidaan ifa ta'e hin mul'anne | Hamma halluu gadi aanaa, haala chloroquine dandamachuun jiru keessatti; sirna yaalaa ammayyaa qorachuuf yaalii gaarii miti |
| Zoungrana 2008, marsaa 2, daa'imman 180 waggaa 6 hanga 10, busaa falciparum | Meetiiliin buluu artesunate waliin, amodiaquine waliin, ykn artesunate-amodiaquine idilee; halluu 20 mg/kg/day guyyaa 3f | Guyyaa 28tti sadarkaan fayyinaa sirreeffame tartiibaan dhibbeentaa 62, 95, fi 82; maxxantoonni walmakaa artesunate wajjin saffisa guddaadhaan badan; gareewwan halluu fudhatan lamaan guyyaa 3, 7, fi 14tti gaameetoosaayitoota qaama keessa qabaachuu hir'isan | Qorichi kennamu ifatti beekama, gareewwanis xixiqqoodha; sadarkaan fayyinaa gadi aanaan walmakaa artesunate qorichi waliin kennamu bu'aa akka murteessu agarsiisa |
| Coulibaly 2015, marsaa IIb, daa'imman 193 garee bu'a-qabeessummaa keessatti, busaa falciparum | Artesunate-amodiaquine dabalataan halluu 15 mg/kg/day guyyaa 3f, walmakaa sana qofa wajjin walbira qabamee | Guyyaa 7tti gaameetoosaayitoonni maayikirooskooppiin argaman dhibbeentaa 1.2 fi 8.9; maxxantoonni sadarkaa walhormaata saalaa hin qabne xiqqoo saffisaan badan; sadarkaan fayyinaa sirreeffame wal fakkaata, tilmaamaan dhibbeentaa 80 fi 85 | Milkaa'inni guddaan baay'ina gaameetoosaayitootaa hir'isuu ture malee fayyina hin turre; halluu waliin haqqisuun dabaluu fi hemoglobin yeroo gabaabaaf gadi bu'uun mul'ate |
| Mali 2018, marsaa 2, dhiirota 80 G6PD idilee qaban, infekshinii falciparum gaameetoosaayitoota qabu garuu mallattoo hin qabne | Dihydroartemisinin-piperaquine dabalataan halluu 15 mg/kg/day guyyaa 3f, qoricha busaa sana qofa wajjin walbira qabamee | Hirmaattota jalqabatti daddarbiinsa uumuu danda'an keessaa, guyyaa 2tti hir'inni giddugaleessaa dandeettii bookee busaa infekshinii qabsiisuu halluu waliin dhibbeentaa 100, halluu malee immoo jechuun ni danda'ama hin jiru; bu'aan guyyaa 7ttis itti fufe | Walbira qabuu ijoo keessatti halluu kan fudhatan, daddarbiinsa uumuu danda'an 11 qofa; dhiirota qofa, G6PD idilee qaban qofa, maxxanticha baatan garuu mallattoo hin qabne; safartuu daddarbiinsaati malee yaalii fayyinaa miti |
| Burkina Faso 2019, daa'imman 100, busaa falciparum | Artesunate-amodiaquine dabalataan halluu, walmakaa sana dabalataan primaquine yeroo tokko kennamu wajjin walbira qabamee | Sadarkaan fayyinaa sirreeffame gareewwan lamaan keessatti tilmaamaan dhibbeentaa 96; guyyaa 1tti maxxantoota balleessuun halluu waliin saffisaa ture; guyyaa 2tti gaameetoosaayitoonni dhibbeentaa 4 fi 31, garuu primaquine hanga guyyaa 2tti hin kennamne | Xiqqaa fi qorichi kennamu ifatti beekama; yeroon kennamu walbira qabuu gaameetoosaayitootaa yeroo jalqabaa madaala dhabeessa taasisa; xiyyeeffannoon ijoo nageenya dhiigaa ture |
Qo'annoo kana hunda keessatti wantoonni lama walitti fufiinsaan mul'atu. Tokkoffaa, halluun kun dhugumaan Plasmodium falciparum irratti hojjetaa jira; garuu kophaa isaa maxxantoota baay'ee suuta balleessa, maxxantoonni hafanis deebi'anii akka baay'atan hayyama. Qo'annoon namoota ga'eessoo irratti gaggeeffame tokko qoricha saffisaan hojjetu waliin kennamuu akka qabu xumure. Lammaffaa, faayidaan dabalataa isaa walmakaa ammayyaa sirriitti filatame caalaa irra deddeebi'amee mirkanaa'u safartuulee gaameetoosaayitootaa fi daddarbiinsaa irratti argama malee, fayyina idilee guddisuu guddaa irratti miti. Qo'annoon Mali keessatti membireenii fayyadamuun bookeewwan busaa kallattiin sooru hima lammaffaa sanaaf agarsiisa ifa ta'edha; sababni isaas bookeewwan busaa dhiiga hirmaattotaa sooratan carraan infekshinii qabamuu isaanii haalaan hir'ate.
Daangaawwan gosa maxxantootaa akkuma daangaawwan walmakaa qorichootaa barbaachisoodha. Ragaan yaalaa ammayyaa amansiisaan hundi jechuun ni danda'ama busaa falciparum ilaallata. Busaa vivax irratti galmeen yaalaa jiru taajjabbii seenaa fi hojii ammayyaa tuubii yaalii keessatti akkasumas bookee busaa sooruun gaggeeffame of keessaa qaba; kunis saamuda naannoo Taayilaandi-Miyaanmaar keessatti halluu hamma nanomoolaar gadi aanaatti dandeettii maxxantoota irratti hojjechuu fi qo'annoo sooruu bara 2024 keessatti daddarbiinsa cimaatti ittisuu dabalata. Isaan keessaa tokko illee sadarkaaleen vivax dhiiga keessa jiran yaalaan akka fayyan hin mirkaneessu; tokko illees hipnoozooyitoota tiruu keessa jiran, busaan vivax deebi'ee akka ka'u godhan, hin ilaallatu. Isaan murtii yaalaa gosa maxxantichaa sanaaf adda ta'e barbaadu. Bu'aa daddarbiinsa falciparum irratti argame maxxantoota hunda irratti akka hojjetuutti waliigaleessuun dogoggora barreeffamoota kana keessatti durii irraa jiru irra deebi'uu dha. Kuusaan qorannoo sababuma kanaaf argannoowwan yaalii namootaa fi yaaliiwwan biroo tarjaalee adda addaa keessatti kaa'a.
Nageenyi sirna yaalaa waliin ilaalama
Balaawwan sadii ifatti ilaalamuu qabu; sababni isaas eenyu yaalii of irratti gochuu akka hin qabne murteessu.
Hanqinni glucose-6-phosphate dehydrogenase balaa seelonni dhiigaa diimaan diigamuu uuma. Xiinxalli qo'annoo daa'immanii Burkina Faso afur walitti qabu, daa'imman 1,005 hammate, hirmaattota hanqina guutuu qaban keessatti halluu fudhachuun hemoglobin xiqqoo caalaatti akka gadi bu'u argate; daa'imman hanqina qaban ykn heterozygous ta'an kan halluun yaalaman keessatti yeroo lama diigamuun seelota dhiigaa diimaa mudate. Ibsi qorichaa United States meetiiliin buluu lilmoon kennamuuf jiru, diigamuun seelota dhiigaa diimaa cimaan mudachuu waan danda'uuf, namoota hanqina G6PD qaban irratti akka hin fayyadamne dhorka. Sirnoonni yaala busaa afaaniin kennaman hamma qorichaa hatattamaan ujummoo dhiigaatiin kennamu irraa adda; kanaaf daangaa ibsa qorichaa sana lakkoofsaan gara daangaa hamma qoricha busaatti jijjiiruun hin danda'amu, garuu kallattiin baayoloojii isaa tokko. Itti fayyadama kamiyyuu sirriitti gaggeeffamu keessatti sakatta'iinsii fi to'annoon barbaachisu.
Walitti bu'iinsi qorichoota seerotooninii irratti hojjetanis kana cinaa ilaalamuu qaba. Meetiiliin buluu qaama guutuu keessa socho'u monoamine oxidase dhorka; qorichoota seerotooninii deebisanii fudhachuu filatanii dhorkan, qorichoota seerotooninii-norepinephrine deebisanii fudhachuu dhorkan, qorichoota monoamine oxidase dhorkan, akkasumas opioid fi qorichoota qufaa tokko tokko waliin siindroomii seerotooninii kakaasuu danda'a; dhimmootni du'a geessisanis gabaafamaniiru. Walitti bu'iinsi kun, haalonni itti fayyadama dhorkan, fi hordoffiin miidhaawwan cinaa, haalota itti fayyadama dhorkan, fi nageenya keessatti bal'inaan ibsamaniiru.
Qaamni qoricha dandamachuun gufuu salphaatti hin mul'anneedha. Fincaan cuquliisa-magariisni waan eegamuu fi miidhaa hin qabneedha; garuu baay'ee mul'achuu isaatiin bara 1890moota irraa eegalee fudhatamummaa isaa miidheera. Haqqisuun hamma qorichaa fi akkaataa qophii isaa irratti hundaa'a; yaaliiwwan daa'immanii keessatti yaala keessaa akka bahan taasiseera. Walbira qabuu yeroo boodaa tokko keessatti namoota halluu fudhatan keessaa dhibbeentaa 40, kan primaquine fudhatan keessaa immoo dhibbeentaa 14 ga'eera. Qorichi daa'imman haqqisan, daa'imman sanaaf bu'a-qabeessummaan isaa waraqaa irratti qofa kan jiruudha.
Ragaan kun maaliif ofiin of yaaluu hin deeggarre
Qajeelfamni busaa yeroo ammaa maxxantichi jiraachuu mirkaneessuu barbaada; yaala immoo gosa maxxantichaa, hamma dhukkubichaa, naannoo qoricha dandamachuun jiru, umurii fi ulfaatina, ulfa, fi haala G6PD irratti hundaa'ee filata. Dhukkuba falciparum irratti walmakaan artemisinin yaala idileeti. Barreeffamoota halluu kana ilaallatan keessaa wanti tokko illee adeemsa murtii sana hin bakka bu'u. Qoricha tokko qofaan yaaluun baay'ee suuta hojjetu; filannoon qoricha waliin kennamuu fayyina murteessa; hipnoozooyitoonni vivax yaala adda ta'e barbaadu; haalli G6PD itti fayyadama daangessa; qorichoonni seerotooninii irratti hojjetan yeroo walfaana fudhataman immoo walitti bu'iinsa balaa qabu uumu. Yaalli dogoggoraa infekshinii falciparum deebi'ee baay'atu hambisuu, deebi'ee ka'uu vivax hubachuu dhabuu, diigamuu seelota dhiigaa diimaa kakaasuu, fi dhiibbaa qorichaa laafaa dandamannaa qorichaa jajjabeessu uumuu danda'a.
Cuunfaan dhugaa wanta deeggartoonni yookaan warri tuffatan barbaadan caalaa daangaa qaba. Halluun jaarraa kudha saglaffaa tokko gocha qorichaa dhugaa jaarraa digdamii tokkoffaa qaba; gumaachi isaa ammayyaa inni ifa ta'e, to'annoo yaalii jalatti walmakaa sirrii irratti yeroo dabalamu daddarbiinsa falciparum ittisuudha. Kun argannoo gareewwan qorataman keessatti tamsa'ina addaan kutuu ilaallatuudha malee, qajeelfama ofiin of yaaluu miti.